Toqsanynshy jyldardyń basy, tapshylyq halyqqa qamytyn kıgize bastaǵan. Keńes mılısııasyna ómirin arnaǵan Shaıahmet Qusaıynulynyń ómirlik jary Kúlpara 37 jasynda qaterli isik aýrýyna dýshar boldy. Dárigerler dıagnozdy kesh qoıypty: isiktiń asqynǵan túri. Syrqat áıel men shıetteı tórt balanyń taǵdyry qyl ústine ilingen sát. Úlkeni Nazgúl on jetide edi. Múgedek ananyń qınalǵanyn kórgen balalar da shyryldaıdy. Turmys taýqymeti arqaǵa aıazdaı batqan tuńǵyshy kóp uzamaı turmysqa shyqty. Úsh balany qushaqtap Shaıahmet jalǵyz qaldy.
«Jalǵyz erkektiń qolynan ne keledi deısiń? Aýrýdyń túri jaman, áıelin saqtaı almas, balalaryn jetimder úıine ótkizetin shyǵar», «Shaıahmettiń ózi de jetim ósti emes pe? Áke-sheshe, týǵan-týystan eshkimi joq, balalaryn jalǵyz qalaı baǵady? Otbasyn tastap ketetin shyǵar» degen sózder qulaǵyna jetip jatty. «Joq, – dedi ishteı. – Qalaıda Kúlparany aman alyp qalamyn». Ol endi qaterli isikti emdeýdiń bar amalyn izdestirdi. Dárigerler keńesimen kelinshegine birneshe operasııa jasaldy. 1991 jyl kelgende dúkennen azyq-túlikpen qatar dári-dármek te kózden bul-bul ushyp, óndiris oryndary jabyla bastady. Qysyltaıańda qajet dárilerdi izdep tapsa da, emniń qonýy qıyndady.
«KSRO Ishki ister mınıstrliginiń úzdigi» tósbelgisimen zeınetke shyqqan eks-mılısıoner bozbala shaǵynda bastaǵan jazý ónerin tastamaǵan. Endi maqala jazýdy tipten jıiletti. Táýliktiń bir bóligin aýrýhanada ótkizse, bir bóligin jazýǵa arnaıdy. Áıeliniń em-domymen qosa balalardy asyraý kimge ońaı deısiz? Kenjesi Aıana eki jasta. Kúlparaǵa operasııa jasalmas buryn dárigerdiń aıtýymen Aıana omyraýdan shyǵaryldy. Baldyrǵandarǵa mezgilinde tamaq berý, úı sharýasyn retteý, balalardyń sabaǵyn qadaǵalaý, bári moınyna tústi. Tipti naýqas áıelin kóterip jatqyzý, jýyndyrý da óz moınynda. Kómek berer eshkim joq.
Dástúrli medısınadan kómek bolmaǵan soń qaterli isikti emdeýdiń halyqtyq tásilderin izdestirýge kóshti. «Bir taýda kók qarǵalar uıa salǵan jartas bar. Kók qarǵanyń etin berseń em bolar» dedi bir tanysy. Shaıahmet júzdegen shaqyrym jerdegi álgi taýǵa bardy. Uıasyna qol salǵanda bileginen bastap, saýsaǵynyń ushyna deıin jyrym-jyrym etip tyrnap tastady. Qoly aýyrǵanyna qaramaı, qustyń birnesheýin ustap, úıine ákeldi. Áıeline etin pisirip berdi. Biraq aýrý jazylmady. Taǵy bir tanysy: «Tuzdykól degen jerde qyzyl baqa bar. Sony kúnge keptirip, jegizseń, shıpasy tıer». Syrqat meńdegen jaryn qalaıda aman alyp qalý jolynda budan da aıanbady. Aıtqan emin jasady. Alaıda ózgeris baıqalmady. «Qara ýyldyryq myń da bir em» dep keńes berdi bir dosy. Biraq Kúlparanyń beti beri qaraǵan joq, háli múshkil, talaıdan nár tatpaǵan.
Shaıahmet «Tábeti qashqan adamǵa ýly jylannyń sorpasyn berý kerek» degen qart adamnyń keńesine qulaq túredi. Jylannyń sorpasyn alyp, aýrýhanaǵa barǵan Shaıahmet ony naýqasqa ishkizýdiń amalyn oılastyrady. Ábden álsiregen Kúlpara jylan sorpasyn ishe qoımasy anyq. О́zi de qaljyraǵan Shaıahmet áıeliniń kózinshe kók jasyl tústi sorpadan quıyp alyp, jutyp jiberedi. Sol sátte boıyn ystyq jalyn kernegendeı búkil boıy dýyldap, sýyq ter burq etedi. «Kúlpara, mine, jylannyń sorpasyn ishtim. Tamaqqa tábetim artty. Múmkin tatyp kórersiń?» Aýrýdan qınalǵan jary «kelistim» degendeı ısharat bildirdi. Jylannyń sorpasy dátke qýat bop, Kúlpara sodan keıin úsh aı tamaq ishýge jarady. Biraq aýrýdyń shegi jetip turǵan soń bul da ólimnen qutqara almady. 1991 jyly jazda áıeli qaıtpas saparǵa attanady.
Áıeli men balalaryn oılap, ózin kútýge murshasy bolmaǵan Shaıahmettiń júıkesi syr berdi. Damyl tappaı, durys uıqy kórmegen azamat kenetten sal aýrýyna shaldyǵady. Sonda da moıymaı jigerlene tústi. Birde aýrýhanada tósek tartyp jatqan oǵan aǵa dáriger máskeýlik praktıkantty ertip kelip: «Bul azamattyń kózinde ot bar. Onyń kózindegi jiger áli uzaq ómir súretinin kórsetedi. Aıaqtan turyp ketýine járdemdes» dep tapsyrady. Shynynda júregindegi úmit sáýlesi dáriger sózinen keıin lapyldaǵan otqa aınalyp, tula boıyna kúsh quıylǵandaı bolady. Jas dáriger naýqastyń qasynan shyqpaı, qajetti em-domdy jasaıdy. «Ádette sal bolǵan adamnyń jazylýy qıyn. Biraq bar oıym balalarym úshin ornymnan turyp, tirshilikke aralasý edi. Bolashaqqa degen senim meni aýrýdan aıyqtyrdy» deıdi ol.
О́zi de aýrý azabyn ótkergen Shaıahmet es jınaıyn dep úıde jatpady. Balalardy jetimsiretpeý úshin birden jumysqa kiristi. Aldymen Jazýshylar odaǵynyń sharýashylyq bólimine jumysqa turdy. Kóp uzamaı Jazýshylardyń shyǵarmashylyq úıiniń dırektory boldy. Kólik tapshy kezeń bolsa da Almatydaǵy qyzmetine shalǵaı Esikten ýaqtyly kelip júrdi. Keshke jumysynan kelip, balalardyń tamaǵyn beredi, sabaqtaryn tekseredi. Anasyn joqtatpaıyn dep taǵam pisirýden de jalyqpaıdy. Kánigi aspaz sııaqty dámdi ázirleıdi. Endi she, 17 jasynda Qıyr Shyǵysta áskerde aspaz boldy emes pe? Balalaryn uıqyǵa jatqyzǵan soń ózi jastyqqa bas qoıady. El qatarly uıyqtap, demalýdy áldeqashan umytqan ol túngi on ekige deıin ǵana kóz shyrymyn alady. Sodan tańǵy altyǵa deıin jazý ústelinde otyrady. Syrqat áıeliniń balalaryn amanattaǵanyn sýrettegen «Saǵan amanat» shyǵarmasy da osy kezde dúnıege keldi. Balalarǵa arnalǵan áńgime, óleń, ocherk, povestermen qatar bozbala shaǵynan qalam sermegen detektıv janryndaǵy shyǵarmalardy da jazdy. «Iz kesý», «Qylmysty qutylmaıdy», «Erekshe tapsyrma» atty detektıv janryndaǵy kitaptarynyń jalǵasy retinde quqyq qorǵaý taqyrybyn qaýzady.
Almatydaǵy qyzmeti ornyqty bolǵanymen jalaqy mardymsyz edi, kúndelikti shaı-puldan artylmaıdy. Jetkinshekterge kıim-keshek, mektep quraldary kerek. Boztorǵaıdyń kóz jasyndaı bolmashy jalaqynyń jetpesi anyq. Odaq ydyraǵan kezde basqa taýarlar sııaqty aýrýhanalar men emhanalarda dáke tapshy edi. Tashkenttiń Shyrshyq qalasynda dáke óndirisi áli de qarqyndy ekenin estigen Shaıahmet saýdany qolǵa alady. Juma kúni jumystan shyqqan soń poıyzben О́zbekstanǵa jol tartady. Jeksenbide dáý qap dákemen Almatyǵa oralady. Oblystaǵy aýrýhana ataýly dákeni tapsyryspen aldyrady. Árıne taýar tasý ońaı bolǵan joq. Túrli kedergiler kezdesip, qaraqshylardyń shabýylyna ushyraǵany da bar.
«Balalarym úshin qajyr-qýatymdy aıamadym. Tashkentte qaraqshylar shabýyl jasaǵanda ózimdi qorǵaýǵa týra keldi. Áskerdegi «sambo ınstrýktory», «bokstan ekinshi razrıad ıegeri» degen tárizdi biliktiligim kómektesti. Qazaqsha kúresten de quralaqan emes edim. Balalardyń durys tamaqtanyp, jaqsy kıinýin qadaǵalaımyn. Ásirese oqýshy qyzdarymdy mektepte «kıimiń joq» dep eshkim túrtpektemeýin oılap, sapaly kıimnen tańdap satyp alamyn. Bir kúni Shynar degen qyzyma muǵalimi: «Seni anań joq dep kim aıtady? Túske deıin bir kóılek, tústen keıin bir kóılek kıesiń» depti. Balalarymnyń tolyq otbasynyń balasy sııaqty bolǵanyna muǵalim de tańdansa kerek» deıdi janashyr áke.
Keıipkerimizge «Anasynyń ornyn joqtatpaımyn» dep qansha tyryssańyz da qyzdarǵa áıel tárbıesi kerek qoı» degenimde, «Kıimderiniń sógilgen jeri bolsa tigip, túımesi tússe qadap, útiktep beretinmin. Úsh qyzym da úı sharýasyn tııanaqty oryndaýdy, as pisirýdi menen úırendi. Keıin kelin atanǵanda da uqypty ekendikterin kórsetti. Búginde quda-qudaǵılarym tárbıeli qyz ósirgenime rıza» dep jaýap berdi.
Qyzy Shynar Esik qalasyndaǵy R.Toqataev atyndaǵy mektepte 4 synypta oqıtyn. Birde jumystan kelgende qyzynyń jylap otyrǵanyn kóredi. Naýryz meıramy qarsańynda muǵalim kóje jasap ákelińder dep, oqýshylarǵa tapsyrma beripti. «Eń dámdi naýryz kóje» baıqaýyna Shynardyń synyby qatysatyn kórinedi. Alaıda muǵalim anasynyń joqtyǵyn eskerip Shynardy kóje jasaýdan bosatypty. «Seniń anań joq, kójeni jasamaı-aq qoı» depti. «Qyzym, jylama! Naýryz kójeni men jasaımyn» degen ákesi túni boıy naýryz kóje pisiredi. Jurt jeti túrli dám qossa, ol toǵyz túrli dám salyp babyna keltiredi. Ertesine qyzy mektepten qýanyp qaıtty. Áke daıyndaǵan kóje bas báıgeni alypty.
Shaıahmet balalary dastarqan basyna jınalǵanda únemi: «Men barda jetimdik kórmeısińder. Anam joq dep nalymańdar. Tárbıeli, bilimdi bolyp ósseńder men úshin qýanysh sol» deıdi. Ákelik mindeti – urpaǵyn materıaldyq jaǵynan qamtýmen ǵana emes, qoǵamda óz ornyn tabatyndaı tárbıelerine barynsha kóńil bóldi. Alaıda balalarynyń aldy úılenip, keıingileri qalaǵan mamandyǵyn ıgerip bólek ketken shaqta jalǵyzdyqty sezine bastaıdy. Balalarynyń qudalyǵy men úılený toıyn qazaqy rásimmen atqaryp, jeke otaý tikkizgen soń úıde japadan jalǵyz qalyp, kóńili qulazıdy.
«Balalarym erjete bastaǵanda-aq «Áke, sizge kelinshek alyp bereıik» dep aıtyp júretin. Men qarsy bolatynmyn. «Joq, sender ómirden óz oryndaryńdy tapsańdar men úshin baq sol» deýshi edim. 1990 jyldan 2003 jylǵa deıingi on úsh jyldy balalaryma arnappyn. Bárinen jalǵyzdyq qıyn eken. Tamaǵymnan as ótpedi. Túnde elegizemin. Jalǵyz qalýǵa bolmaıdy» dep sheshtim».
Jıyrma alty kitaptyń avtory, jazýshy Shaıahmet Qusaıynuly «Jolbarys júrek» atty kitaby shyqqan jyly Nurǵaısha esimdi kelinshekti kezdestiredi. Qarataý taý-ken ýnıversıtetiniń ujymy jazýshymen shyǵarmashylyq kezdesý uıymdastyrady. Shaıahmet Nurǵaıshamen osy ádebı keshte tanysady. Nurǵaısha da ómirdiń qıyn ótkelderinen ótken jan, qosaǵy ishimdikke salynyp, qos ulyn jalǵyz ózi baǵyp jatqan kezeńde taǵdyr Shaıahmetteı azamatty janyna serik etti. Ol Nurǵaıshanyń eki ulyn da bótensitpeı, baýyryna basady. Esikke kóshirip ákelip, balalarymen tanystyryp, «Bir-birińe baýyr, qamqor bolyńdar. Báriń meniń balamsyńdar», deıdi. Shaıahmet endi Nurǵaıshanyń eki ulynyń bilim alyp, ómirden ornyn tabýyna atsalysady. Uldar ómirden óz ornyn tapty-aý degen kezde Shaıahmet qos uldy shaqyryp alyp: «Senderdi qanatymnyń astyna alyp, baǵyp-qaǵýdy moınyma júktegen edim. Sol mindetti oryndadym. Endi óz ákelerińdi taýyp, aralasamyn deseńder qarsy emespin», degeninde, Danııar esimdi uly: «Bizdiń jalǵyz ákemiz bar. Ol – siz» deıdi.
Osylaısha úsh qyz, bir ulymen qosa ekinshi jarynyń qos ulyn tárbıelep ósirgen Shaıahmet áke búginde 16 nemere, 3 shóbere súıip otyr. Baspasózdegi áriptesteri onyń qashanda ótkir taqyryptardy qozǵaıtyn qarymdy qalamger ekenin bilse de, qaıtpas qajyr ıesi, qaısar áke ekenin bile bermeýi múmkin. Halyqaralyq Jazýshylar odaǵynyń, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń jáne Jýrnalıster odaǵynyń múshesi, Eńbekshiqazaq aýdanynyń qurmetti azamaty, aqyn Shaıahmet Qusaıynulynyń ómir jolyna qarap otyryp, biz naǵyz ulaǵatty ákeniń bolmysyn kóremiz.
Sharafat JYLQYBAEVA,
jýrnalıst