Jýyrda ǵana «Ana tili» baspasynan Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń «Ádebıettiń áleýmettik mańyzdy túrlerin satyp alý, basyp shyǵarý jáne taratý» kishi baǵdarlamasy boıynsha qazaq prozasyndaǵy detektıv janrynyń negizin salǵan qalamger Kemel Toqaevtyń 5-tomdyq shyǵarmalar jınaǵy jaryq kórgen bolatyn. Ǵylym ordasynda bas qosqan ádebı qaýym oqyrmanǵa qaıta jol tartqan taǵylymy mol týyndylardyń tusaýyn kesti.
Qalyń oqyrmanǵa qanat qaqqan bes tomdyqtyń alǵashqy kitabyna jazýshynyń óz zamanynda asa joǵary baǵalanǵan súbeli shyǵarmasy «Soldat soǵysqa ketti» romany men «Túnde atylǵan oq», «Tasqyn» povesteri engen. «Uly Otan soǵysynda 22 jasynda erlik ólimmen qaza tapqan polıtrýk Qasym Boltaevqa arnaımyn» degen epıgrafqa qarap avtordyń bul shyǵarmasyna aıryqsha shynaıylyqpen, kókeıin tesken tebirenisti kúımen qalam terbegenin ańǵarýǵa bolady. Al qalamgerdiń kúrdeli shyǵarmasy sanalatyn – «Sońǵy soqqy» romany ekinshi tomda oryn tepken. «Jazýshynyń tańdaǵan taqyrybyna tereń zertteý arqyly baryp, ótken ómirdiń qıyn-qystalań shaǵyndaǵy deregi men dáıegi, shyndyǵy men ańyzy aralasyp ketken oqıǵalardyń tinin ashýǵa taısalmaı barǵany tánti etedi. Osy taqyrypty ıgerý jolynda qandaı qıyndyqtar men kedergilerdiń baryn bile tura qalamyn qaısarlyqpen silteı bilýine qarap, qalamgerdiń rýhanı qýatynyń qandaı bolǵanyn baǵalaı alamyz» deıdi zııaly qaýym ókilderi.
Qazaq prozasynda detektıv janrynyń jolashary bola bilgen jazýshynyń qalam qýatyn tanytatyn jınaqtyń úshinshi tomynda «Uıasynan bezgen qus» romany men «Qastandyq» povesi jaryq kórgen. Oqyrmanyn baýrap áketetin týyndydan izgilikti ári ılanymdy ustanymdy kóremiz. О́mirde bolǵan oqıǵalar izimen jazylǵan, shytyrman oqıǵaly shyǵarmalar kim-kimdi bolsyn beı-jaı qaldyrmaıdy. О́mirdiń óz shyndyǵyn kóz aldyńa ákeledi.
Qalamgerdiń kóp ter tókken taqyryby, qazaq prozasyna tyń úrdis ákelgen shyǵarmalary. Ásirese kópke málim – shytyrman oqıǵaly povesteri. Qalamgerdiń bul shyǵarmalary («Sarǵabanda bolǵan oqıǵa», «Kóshpendi úıdiń qonysy qaıda?», «Taýdaǵy jańǵyryq», «Kómeski iz», «Soldat qabiriniń basynda») tórtinshi tomnan oryn alǵan. Besinshi tomǵa Kemel Toqaevtyń «Zamandastar syry» dep atalatyn Qasym Qaısenov týraly derekti povesimen birge jazýshynyń ómiri men shyǵarmashylyǵy týraly zamandastary men qalamdastarynyń estelikteri engen.
Soǵys taqyrybyna qalam terbegen qalamgerler qatarynda Kemel Toqaevtyń esimi erekshe atalady. Beıbit kúnniń qutyn qashyrǵan soǵystyń surapyl kúnderinde el men jerdi qorǵaýǵa qatysqan qalamger jastyq shaǵynyń jarqyldaǵan kúnderin soǵystyń sýyq ta surqaı shebinde, oq pen ottyń arasynda ótkizdi. Munyń bári umytylmady, onyń beıbit ómirge kelgennen keıingi ómir jolynda qalamyna-qýat, shabytyna – shýaq berdi. Keıipkerlerin ómirdiń ózinen aldy. Jazýshyny qalyń oqyrman shytyrman oqıǵaly dúnıeler jazatyn ári onysy kóp tırajben shyǵatyn qalamger retinde biledi. Oqıǵalary tosyn, shıelenisti bolyp, adamdy birden baýrap áketer, sıýjeti qalyń qatparly povesterin qyzyǵa oqyp joǵary baǵalaıdy. Kemel Toqaevtyń bolmysyn, qalamgerlik qarymyn taný úshin jazǵandaryn oqý kerek. Al oqyǵan jannyń óz dáýiriniń bolmysyn kórkem sózben kestelegen qalamgerdiń eńbegine rııasyz yqylasty bolary sózsiz, – deıdi jınaqty qurastyrýshy jazýshy Jaqaý Dáýrenbekov.
Surapyl soǵys ómirin shynaıy kórsetetin shyǵarmalar men búginde kenjelep qalǵan detektıv janrynyń bıiginen oryn alǵan kórkem týyndylardyń basyn qosqan bes tomdyq jınaqtyń ár tomy bes myń danamen jaryq kórip otyr.
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY