Gendik ózgeriske ushyraǵan bakterııalar aýrýdy emdeıdi

Karl ZIMMER, «Nıý-Iork Taıms»

Ádette bul ózdiginen júretin prosess. Biraq keıbir adamdardyń aǵzasy mundaı qabiletke ıe emes. Solar úshin bakterııamen baıy­tylǵan sýsyn taptyrmas dárige aınalýy múmkin. 

Bul synaq – sıntetıkalyq bıo­logııa dep atalatyn ǵylym sala­sy­nyń jańa belesi. Jıyrma jyl bu­ryn ınjenerler elektronıkaǵa den qoıǵany sekildi, ǵalymdar qa­zir tiri aǵzalarmen aınalysa bas­tady. 

Aǵzada jasýshalar jeke-dara áreket etpeıdi. Kerisinshe, bir­lese jumys istep, bir-birin bel­sen­­dirip nemese joıyp otyrady. Sın­tetıkalyq bıologtar osy erek­shelikti utymdy paıdalanyp, olarǵa gendik ózgeris engizýge talpynyp jatyr. 

Qazirgi tańda mundaı tásil óner­kásipte keńinen qoldanysqa ıe. Kóptegen kompanııalar ózger­tilgen bakterııalardy kishigirim zaýyt sekildi qoldanyp, antıbıotık­ter men kúrdeli qospalardy kıim tigý­de paıdalanyp keledi. Endigi meje – sıntetıkalyq bıologııa arqyly bakterııalardy ishki aǵzany emdeý­ge qoldaný. 

Joǵaryda aıtyp ótken, erik­tiler ishken sýsyn quramyndaǵy bakterııalarǵa gendik ózgerister jasalyp, fenılketonýrııa dep atalatyn sırek kezdesetin aýrýdy emdeýge arnalǵan. Mundaı naýqasqa shaldyqqandar et pen irimshik sekildi proteıni mol tamaqtar ishe almaıdy. О́ıtkeni olardyń aǵzasy fenılalanın dep atalatyn amın qyshqyly se­kildi janama ónimderdi joıýǵa qa­biletsiz. 

Qan quramynda fenılalanın paıda bolsa, ondaı qyshqyldar mıdaǵy neırondarǵa zııan tıgizip, damýdyń tejelýine, aqyl-oı kemis­tigi men psıhologııanyń buzy­lýyna ákelip soǵady. Fenıl­ke­tonýrııadan emdelýdiń joly – proteıni az tamaq jep, taǵamdyq qospalary bar kokteıl ishý. 

Tyshqandar men maımyldarǵa tájirıbe jasaǵan Synlogic kompanııasy ózgertilgen bakterııa­lar arqyly fenılketonýrııa­men aýyratyn naýqastardy emdeý­ge bolatynyn kórsetti. Bıyl­ǵy 4 qyrkúıekte kompanııa zertteý­shi­leri deni saý eriktilerge júr­gi­zil­gen synaq qorytyndysy oń nátı­je bergenin málimdedi. En­di olar fenılketonýrııamen aýy­ra­tyn­darǵa tájirıbe jasap kór­mekshi. 

Synlogic-tyń negizin salý­shy­­lardyń biri, Massachýsets teh­no­logııalyq ınstıtýtynyń sınte­tıkalyq bıology Djeıms Dj.Kol­lıns pen onyń áriptesteri ishek taıaqshalaryn ózgertip, belgili hımıkattardy joıatyndaı etip qaıta jasap shyqqan. «Bul – genderdiń shamyn jaqqan sekildi áreket», deıdi Doktor Kollıns. 

Buǵan deıin ǵalymdar beıim­­delgen bakterııalardy taǵy bir maqsatta qoldanýdy jospar­la­ǵan. Sol jobaǵa sáıkes, ózgertil­gen bak­terııalar aýaǵa taraǵan bıo­lo­gııalyq shabýyldy anyqtap, oǵan jaýap retinde hımııalyq reaksııa berýi tıis-tuǵyn. Biraq keıinnen mıkrobıoma salasy paıda boldy. 

2000-jyldardyń ortasynda mıkrobıologtar saý adamnyń ish­ki aǵzasynda kóptegen aǵza túr­leri, mıllıondaǵan mıkrobtar ómir súretinin baıqady. Mık­ro­bıo­ma dep atalatyn osyn­daı orta­da turaqty túrde hımııa­lyq reak­sııalar jasalyp, adam aǵ­zasy­na kerekti prosester jú­zege asady. Ǵalymdar mundaı áre­ket­tiń adam aǵzasyn túrli aýrýdan qor­ǵaı­tynyn anyqtady. 

Osydan bastap sıntetıkalyq bıologtar ózgertilgen bakterııa­lar­dy aǵzadaǵy aýrýdy anyq­taı­tyn qural retinde qanshalyqty qol­danýǵa bolatynyn zertteýge kiri­sip ketti. 

«Mıkrobıoma jumysynyń áse­rin baǵalamaý múmkin emes», deı­di doktor Kollınstiń burynǵy stý­denti, San-Dıego shtatyndaǵy Kalı­fornııa ýnıversıtetinde óz zert­hanasyn ashqan Djeff Hastı. «Qysqasy, bul jańalyq bárin óz­gertti», deıdi ol. 

Qazirgi tańda ǵalymdar bakterııany isikpen kúresýge beıimdep jatyr. Joba sátti shyqqan jaǵ­daıda, olar ımmýndyq jasýsha­lardyń molekýlalaryn tazalap, qaterli isikti joıýǵa bolatyny­nan úmittenedi. Kolýmbııa ýnı­versıtetiniń sın­te­tıkalyq bıology Tal Danıno: «Adam aǵzasyndaǵy bak­terııa­lardy ózgertip, basqa maqsatta paıdalanýǵa múmkindik bar ekenine senemin», deıdi. 

Bular – bizdi ishten emdeýge beıim­­delgen mıkrobtar. 

© 2018 The New York Times News Service

Maqalany aýdarǵan Abaı ASANKELDIULY,

«Egemen Qazaqstan»