Dala men qala teńgerimin saqtap qalýǵa tıispiz

Elimizde avtokólikterdiń jyl saıynǵy ósimi shamamen 127 myń birlikke jetip otyr. Iаǵnı osy qarqyn saqtalatyn bolsa, onda 30 jylda búgingi kórsetkish 2,5 eseden  artyp keteri sózsiz. Demek búgingi avtomobıl joldary men qala kóshelerindegi kólik ınfraqurylymy erteń­ge saı kel­meıtindigi anyq baıqa­la­dy. Osyn­daı ósim saldarynan jolaı­­ryqtar men turaq máse­­le­si kúr­deli shıeleniske túse­­ri sózsiz. Al qazirgi jolaı­ry­q­­­­tar men qala­lyq asa iri m­a­gıst­ral­­­dar­­dyń (mysaly Al­­ma­ty­daǵy Ra­ıym­bek, Rys­qulov, ál-Fara­bı, Sú­ıinbaı dań­ǵyl­dary jáne t.t.) táýl­iktik ótkiz­gish­tik kór­set­­­kish­teri nebári 80-100 myń avto­­­­mobıl­ge ǵana eseptelgen. Bul qol­da­nys­taǵy dańǵyl­dar­dyń endigi kóliktik rettelýi bir deń­geı­li qozǵalyspen sheshil­meı­­tin­­digin anyq kórsetip tur. Tipten, qazirgi salynyp jatqan eki deń­geıli jolaıryqtary da dań­ǵyl­dardyń (magıstraldyq) ót­kiz­gishtik qabiletin sonsha­lyq­ty kótere almaıdy. Basty qol­­baı­laý – elimizdiń iri qala­larynda salynyp jatqa­n jo­laı­ryqtar bir ǵana qıylys­tyń má­se­lesine baǵyttalǵan. Al kólik­­­tik irkilis bir ǵana emes, osy kóshe­niń tolyq uzyndyǵyna qa­tys­­ty oryn alady. Onyń ús­tine, sa­ly­nyp jatqan jolaı­ryq­­tardyń tehnıkalyq pishin­­deri qazir­gi qoz­ǵalysty tolyq qan­a­ǵat­tan­dyra almaıdy. Nátıje­sinde osy aradaǵy jyldamdyq shek­teý­leri eriksiz oryn alady. Muny damyǵan elderde torap­tyq ir­kilis dep ataıdy. Torap­tyq ir­kilis magıstral kóshe­niń bar­lyq qıylystarymen jipteı baı­lanysta bolady. Sondyq­tan bir kóshedegi irkilis toq tizbe­gi sııaqty basqa da kóshe aralyq­taryna áser etip otyrady.

Osy oraıda elimizdiń iri qa­la­­­­­laryn­­­­daǵy kólik kepte­lisin sheshý­­­ge bi­r­jaqty qaraýǵa bol­maı­­dy. О́ıt­­keni biz jolaı­ryq­tar­dy da salar­myz, jol­dy da keńi­­ter­­miz, biraq halyq qo­lyn­daǵy kólik­tiń ósýin toqtata almaımyz ǵoı.

Bul rette bizdiń eldiń áý bas­tan-aq agrarlyq el ekendigin esker­genimiz jón sekildi. Jyl­qyny úıirimen, sıyrdy tabynymen, qoıdy otarymen baǵyp úı­rengen halyqty ne úshin qala­larǵa tyqpalaımyz? Biz budan ne utamyz? Sondyqtan aýyldary­myzdy saqtap, ondaǵy halyq tur­­my­syn jaqsarta otyryp, muny joǵaryda qozǵalǵan iri qalalardaǵy kólik qozǵalysy irkilisin toqtatýdyń birden bir joly retinde qarastyrǵanymyz jón bolar edi.

Sońǵy jyldarda Astanadaǵy adam sanyn, jýyrda Shymkent halqynyń sanyn mıllıonǵa jet­kizdik. Árıne, syrt kózge qýa­nar­lyq jaıt... Bul úsh qalaǵa 3,73 mln adam men 1,23 mln avtomobıldi syıǵyzý ońaı bol­maıtyndyǵy óz aldyna, qalanyń bir kóshesin qalpyna keltirýge ketken qarjy shyǵy­ny­men 15 aýyldyń agrobıznesin aıaǵynan tik qoıýǵa bolar edi. Osyny uǵa­tyn kezimiz jetken sekildi.

Búginde jol salý máselesi Qazaq­standa keremet damyp otyr­­ǵandyǵy ras. Biraq sonymen qatar, ta­bıǵı materıaldardyń da esep­siz jumsalyp jatqandyǵy da ashy shyndyq. 2015 jyldan bastap Almaty men Taldy­qor­ǵan­nyń arasyna tehnıkalyq birinshi sanatty jol salyndy. 260 shaqyrym aralyqta taý jotalary qanshama jerden kesi­lip, mıkroklımattyq aýytqý­lar­ǵa jol berildi. Bul qarapa­ıym mysal. Al sol joldardyń erteńgi kútimi ne bolmaq?

Meni oılandyratyn taǵy bir másele –  Almaty qalasynyń shamadan tys dalıyp bara jatqany. Munda barlyq qazaqty jınap alyp, Qytaıdan, Túrkııadan, Qyrǵyz elinen maıda-shúıde taýar­lar satyp alyp, ony óz eli­mizge ákelip qaıta satý arqyly Qazaqstannyń orta jáne shaǵyn bıznesin damytpaqpyz ba? Sonda keshegi aýyl turǵyny búgingi qala saýdageri bolyp shyǵa kelmek qoı?  Qytaı ońaıshylyqpen bizben maıda-shúıde bıznestik qaty­nasqa bara qoımaıdy. Olar­dyń esebi tym tereńde. Qazaq hal­qynyń irili-usaqty qala­lar­ǵa shoǵyrlanǵandyǵy olar úshin ońtaıly áriptestik. «Sen qalada júre tur, men jeriń­di ala turaıyn» degendeı. Al mu­nyń arty ne bolmaq? Mysaly, qazirdiń ózinde Shyǵys Qazaq­­stan­nyń aýyldy jerleri toly­ǵy­men toqyraýǵa túsken. Ony óz kózimizben de kórip júrmiz. Halyq nege shyǵystan kete bas­tady? Neden qorqady olar?

Máseleni jónimen sheshý úshin Elbasynyń bıylǵy Jol­daýyna tereń kóńil bólýimiz kerek. Agrobıznesti – qazaq halqy­nyń ata kásibi retinde damy­tý, aýylǵa dıplomdy jas ma­man­dardy tartý, eldi mekender men shalǵaı qystaýlardy ıgerý, aýyldy jerlerde «100 aýrý­­hana, 100 mektep», «Nurly jol» baǵdarlamasyn iske asyrý – munyń bári tereń oılas­tyryl­ǵan, naqty sheshimi júıelengen du­rys baǵyt. Endeshe ony nege durys júzege asyryp, óńir­ler­diń teńgermeli damýyn qamtama­syz etpeske?

Halyq nege jeke sharýa­shy­lyqqa jumyla kirispedi? Nelik­ten agrobıznes júıelenbedi? Jaýap bireý-aq. Bul alyp el­der­diń, dálirek aıtsaq alyp kór­shi­lerimizdiń halyqqa tıgizip otyr­ǵan naryqtyq yqpaly. Olar úshin jeke kásipkerlik óte tıimdi saıasat. Al bizdiń halyq sol yq­pal­dyń shyrmaýynan shyǵa al­maı otyr. Sol shyrmaýdyń ep­tep bolsa da jolyn tapqan keı­bir jeke kásipkerlerge de kórshi­lerimizdiń yqpaly tımeı otyrǵan joq. О́ıtkeni eli­miz­degi jeke sharýanyń ónimi «kór­shi­­lerdiń» ónimimen báseke­lese almaıdy. Olaı bolsa, eli­miz­de jeke kásipti damytamyz degendi endigi arada jedel túrde basqasha qarap, ótken dáýir­ler­­degi hal­qy­myzdyń basy­nan ót­ken keıbir agrar­lyq jetis­t­ik­terdi qaıta sara­laǵany­myz, qabyl­daǵanymyz oryndy sııaq­ty. Bul arada mal da baǵy­lady, egin de salynady, ulttyq ónim de op-ońaı shy­ǵady deýden aýlaq­­pyn. Agro­óner­kásipti ult­tyq na­qysht­a damy­tý úshin birles­ken, keshen­di teh­no­lo­gııalardy júzege asyrý qajet. Suraqtyń da, jaýap­­tyń da kil­ti osynda. Al ha­lyq bolsa bir­te-birte erik­siz je­ńil kásip­ke oıy­syp bara­dy. Atamyz shuǵyl­danbaǵan «alyp­­satar­lyqqa» jol berip alǵanymyz shyndyq.

Qashanǵy jer qoınaýy men tabıǵat baılyǵyna moıyn usy­namyz?..

Múmkin, iri qalalar men oblys orta­lyq­taryndaǵy halyq sany­na shekteý qoıyp, aýyl­dy eldi mekender men orta qa­la­lar­­dy (aýdan ortalyq­tary men óner­­­kásiptik qalalar­dy) damy­tý­ǵa basa nazar aýdar­ǵany­myz jón bolar. «Sýdyń da suraýy bar» deýshi edi ǵoı halyq. Bizdiń ha­­lyqqa 35-50 qabatty záýlim ǵı­­ma­rat­­tar qanshalyqty qajet? Bas­qa halyqtar sekildi jer tap­shy­­ly­ǵyn kórip otyrǵan joqpyz ǵoı.

Menińshe, Astananyń, Alma­ty­nyń, Shymkenttiń endigi ósimi – Qazaqstannyń ekonomı­kalyq damýyna eleýli qıynshylyqtar ákeletin sııaqty. Onyń terrı­torııa­lyq ósimine búgingi ınfra­qurylymdyq damý múldem saı kelip turǵan joq. Sondyqtan eli­mizge ekonomıkalyq damý­dyń jańa mehanızmderin qurý qajet-aq. Bul mehanızmder tike­­leı qala men kólik ınf­ra­­qu­rylym­dary arasynda, el­di mekender men agrobız­nes arasynda, halyq pen áleý­met­­­tik turmys arasyn­­da qaıta qu­ryl­sa demekpin. Qazaq­ta «Kór­­peńe qaraı kósil» degen bar emes pe? Endeshe shetel­­dik teh­nologııalardy ól­sheý­­­siz qa­byl­dap, oǵan esepsiz mo­ıyn usy­nyp otyrmalyq. Shetel­dik ár tehnologııanyń as­­tarynda alýan sıqyr jatyr. Bizdi olar esh­qashan jańa teh­no­lo­gııalarǵa úıretpeıdi. Bir jyl­dyń ózinde bir ǵana teh­no­logııa myń quby­lady, myń ózge­redi, myń ret atyn da, zatyn da ózger­tedi. Biz ony meńgerip te úl­ger­meımiz. Bul degenimiz – sana­ly túrde basqaǵa bodan bolýmen para-par.

Qala ǵımarattary bıiktegen saıyn sheteldik tehnologııanyń quny artady jáne bodandyqqa baratyn jol keńeıe beredi.

О́kinishtisi, joǵaryda oryn alǵan qala máselesi, agrobıznes nemese halyqtyń ata kásibi týraly máseleler búgingi tańda jergilikti ákimdikter tarapynan durys  qolǵa alynbaı otyr. Qala ákimdikteri, ásirese iri qaladaǵy ákimder qala terrıtorııalaryn da­mytýdyń Qazaq eline qa­jeti joq ekendigin túsinse deı­min. Jol kútimine ket­ken jyl saıyn­ǵy shyǵyndar maǵy­naly ári jú­ıe­li jumsalsa, bul ha­lyq múd­desine orasan paıda berer edi. Negizi buzylǵan joldar­dyń betki jamylǵysyn qaıta-qaı­ta jańalaǵannan upaı jınaı al­maımyz. Joldyń astyńǵy, negiz­gi qabaty qalybyna kelti­ril­meıinshe onyń betki jamyl­ǵysy qanshalyqty «sıpala­ǵa­ny­­myzben» talapqa saı qyzmet atqara almaıdy. Qala ınfra­qury­lymy (jolaıryqtar, turaq­tar, sýaǵarlar, t.t.) men jol­dyń kemi 50 jylǵa eseptelgen ót­kiz­gishtik sıpattylyqpen salyn­ǵany abzal. Kezinde ǵylymı zertteýlerden tolyq ótpeı salynǵan jolaıryqtar búginniń ózinde kóliktik qozǵalysqa sáıkes kelmeı otyr. Árıne bul bastama Qazaqstannyń iri qalalarynyń ınfraqurylymdyq jańǵyrýy úshin alǵashqy qadam bolǵany ras. О́kinishtisi, búgingi júrgizilip jatqan jobalar áli de bolsa zamanaýı talaptarǵa saı jalǵasyn taýyp otyrǵan joq. О́ıtkeni qoz­ǵalys qarqyndylyǵynyń bo­la­shaq ósimi men kólik aǵymy­nyń birtektiligi jáne toraptyq jú­ıeleý negizi nazardan tys qalýda.

Mekemelerdiń aýlasynda tur­ǵan qorshaýlardy qırat­qan­sha, onyń ornyna qala kólik­teri­niń qozǵalysyn retteýdiń zamanaýı jobalaryna aýyssaq durys bolar edi.

Joǵaryda atalǵandaı, qala kóshe­lerindegi kólik qozǵa­ly­­syn birjúıeli retteýge aýysty­rar kún de jetken sııaqty. Qala­nyń ınfraqurylymyn zamanaýı damytý úshin eń aldymen on­daǵy halyq sanyna shekteý qoıylyp, syrttan (bas­qa elderden) kelgen saýda kásip­ker­leriniń aǵymyn tejegen, olardy qatań baqylaýǵa alǵan jón sekildi. О́z halqymyz jumyssyz otyrǵanda, elimizge basqa elderden ne sebepti jumys kúshterin aldyramyz. Sheteldik tehnologııalar men zamanaýı materıal­dardy el narqyna esepsiz engizý – óz ónerkásibimizge balta shap­qanmen birdeı ekendigin túsi­­netin ýaqyt jetken sekildi.

Biz – Uly Dala elimiz. Jer kólemi jaǵynan álem elderi arasynan toǵyzynshy oryn alamyz. Ǵasyrlar boıy halqymyzdy dala asyrap keldi. Endeshe ór­ke­nıettiń jóni osy eken dep, ha­lyq­ty qalaǵa jınaý, barynsha iri qalalardy jasaý bizge tıimdi me? Biz óz ereksheligimizdi nege eskermeımiz?!

Ábdi QIIаLBAEV,

tehnıka ǵylymdarynyń doktory,

Halyqaralyq kólik akademııasynyń akademıgi