Kóshpendiler oıyndarynyń kóshi túzelip keledi

– Nursultan myrza, III Dúnıejúzilik kóshpendiler oıyndarynyń ashylýyna sanaýly kúnder ǵana qaldy, ázirlik qalaı?

– Jyl basynan beri júrgi­zil­gen ázirlik jumystary aıaqtalyp keledi. Oıyndardyń qatysýshylaryn, qonaqtardy jáne kórýshilerdi qabyl alý­ǵa saqadaı-saı ázirmiz. Ult­tyq rýhymyzdy kótergen, ata-baba dástúrin jańǵyrtqan kóshpendiler oıyndaryna respýblıkamyzda erekshe kó­ńil bólinip otyr. Qyr­ǵyz­ Respýblıkasynyń Pre­zı­denti Sooronbaı Jeen­bekov, Premer-mı­nıstr Muhammedqalyı Abyl­ǵa­zıev daıarlyqtyń barysyn baqylap otyrdy. Bizben qa­tar uıymdastyrý isterimen Qyrǵyzstannyń Mádenıet, aqparat jáne týrızm mınıstr­ligi de aınalysýda. 

Bıylǵy ózgeshelik Úshin­shi oıyndar kezinde 3 qyr­kúıekte, Qyrǵyzstanda Túrki tildes memleketterdiń yn­ty­maqtastyq keńesiniń VI sammıti ótedi. Alqaly jıynǵa ke­letin Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev, Túr­kııa Prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵan, Ázerbaıjan Pre­zı­denti Ilham Álıev jáne О́zbekstan Prezıdenti Shav­hat Mırzııoev III Dúnıejúzilik kóshpendiler oıyndarynyń ashylý rásimine qatysady. Sondaı-aq Vengrııa Pre­mer-mınıstriniń de keleti­ni belgili bolyp otyr. Shetel­der­den basqa da joǵary dá­re­jeli qonaqtardyń kelýi kútilýde. Bul bizge de úlken jaýapkershilik júkteıdi. 

Kóshpendiler oıyndary­nyń oıdaǵydaı ótýi úshin bar­lyq memlekettik mekemeler, iri korporasııalar jáne birqatar jeke kásipkerler óz úlesterin qosty. Sholpanata qalasynyń irgesindegi Baqty-Dolonoty aýylyndaǵy ıppodrom jóndeýden tolyq ót­kizildi. Osy Úshinshi oıyn­dar­ǵa arnalyp Bosteri aýy­lyn­da «Dordoı-Nomad» amfı­teatry salyndy. Qyrshyn jaılaýynda myńǵa jýyq boz úıler (kıiz úıler) tigi­lip, etnoqala quryldy. Jaı­laýda mártebeli meıman­dar­dy qabyldaý úshin ulttyq oıý-órnektermen ádiptelgen ar­naıy úlken shatyr ázir­lendi.

– Kóshpendiler oıynda­rynda sporttyń qandaı túrlerinen jarystar ótedi?

– Bul jyly álem halyq­tary­nyń ulttyq sportynyń 37 túrinen jarystar ótedi. Negizgilerin ataı ketsek, olar: at shabys, qunan shabys, at ústinde sadaq atý, jor­ǵa salý, kók bóri (kókpar), qyr­ǵyzsha kúres, qazaq kúresi, sýmo (japonsha kúres), ar­qan tartý, qol kúrestirý, er eńısh (at ústindegi aýda­rys­paq), togýz korgool (toǵyz­qu­malaq), ordo (asyq oıyndary), taıgan jarysh (tazy salý), búrkit salý, t.t. Ja­rys­tarǵa 44 memlekettiń sportshylary qatysady. 80 ól­keden qonaqtar kútilýde. Sportshylar 174 altyn medal, 173 kúmis medal, 247 qola medal úshin saıysady.

Báıge qoryna jalpy alǵanda 26 mıllıon 615 myń som qarjy bólingen, Atap aıtqanda, kókparǵa – 6 mıllıon som. Munyń jartysyn jeńgen komanda alady. Ekinshi oryn alǵandiki – 1,5 mıllıon som. Qola me­dal ıesi – 1 mıllıon som. Tór­tinshi orynǵa – 500 myń som. Sondaı-aq «Kókpardyń ataq­ty oıynshysy» jáne «Kók­pardyń eń kúshti aty» ata­lymdary boıynsha 100 myń somdyq báıgeler bar. Kú­restiń túrleri boıynsha­ jeńgender 70 myń somnan, ekin­shi oryndaǵylary 35 myń somnan, úshinshi oryn­da­ǵylary 17,5 myń somnan­ syılyq alady. Kúres oıyn­daryndaǵy jańalyq, «Kósh­pen­dilerdiń ulyq kúresi» degen saıys ótkizilip, jeńgen balýan 1 mıllıon somǵa ıe bolmaqshy.

– Oıyndardy ótkizýge bıýd­jetten qansha qarjy bólindi?

– Oıyndardy uıymdasty­rý úshin memlekettik bıýdjetten 307 mıllıon som qarjy bólingen. Sondaı-aq osyndaı kólemde bas demeýshilerden qarajattyń túsýi kútilýde. «Qum­tór» kompanııasy men «Megakom» uıaly baılanys operatory jáne «Aıý-Hol­­­dıng» sııaqty júzdegen otan­dyq kompanııalar, bankter demeýshilik kórsetýde.

– Bıylǵy kóshpendiler oıyndarynyń taǵy qandaı jańalyqtary bar?

– Bıylǵy oıyndarda úsh­ baǵyt qamtylyp otyr. Bi­rinshisi – ulttyq sporttyń túrleri boıynsha jarystar. Ekinshisi – mádenı is-sharalar, úshinshisi – ǵylymı forým. Mádenı is-sharalardyń aıasynda «Kóshpendiler álemi» atty etnografııalyq festıval ótedi. Munda 20-dan astam memleket óz elderiniń folkloryn, ulttyq bıin, kıim­derin sahnaǵa alyp shy­ǵa­dy. Tókpe aqyndardyń ha­lyqaralyq aıtysy óte­di. Qyrshyn jaı­la­ýynda eko­logııalyq taqy­ryp­qa ar­nalǵan fılmder­diń «Móńgú» («Muzdyq») ­forý­my uıymdastyrylady. ­Úsh­in­shisi – Altaıtaný forý­my. «Altaı tekti álemniń halyqtyq oıyndary, olarǵa baılanysty salt-dástúrleri» dep atalǵan ǵylymı jınalys 27 tamyzda Bishkektegi Qyr­ǵyz Respýblıkasynyń «Ala-Arsha» memlekettik ­re­zı­densııasynda bastaldy. Oǵan qatysyp jatqan 17 ólkeniń 185-ten astam oqy­mys­ty­lary jıyn aıaqtaǵan soń III Dú­nıe­júzilik kóshpen­d­iler oıyn­dary­nyń qadirli qo­naǵy ­bolady.

Reti kelgende aıta keteıin, Qyrshyn jaılaýynda uıym­dastyrylǵan ótken jyl­dar­daǵy Kóshpendiler oıyndarynda túrki halyqtarynyń salt-dástúr, ádet-ǵuryp­ta­ry­nyń kórmeleri jáne teatrlandyrylǵan qoıylym­da­ry («Besikke salý», «Shash órý rásimi», «Erýlik», «Kıiz úı tigý», «Quda túsý», «Qyz uzatý», «Kelin túsirý», «Ala kıizge han kóterý») uıym­dastyrylǵan. Bıyl da kóshpendilerdiń turmysyn beınelegen osy sııaqty is-sharalardy ótkerý belgile­nip otyr. Solardyń biri – bes kúnge sozylatyn «Álem kósh­pendileriniń ashanasy» festıvali. On eldiń (Ázer­baıjan, Qazaqstan, Qyr­ǵyz­stan, Mońǵolııa, Reseı, Rýmynııa, Saýd Arabııasy, Túrkııa, О́zbekstan, Ońtústik Koreıa) árbirinen 3-ten aspaz qatysatyn jarysta sol el­derdiń kóshpendi dáýirindegi tamaq-astary ázirlenedi.

Dúnıejúzilik kósh­pen­diler oıyndarynyń ótkizi­lip jatqanyna Birikken Ult­tar Uıymynyń Bas Assam­bleıasy joǵary baǵa berýde, IýNESKO da bul jolǵy oıyndarǵa qoldaý kórsetip otyr. «Kókbóri» oıyny Qyr­­­ǵyzstannyń atynan IýNESKO-nyń adamzattyń ma­­­te­­­rıaldyq emes mádenı mu­ra­larynyń tizimine kirgizildi. 

Dúnıejúzilik kóshpendi­ler oıyndary aımaqtaǵy qa­rym-qatynastardy keńeı­týge, túrkitildes elderdiń aýyz­bir­ligin nyǵaıtýǵa, kóshpendi elder mádenıetine jáne salt-dástúrine negizdelgen ıdeologııany qalyptastyrýǵa jańa serpin bereri sózsiz. Eki ret uıymdastyrylyp, tájirıbe jınaqtaǵan «Kóshpendiler oıyndarynyń» kóshi túzelip keledi.

III Dúnıejúzilik kósh­pendi­ler oıyndary 9 qyr­kúıek­te saltanatty túrde jabylady.

– Áńgimeńizge rahmet. Kósh­­­­pendiler oıyndary­nyń­ ıgilikti ótýine tilektes­piz.

Áńgimelesken 

Nazarbek BAIJIGITOV, arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin

Qyrǵyz Respýblıkasy, Bishkek qalasy