Tabıǵattyń tylsym syry kóp-aq qoı, desede jazdyń jańbyrly bolatynyn sáýirden qalǵan bulttan, qystyń jaıly bolatynyn dýadaqtyń qystap qalýynan, qatty bolýyn qaıtqan qazdardyń tómen ushýynan bilip, aldyn ala boljaǵan aýa raıyna saı mal jaıyn qamdap kóshpendi tirlik keshken uly dalanyń ıesi qazaq degen halyq sol syrlardyń birazyna ǵylymnan buryn qanyǵyp úlgergen sekildi.
Atalarymyz qasqyrdyń qaısar minezi, jylqynyń júıriktik hám jatyrǵa shappas tektiligi, qyrannyń alǵyrlyǵy syndy asyl qasıetterin erekshe baǵalap, ony adam boıynda da bolýy tıis syndarly sıpatqa balaǵan. Adam balasy árıne Allanyń ózge maquluq bitkennen artyq, abzal etip jaratqan erekshe jaratylysy. Alaıda Abyldy óltirgen Qabylǵa inisin qalaı kómýdi qarǵa arqyly kórsetken Qudaı taǵala adam balasynyń tabıǵattan da úıreneri az emes ekenin bildirse kerek.
Al, apsan serisi qyrandy qolǵa qondyryp, qansonarda qyzyǵyna batqan qazaqtyń qyran jaıly uǵymy da erekshe, qurmeti de bólek. Sodan da atalarymyz balasyna «qanatyń talmasyn!» dep bata berip, qyranǵa balaıdy. Erkindigin qyrannyń samǵaýymen elestetetin jurttyń memlekettik týynda búrkittiń beınelenýi de zańdy qubylys. Endeshe, qazaq sol qyrannyń qansonardaǵy qyzyǵyna batyp qana júrgen joq, sol barysta ulttyń uly bolmysyn quraıtyn uǵymdardy da qalyptastyrdy. Ol árıne sóz arqyly qalyptasady. Osy rette sonyń búginge jetken, qazirde qoldanysta bar sózderdiń bir parasy jaıynda áńgime órbitýdi maqsat qyldyq.
TÚLEK. Ahmet pe, Ybyraı ma, tipti odan da ary ma, kim bolsa da osy sózdi mektep bitirýshilerge alyp kelgen adamǵamyń alǵys! Bul, búrkitke, qyran qusqa baılanysty sóz. Jaz boıy jemdep, semirtip, eski júnin tastatyp ábden túletip alyp qar jaýǵanda qaıyryp túlkige salady ǵoı qyrandy. Bizdiń osy kúngi mektep bitirgen túlekterimiz de týra sol sekildi. 11 jyl boıy oqytyp, bilim berip sońǵy jyly ańǵa salǵan qyrandaı bilimniń dodasyna salamyz. Alǵyry hám baǵy men baby kelisken túlekter memlekettik grantty jeńip alady. Mysaly olardy mektep bitirgen jyla oraı «2018 jyldyń túlekteri» dep aıtamyz. Túlek negizinen «qumtúlek», «tastúlek» delinip búrkittiń jasyna qarata aıtylady. Ol túlekter de búrkitti túletýden shyqqany túsinikti.
UIа. Sonymen birge «Altyn uıa mektebim» deımiz. Ol da qyrannyń uıasynan shyǵyp tur. «Balapan uıadan ne kórse, ushqanda sony iledi». Bul «Ákesi qońyz atpaǵannyń balasy dońyz ata ma?» degen mátelmen úndes maqal. Uıadaǵy balapanyna atalyǵy men eneligi, ıaǵnı uıabasary men sarshasy buǵy maral, taýtekeniń etin ákeletindeı qyran bolsa, balapany da sondaı tekti qyran bolady, al, olar qoıan men tyshqan ákelýge ǵana jaraıtyn jarǵaq aıaqtar bolsa balapanynyń da barar jeri alys emes degen áńgime ǵoı, qysqasy. Biz aıta beretin tektilik osy jerde aıtylyp tur. Ol uıany mektepke de, otbasyna da balaýǵa bolady.
TUǴYR. Taǵy da sol mektepke baılanysty «túlep ushqan tuǵyryń», «tuǵyrynan túlep ushqan» degen sózder aıtylady. «Surasań jaǵdaıymdy janym Áset, Jatyrmyn ushaıyn dep tuǵyrymnan» dep nar Kempirbaı jyrlaıtyny jáne bar. Tuǵyr – qyrannyń taǵy. Tuǵyr úsh aıaqty bolady. Taq demekshi, Júsip Balasaǵunnyń áıgili «Qutty bilik» kitabynda memleket qurylymy jaıly jazatyny bar ǵoı, sonda taq týraly da onyń úsh aıaqty bolatyny aıtylypty. Sóz oraıynda tilimizge oralyp jatqan soń aıta ketkenimiz bolmasa bul endi basqa deńgeıdegi áńgime... Sonymen «tuǵyr» sózi de bizdiń qazirgi sózdik qorymyzdan «Tuǵyrnama» bolyp oıyp turyp oryn alyp, memlekettik saıası termın retinde qalyptasty.
TEGEÝRIN. Ádette «tegeýrindi jýrnalıst», «tegeýrindi qalamger» degen tirkesterdi jıi kezdestiremiz. Búrkittiń búkil kúshi aıaǵynda, aıaǵyndaǵy negizgi kúsh tegeýrininde (tegeýrin – artqy saýsaq), sosyn jembasarynda (aldyńǵy – bir saýsaq). Búrkitiń tegeýrindi bolsa, qyrandyqtyń negizgi bir sıpaty sol bolady. Bul tuıǵyn, qarshyǵa, suńqar sekildi ushyp júrgen qustardy aıaqpen teýip túsiretin qyrandarǵa da kóp qoldanylady. Al, búrkit tegeýrindi bolsa túlkiniń keýdesin búre sheńgeldep bir ýys qyp biraq syǵady.
ShEŃGEL. Sheńgel – tegeýrinmen aldyńǵy úsh tuıaqtyń arasy. Shyńǵyshandy «qan sheńgeldep týypty» deıtin ańyz sol qyrannyń sheńgelinen shyǵyp «qanatyń talmasyn» degen sekildi adamı uǵymǵa aýysyp kete barǵan. «Tegeýrinim tegis tıse shegedeı» dep jyrlaǵan áıgili aıtys aqynyn Qurmanbek Zeıtinǵazyulynyń jyry da solaı. Al, ataqty Elbaı jyraýdyń:
Tatýsyzdyń belgisi –
Bytyrap shyǵar sheńgelden.
Sheńgelden ketse el jurty,
Qaıǵymen qarttar sherlengen, – dep keltin jyry da qyran sheńgeliniń qazaq uǵymyndaǵy keń aýqymyn kórsetse kerek.
ShALǴY. Muqaǵalı aqynnyń «Jetelep sonaý jyldar qara shaldy, Qarasazda júrýshi eń, qara shalǵy» dep jyrlaıtyn kádimgi shóp shabatyn shalǵynyń ataýynyń ózi qyran qanatynyń ataýynan shyqqandaı. Ádette búrkittiń eń uzyn syrtqy tórt qanatyn «shalǵy» dep ataıdy. Bir jaǵynda tórtten segiz shalǵy bolady. Al, onyń syrtqy kórinisi, ıaǵnı formasy shóp shabatyn shalǵydan aýmaıdy. Sózimizge syńar ezý ázil qosa aıtsaq, búrkit shalǵysynyń jasy shóp shabatyn shalǵydan qalaıda úlken ekendigin eskere otyryp qaı shalǵynyń qaı shalǵydan shyqqandyǵyn aıta berýge bolatyn shyǵar.
TOMAǴA. Osy bir sózdi biz kóbinese adam minezine baılanysty qoldanamyz. «О́zi bir tomaǵatuıyq adam eken» dep aıtamyz. Tomaǵa - búrkittiń basyna kıgizilip, kózin jaýyp turatyn zat. Keıingi qoldanysta óte tamasha aýyspaly mánge ıe bolǵan.
Bizdiń maqsat búrkitke baılanysty sózderdi túgendeý emes, árıne. Áıtpese búrkitke baılanysty qanshama maqal-mátelder bar. Mysaly: «Túlki almas qyran joq, qusbegisi kezikse, jaqsy bolmas jigit joq, aqylshysy kezdesse», «Kári qyran – ańshynyń bastaýshysy», «Synshy syryn aıtpaıdy, búrkitshi shynyn aıtpaıdy», «Alsa – qusym, almasa – jelpýishim», «Sonarshyǵa iz kerek, iz tanyrǵa kóz kerek», «Jerine qaraı bulany, taýyna qaraı qyrany», «Saıatshy bapshyl bolsa búrkitke baq», «Qus tuzaqqa jem úshin túsedi», «Búrkittiń saıraǵany – ólgeni», «búrkit ash bolsa alady, tazy toq bolsa alady», «Búrkit babyna kelgende qasqyr alady, qarshyǵa babyna kelgende túlki alady», «Búrkitin maqtaǵannyń uıasyn sura, jigitin maqtaǵannyń naǵashyyn sura», «Qustyń alǵanynan salǵany qyzyq», «Qyran qus – er joldasy», «Aqıyq qyran qartaısa, jas jaǵaltaıdan tepki kóredi», «Ajaldy qarǵa búrkitpen oınaıdy», «Aljyǵan búrkit tyshqanshyl», «Qyran uıasynyń aýyzynan jem izdemes, qoıan ininiń aýzyndaǵy shóbin jemes», «Qyran qusty baptaý qıyn, tátti taǵamdy saqtaý qıyn», «Alsa – búrkit, almasa – laý mingen shúrshit» degen sekil tizbektelip kete beredi. Bul maqaldyń mánderine úńilsek, bári de búr jaryp shyǵa keletin bir-bir butaq.
LAÝ MINGEN ShÚRShIT. Mysaly sońǵy mátel týraly belgili ǵalym Aqedil Toıshan jáne Beken Qaıratuly búrkit jaıly zertteý eńbekterinde bireýdiń áıgili Tineı búrkitshige aıtqany eken dep qoldanady. Al, osy sózdiń maǵynasy jaıly burynnan kóp oılanýshy edim. Mektepte oqyp júrgen kezimde Bolatbek Qurmanǵalıuly degen ádebıet muǵalimi «osy sózdi ákeńnen surap bershi» dep tapsyrma da bergeni esimde. Keıin Qytaıda turatyn belgili jazýshy, sóz zergeri, ǵalym Serik Qaýymbaıdyń qytaıdyń «Bilim jáne úırený» jýrnalyna (2008 jyl, №6 sanynda) jarııalaǵan «Til tazalyǵy – rýh tazalyǵy» degen maqalasynda osy mátel jóninde aıtypty. Sóz sheshimi ákemniń aıtqanymen jobalas shyqty. Ǵalym sózi árıne ǵylymı derek, aıqyn anyqtamaǵa arqa tireı otyryp aıtylady ǵoı, biz sol Serik Qaýymbaıdyń sheshimin oqyp kóreıik.
Bul máteldiń tym arydan kelmegeni «laý» degen sózben baılanystyrǵan ǵalym «Laý» ásili Shyńǵyshannan bastalǵan kólik qatynas júıesi. Bulaısha 40 shaqyrym jerde bir órteń bolyp, sonan habarshy shartsyz at jańalaıtyn. «Laý» sol habarshyǵa bergen quqyq qaǵazdyń aty. Ondaı bolsa bul maqal eń ary eseptegende XIII ǵasyrdyń basynan málim. Degenmen bizge kerek bolyp otyrǵany bul maqaldyń qaı kezdiń týyndysy ekendigi emes, qaıta ondaǵy maǵynalyq, tildik máner. Bul mánerdi ashý úshin «shúrshit» degen sózdiń tike óz maǵynasyna qarap kórelik», deıdi de ary qaraı:
«1. Bóten adam, jat kisi, basqa bireý. 2. Túkke túsinbeıtin dúleı, aqymaq adam, ońbaǵan jeksuryn. 3. Ertede qara qytaılardy (kidandardy) jáne mánjýlerdi qazaqtar osylaı ataǵan. Sonda «shúrshit» degen sózdiń ózindik tól maǵynasy: «bóten, dúleı, ońbaǵan, jeksuryn» degen sózdermen órnekteledi. Al, qara qytaılar men Mánjýlerdiń «bóten, dúleı» atanýynyń sebebi óz-ózinen túsinikti. Olar eń aldymen túrki ulttary emes. Salty men josyny basqa. Bul onyń bóten atanýynyń dáleli. Sonan soń, olarmen til ortaqtyq tabýǵa bolmaǵan. Ulttyq ǵadatymyzda til uqpaǵan adamdy «dúleı» deý bar. Osydan baryp olardyń shúrshit atalǵany málim. Endi maqaldyń ózine keleıik. «Almasa laý mingen shúrshit». Nege bulaı? Munda sózdiń ishki máner jaqyndyǵy men qımyldyń uqsastyq qısyny ról oınap tur. Saıatshylyq qımyldy tilimizde «Salbýryn» dep ataıdy. Bul eski túrki tili máneri boıynsha «aıamaý, óltirip tiriltý» degen maǵyna beredi. Mine, bul laýdaǵy at pen salbýryndaǵy attyń qımyldyq jaqyndyǵy. Al, kúni boıy attyń ústinde otyryp alyp, dalaqtap shaba berýdi ǵana bilgen «shúrshit» - alasatqan shabystan qan sorpasy shyqqan attyń ústinde tomaǵasyn tartsa jyljymaı otyryp alǵan búrkit. Mine, bul bulardyń tulǵalyq jaqyndyǵy. Bul ekeýinen de eshbir paıda joq. Ekeýi de kóliktiń juty. Ondaı bolsa bul maqaldaǵy uıqasym óz mánerin durys tapqan deýge bolady» dep qısyndaıdy. Zertteýshiniń pikiri osyndaı. Minekı, búrkit jaıly bir máteldiń mánine úńilý úshin qansha tarıhqa tereńdep barýǵa týra keletinin osydan-aq kórýge bolady.
BAÝLÝ. «Eńbekke baýlý», «balany baýlý» degen sekildi maǵynalarda qoldanylatyn bul sóz de búrkitke baılanysty sóz. Áli esimde, bala kúnimde ákem jumyrtqa jarǵanyna eki-aq kún bolǵan qyzylshaqa balapandy alyp keldi. Moıyny qyljyńdap bos jatyr, kótere almaıdy. Endi oǵan dál uıabasar búrkit sekildi uıa salý kerek qoı. Sonda uıany jumsaq emes, qaraǵaıdyń, arshanyń jýan butaqtarynan salyp jatqan ákeme bireý «Nege jumsaqtap salmaısyń? Balapannyń uıasy jumsaq bolmaı ma?» dedi. Sonda ákem «Uıa jumsaq bolsa, balapan jata beredi de, sarbýyn bolyp qalady» dep qysqa qaıyrdy. Keıin tolyqtaı túsindim. Jalpy búrkit keýdesimen nemese shalqasynan jatyp uıyqtamaıdy ǵoı, otyryp uıyqtaıdy. Atqa alyp júrgende de kúni boıǵy yrǵaq júriste eki aıaqpen otyrady. Balapan kúninde býyny qatty bekimese uzaq kún alyp júrgenge jaramaı qulap túsetin jaǵdaılar da bolady eken. Al uıadaǵy qatty butaqtar balapan sál ǵana jata qalsa batyp, qaıta-qaıta tiktelip otyrýǵa májbúrleıdi, sóıtip sarbýyn bolmaı tez jetilip, myqta bekıdi eken.
Bul bizdi «balańdy aıasań aıama» deıtin atalarymyzdyń bala tárbıeleý qaǵıdasymen up-uqsas dúnıe. Qazir bárin aýzyna tósep, salýly tósek, salqyn úı degendeı aıalaımyz dep býynyn bekite almaı urpaǵymyz kókejasyq kókjótel bolyp, sol baıaǵy babalar baýlyǵan qyrandyq sıpatqa jete almaı jatqan sekildenedi de turady.
QONAQTAÝ. Qazaqtyń baı tilinde ańshynyń, qusshynyń, túıeshiniń, jylqyshynyń óz tili bolady. Mysaly, búrkitti «uıqtady» demeıdi «qonaqtady» deıdi. «Tomaǵasyn aldy, kózin ashty» demeıdi, «tomaǵa tartty» deıdi. Sol sekildi búrkittiń qonaqtaý jaıynan qysqa bir qyzyq jaǵdaıdy aıta ketkendi jón sanadyq.
Búrkit ádette moıynyn qaıyryp tumsyǵyn eki topshysynyń arasyna salyp qonaqtaıdy. Al, túzde júrgen búrkit túnde qonaqtaǵanda keýdesin jartasqa tirep qoıyp qonaqtaıdy eken. Ákemniń aıtyp kele jatqan áńgimesiniń arasyndaǵy osy bir jaǵdaı sóz bola qalǵanda «nege olaı?» dep surap qalǵanymda ákem, «Búrkit pen úki ekeýi ósh qoı! Túnde búrkit qonaqtaǵanda jemsaýy ashyq qalady emes pe? Kózi túnde kóretin úki búrkit qonaqtap otyrǵanda jemsaýyna sheńgel salsa boldy, op-ońaı jaryp ketedi, búrkittiń eń álsiz jeri – jemsaýy» dedi. Minekı, bul sózimizdiń basynda aıtqan áli ǵylym asha bermegen tabıǵat qupııalarynyń biri bolsa kerek.
ShYRǴA. Búrkitti qolǵa úıreter kezde túlkiniń quıryǵy nemese basqa da ańǵa uqsaıtyn zatty súıreleı kórsetedi. Búrkit ony ustaǵan kezde ıesi qasyna júgirip baryp, jemqaltasynan et alyp julǵyzady. Bylaısha aıtqanda aldap «ańǵa» túsirý. Ony ustaǵan soń et berip, dámettirý. Kelesi joly da ańdy ustaǵan soń «syılyqqa» keneletinin túısindirý.
Osy sóz týraly biraz oılana kelip, «shyrǵa tartý», «shyrǵaǵa túsirý» degendi de óz ómirimizdegi úlken uǵymǵa, termınge aınaldyryp jiberý kerektigin alǵa tartqym keledi. Biz kúndelikti turmysta arnaıy oraılastyrylǵan paramen ustalǵan adamdar týraly tek oryssha «podstava» degen termındi qoldanamyz. Al osyny «shyrǵaǵa túsiripti», «shyrǵa tartypty», «shyrǵalapty» dese óte túsinikti jáne tól sózimizden shyqqan óz termınimiz bolar edi.
***
Ulttyń uǵymyna, bolmysyna aınalǵan bul sózder týraly túpki túsinik qusbegiliktiń qaıta oralýymen qazaq sanasynda qaıta jańǵyrmaq. Demek, ulttyq sporttarymyzdyń damýy - sporttyń ǵana damýy emes, ult bolmysynyń bútindelýi.
Ularbek NURǴALYMULY
«Egemen Qazaqstan»