Osy kúni túrli aqparat quraldarynda azyq-túlik taǵamdarynyń sapasyzdyǵy týraly jıi aıtylady. Shynynda da mysyq ishpeıtin súttiń túri kóp eken, ıt jemeıtin shujyq ta bar bolyp shyqty.
Oılap qarasaq, sońǵy jyldarda elde jıilep ketken, buryn bolmaǵan aýrý túrleri, psıhologııalyq aýytqýlar, ózin ózi ólimge qııý sebepteri osyndaı ártúrli hımıkatqa toly sheteldik tamaqty paıdalanýdan emes pe eken?!. Shóp shyqpaıtyn sahara, qumdy shóleıt ólkede tursaq, birsári. Qazaqstandaı dúnıe júzinde teńdesi joq baı ólkede turyp, aýylsharýashylyq ónimderin jetkilikti óndirmeý ulttyq namysymyzǵa uıat dep oılaımyn.
Astyq óndirýdi aıtpaǵannyń ózinde, 1990 jyldardyń basynda respýblıkada qoı sany 40 mıllıonǵa, jylqy 1 mln 300 myńǵa, iri qara 9,5 mln-ǵa jetti. 30-ǵa tarta qus fabrıkasy boldy. Jylyna 1 mıllıon tonna et óndirilip, onyń 650 myń tonnasy shetke shyǵarylatyn. Sút ónimderi syrttan ákelinbeıtin. Kókónis, basqa da jemis-jıdek ónimderi respýblıka kólemin tolyq qamtamasyz etetin jaǵdaıda bolatyn. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń mal basy jónindegi málimetine súıensek, qazirdiń ózinde eldiń 500 myń tonna et eksporttaýǵa múmkindigi bar, biraq ótken jyly odan 15 ese kem et satylypty.
Ata-baba jerinde, túgin tartsa, maıy shyǵatyn baı jerde turyp, táýelsizdik alǵan elde, óz bıligimiz, óz baılyǵymyz qolymyzda turǵan kezde, basqasy basqa, jattyń aýylsharýashylyq ónimderine táýeldi bolýymyz – aıtýǵa uıat. Biraq qazirgi jaǵdaı osyndaı.
Men bul salanyń ótkenin, qalaı qulap, qaıda ketkenin qaıtalaýdan aýlaqpyn. Túsinerlik dárejede aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Biraq bizde eldiń strategııalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etetin irgeli máselelerdi tirkep, zertteıtin, nátıjesin tıisti oryndarǵa jetkizetin mekeme bar ma? Qudaıǵa shúkir, munaı men gaz salasynan túsken mol qarajat eldiń ekonomıkalyq jaǵdaıyn birshama túzedi. Sonyń arqasynda kóptegen áleýmettik másele óte kúrdelenbeı, sheshilýde. Biraq halyqtyń janaıqaıy joq emes. Ol birinshi kezekte aýyldyń jaǵdaıy, jerdiń jaǵdaıy, aýyl sharýashylyǵynyń jaǵdaıy.
Qazir altyn besik aýylymyz juqardy. Buryn 1,5-2,0 myń adamy bar keńshar ortalyǵynda 600-700-deı adam qaldy. 600-700 bala oqıtyn mektepte 120-150-deı bala oqıdy. Kóshý jalǵasýda. Mal basy ósetin emes. Oǵan jaǵdaı, múmkindik jasalmaı otyr. Basty problema – mal azyǵyn daıyndaý qıyndyq týǵyzýda, mal azyǵy óte qymbat. Sondyqtan mal ósirýge jaǵdaı joq. Al osy onsha qıyn, sheshimi tabylmaıtyn másele emes. Jerge shóp shyǵady, tek ony shaýyp, jetkizip beretin 5-6 traktor kerek ár aýylǵa.
Meniń oıymsha, sońǵy 10 jylda aýyl sharýashylyǵy salasyna bólingen qarajatqa agrosektor óndirisin damytýdyń jańa júıesin qalyptastyrýǵa bolatyn edi. Kóp kemshilik baǵyt-baǵdar belgileıtin basqarýdan dep oılaımyn. Aýyldyń turmys-tirshiligin bilmeı, jerdiń qasıetin bilmeı, sharýashylyq júrgizýdiń mán-jaıyn bilmeı, bul salany basqarýǵa bolmaıtynyn ázir eskergen eshkim joq. Saıyp kelgende, bul sala – adamzat ómiri úshin óte mańyzdy sala, eldiń qaýipsizdigin qamtamasyz etetin sala, oǵan jeńil-jelpi qaraýǵa bolmaıdy. Onyń ústine jumyssyzdyqty azaıtatyn birden-bir jol – osy sala. Árıne, bul salada jiberilgen kemshilik kóp, ony túzetip alý ońaıǵa soqpaıdy. Ásirese, sırep qalǵan eldi mekenderge qaıtadan adam aparý ońaı emes. Biraq «tyń kóterýdiń» qıynshylyǵyn da kórgen, nátıjesin de kórgen halyqpyz ǵoı. Úkimet shyndap qolǵa alsa, aýyl sharýashylyǵyn damytý kóp qıynǵa soqpaıdy.
1980 jyldary «aýyldy qalaǵa teńeımiz» degen uran boldy. Oǵan jaqyndap ta qalǵan edik. Qazir osy urandy túbegeıli iske asyrýǵa tolyq múmkindik bar. Eldi mekender gazdandyrylyp, úılerge sý qubyry tartylýda, joldar salynýda, ınternet baılanysy da bar. Memleket jasap jatqan osy ıgiliktiń nátıjesin kim kóredi, eger el kóshetin bolsa?!
Basty másele – elge jastardy kóptep tartý. Ol úshin ıpotekalyq úılerdi kerek jerine kóptep salý qajet, yntalandyrý sharalaryn mindetti túrde oılastyrǵan jón. Bul máseleni sheshkennen keıin olarǵa mal ustatyp, mal azyǵyn daıyndaýǵa kómektesý kerek. Kez kelgen aýylda 300-400 sıyr saýylsa jáne ol sút sol jerde qabyldansa, respýblıka boıynsha qansha otandyq taza sút ónimi daıyndalar edi. Bul qazirgi jaǵdaıda bastapqy jumys. Aýylǵa halyq barmaı, eshteńe ózgermeıdi. Eń bastysy, shaǵyn fermerlermen, jeke sharýashylyqtarmen et, sút, taǵy da basqa tamaq ónimderine degen suranysty túpkilikti sheshe almaımyz. Sondyqtan bolashaqta iri-iri ujymdyq sharýashylyqtar, kooperatıvtik qurylymdar, taǵy da basqa tıimdi aýylsharýashylyq salalaryn qurǵan durys bolar dep oılaımyn.
Qazir aýyl sharýashylyǵyn kooperasııalandyrý týraly zań da shyqty. Biraq onyń oryndalý tetigin qıystyrý biraz uıymdastyrý men túsindirýdi qajet etedi. Qazir qııýy ketip turǵanmen, bul salanyń ótkeni kóptiń kóz aldynda. Keńes zamanyndaǵydaı bolmaǵanmen, jańasha qalyptastyrýǵa bolady. Bul – óte úlken kúrdeli jumys, kóptegen zańdar men zańnamalardy qaıta qarap, ózgertýge týra keledi. Biraq eldiń ekonomıkalyq, ıntellektýaldyq múmkindigi mol, ǵylym jetistikteri jetkilikti. Sondyqtan el bolashaǵy úshin mańyzdy jumysty túbegeıli qalyptastyrý úshin tikeleı Prezıdentke baǵynatyn táýelsiz ulttyq komıssııa qurǵan jón dep esepteımiz. Onyń quramynda aýyl sharýashylyǵynyń qyr-syryn jaqsy biletin, tájirıbesi mol mamandardy, ǵalymdardy, fermerlerdi, t.b. zııaly azamattardy tartqan durys bolar edi.
Nurlan IZTILEÝOV,
aýyl sharýashylyǵy salasynyń ardageri
ORAL