Jambyl oblysy boıynsha arheologııalyq jáne qaıta qalpyna keltirý jumystary búgingi tańda ortaǵasyrlyq Taraz qalashyǵy, Talas aýdanyndaǵy tómengi paleolıt kezeńine jatatyn Búırekbastaý turaǵy, ortaǵasyrlyq Qulan qalashyǵy, Jýaly aýdany Teris aýylyndaǵy ortaǵasyrlyq «Barkýab» qalashyǵy sııaqty tarıhı oryndarda júrip jatyr. Osyǵan oraı Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń jaýapty hatshysy Qýatjan Ýálıev Áýlıeata óńirinde bolyp, Talas aýdany Tamdy aýylyndaǵy Búırekbastaý jáne Qulan qalashyǵyndaǵy arheologııalyq qazba jumystarymen tanysty.
Sapar barysynda jaýapty hatshy Talas aýdany Tamdy aýylynan ótken jyly birlesken Qazaq – Japon ǵylymı-zertteý ekspedısııasy barysynda ashylǵan, tómengi paleolıt kezeńine jatatyn tas dáýiriniń tas quraldary shoǵyry jınalǵan Búırekbastaý turaǵynda boldy. Ekspedısııa jetekshisi tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Jáken Taımaǵanbetovtiń bıyl Búırekbastaý turaǵyna júrgizip jatqan arheologııalyq qazba jumystarymen tanysty.
Paleolıt kezeńi – ejelgi tas dáýiri bolyp esepteledi. Tarıhı derek boıynsha, Qazaqstannyń Ońtústik bóligin adamdar tas ǵasyrynyń erte paleolıt dáýirinde mekendegen. Bul adamzat tarıhy damýynyń basty kezeńi bolyp sanalyp, bizdiń zamanymyzǵa deıingi 1 mıllıonnan 140 myń jyl arasyn qamtıdy. Osy óńirdi adamdardyń tas ǵasyrynan bastap mekendegenine sol dáýir eskertkishteri – turaqtar, sheberhanalar men Qarataý jotalary aımaǵynan tabylǵan tas quraldar – shapqylar men ózektastar dálel. Sońǵy málimet boıynsha, elimizde 500-den astam paleolıttik eskertkish oryndary anyqtalǵan. Tarıhshylardyń naqtylaýy boıynsha eń ejelgi eskertkishter Qarataý jotasynda, mundaǵy Táńirqazǵan, Bóriqazǵan, Shabaqty, Qyzyltaý, Qyzyláýit jáne taǵy da basqa turaqtar materıaldary erte ashel dáýirine jatady. Osyndaı turaqtardy 1958 jyly tarıhshy-arheolog Hasan Alpysbaev ashyp zerttegen bolsa, búginde tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Jáken Taımaǵanbetov zertteýde. Nátıjesinde Talas aýdany, Qyzyltaý mekeninen paleolıttik tas turaqtardyń kólemdi kesheni anyqtaldy. Osyndaı shoǵyrlanǵan turaqtardyń ishinen ótken jyly Jáken Taımaǵanbetovtiń basshylyǵymen tómengi paleolıt dáýirine jatatyn Talas aýdany, Tamdy aýylynan erekshe mańyzy bar tas quraldardyń shoǵyry jınalǵan Búırekbastaý turaǵy tabyldy. Bul turaqtardyń jasy shamamen bizdiń dáýirimizge deıingi 30 myń jyl dep eseptelýde.
Kelesi kezekte Qýatjan Ýálıev IýNESKO-nyń Búkilálemdik muralar tizimine engen ortaǵasyrlyq «Qulan» qalashyǵyna at basyn tiredi. Qulan qalashyǵy búgingi T.Rysqulov aýdany, Qulan aýylynyń mańynda ornalasqan. Zertteýshiler Lýgovoe qalasyn bipaýyzdan Jetisýdyń ortaǵasyrlyq belgili qalasy Qulanmen teńestiredi. Qulan qalashyǵy týraly alǵash ret VII ǵasyrdyń birinshi jartysyna jatatyn jazba derekterde kezdesedi. Qala terrıtorııasyna jasalǵan alǵashqy arheologııalyq qazba jumystary 1936 jyly Jeticy arheologııalyq ekspedısııasynyń jetekshisi Aleksandr Bernshtamnyń bastamasymen júrgizilgen. Qazba jumystarynyń nətıjesinde alǵashqy otyryqshy qonystardyń Lýgovoe tóńireginde bizdiń zamanymyzdyń birinshi ǵasyrlarynda paıda bolǵandyǵy anyqtalǵan.
Al 2015-2017 jyldar aralyǵynda «Qazaq ǵylymı-zertteý mádenıet ınstıtýtynyń» mamandarymen Qulan qalashyǵynda zertteý jumystary sıtadeldiń soltústik-batys bóliginde jalǵasyn tapty. Qazba jumystary tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Karl Baıpaqovtyń jetekshiligimen júrgizilgen bolatyn. Qazba jumystary 2015 jylǵy maýsymda anyqtalǵan úshinshi bólmeni tolyq ashýdan bastaldy. Nátıjesinde VII-VIII ǵasyrlarǵa jatatyn saraı bólmeleri ashyldy. Qazbadan shyqqan materıaldar kórsetkendeı, bólmelerdi adamdar IX-X ǵasyrlarda qarluqtyq kezeńde de paıdalanǵandyǵy jáne bólmeniń ishki bólikterine jóndeý barysynda ózgerister jasalǵany anyq kórinedi.
Hamıt ESAMAN, «Egemen Qazaqstan»