Ýaqytpen úndesken óńir

Qostanaılyq arheolog Andreı Logvınniń Torǵaıdan ejelgi mádenıet ashý armany beker emes. «Torǵaı geoglıfteri», Jylanshyq ózeniniń boıynan jıi tabylatyn zildiń súıekteri arheologterdi ǵana tartpaıdy, álemniń ár shalǵaıyndaǵy týrısterdiń de ańsary bolar áli... 

Al endi bergi tarıhqa kelsek, Aman­geldi aýdanynyń ótkeni búkil qazaqtyń taǵdyry deýge bolady. 1928 jylǵy 17 qańtarda Qazaq Ke­ńestik Sosıalıstik Respýblıkasy At­qarý komıteti prezıdıýmynyń jar­lyǵymen Batpaqqara aýdany qu­ry­lady. Aýdan qurylǵanda 14 aýyl­dyq keńestiń quramynda 32802 adam bar eken. Malmen kúneltken qazaqtyń qorasynda 19281 jylqy, 25972 bas iri qara, 83881 ýaq mal, 5157 túıe bolypty. Kóp uzamaı, 1932-33 jyldary qýsheke Goloshekınniń qolymen uıymdastyrylǵan dalany eseńgiretken asharshylyqta osy adamnyń teń jartysy qyryldy, al tórt túlikten tuıaq qalmady. 1936 jyly aýdanǵa 1916 jyly bostandyq úshin bulqynyp, ult-azattyq kóte­rilisin bastaýshylardyń biri Aman­geldi batyrdyń esimi beriledi. Mere­ke­degi jádigerler men qujattar kór­me­si óńir tarıhynan erlik pen eń­bek­tiń de qyzyqty málimetterin usyndy.

«Myń ólip, myń tirilgen» halyq­tyń tegi emes pe, amangeldilikter qaı­ta turdy, barlyǵyn elmen birge kórip, ýaqytqa ilesti. Beınetpen bir­ge jaralǵan atalarymyz qolmen qa­zyp, bógetter saldy, egin ekti, mal ósir­di. Dalanyń tósinde qaıtadan mal myńǵyrdy. Keshegi naryq kezinde de sharýashylyqtar ydyrap, qıyndyq­tar bolǵanymen, el irgesi sógilgen joq. Qazir tek aýdan ortalyǵynda ǵana halyq sany 9 myńnan asady. Bul – oblystyń eń shalǵaıda jatqan aýda­ny úshin shúkirlik eter kórsetkish.

Aýdanda shaǵyn jáne orta bıznes damyp keledi, ıaǵnı 793 shaǵyn jáne orta bıznes nysandary jumys istep tur. Olarda 2 myńǵa jýyq adam jumyspen qamtylǵan. Olar jyl basynan beri 918 mıllıon teńgeniń ónimin óndirip, qyzmetip kórsetip, 96 mıl­lıon teńgeden asa salyqtyq túsim­der túsirgen. Amangeldilikterdiń óz ­sharýasyn ashyp, dóńgelentip damytýy úshin nesıe alýy da jıileı bastady. Sońǵy aılarda mal sharýashylyǵy men egin sharýashylyǵynda úsh joba júzege asqan. Amangeldi aýdanynyń qurylǵanyna 90 jyl tolýy mere­ke­si kúnderi aýdan ortalyǵynda «Tur­mystyq qyzmet kórsetý úıi» ashyldy. Ǵımarat aýdanda óndirilgen kirpish­ten osy jaz aılarynda salynyp, da­ıyn boldy. Onda halyq qajetin óteı­tin shashtaraz, sulýlyq salony, tigin­shiler, etikshi, turmystyq tehnıka jóndeıtin sheber bólmesi ornalasqan. 

– Qos qýanyshqa ıe bolyp turmyn. Aýdanymyzda kópten kútken mereke. Onyń ústine, men osy kúnge de­ıin úıde tigin tigip, aqsha tapqan edim. Endi myna jaryq ta jyly ból­me­de ju­mys isteıtin boldym. «Bas­taý» baǵdarlamasy boıynsha bıznes júr­gizý isin oqımyn, nesıe alyp, tigin mashınamdy jańalaımyn, – deıdi tiginshi Danash Sultanova. Isin endi bastap otyrǵan kásipkerlerge myna ǵımarat tegin usynylǵan, olar tek kommýnaldyq tólemin ǵana tóleıdi. Mereke kúndegi Amantoǵaı, Jaldama aýyldaryna aýyz sý berildi. 

– Bıyl osy aýdandaǵy joldardy jóndeýge 130 mıllıon teńgedeı qar­jy bólindi. Tórt aýyldy aýyz sýmen qamtamasyz etý úshin 2 mıllıard teń­ge jumsaldy. «Rýhanı jań­ǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda aýdanda quny 112 mıllıon teńge bolatyn 11 áleý­mettik joba júzege asyryldy, – deıdi oblys ákimi Arhımed Muhambetov.

«Ýaqytpen úndesken óńir: Tarıh. Tulǵa. Taǵylym» atty ǵylymı-prak­tı­kalyk konferensııa toı mazmu­nyn asha tústi. Oǵan akademıkter Kenjeǵalı Saǵadıev, Saılaý jáne Sábıt Baızaqovtar, jazýshylar Sábıt Dosanov, Qaısar Álim, taǵy basqalar qatysty. Konferensııa aldynda Amangeldi aýdany óńirindegi kıeli, sakraldy oryndar týraly arnaıy daıyndalǵan fılm kórsetildi. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda aıtyl­ǵan jas urpaqtyń týǵan jerge degen patrıottyq sezimin tárbıeleý ata­mekendegi babalar murasy men tarıh mırastaryn tanýdan bastalmaq. Akademıkter Kenjeǵalı Saǵadıev, Saılaý Baızaqov, jazýshy Sábıt Dosanov, taǵy basqalardyń tilegi de osyǵan saıyp jatty. Bul oraıda aýdan ákimi Ámirhan Asanovtyń basshylyǵymen kóptegen jumys júrip jatyr.

Amangeldide toı qyzyǵyn aqyn­dar bastaǵan. Respýblıkaǵa belgili aqyndar Jadyra Qutjanova, Álfııa Ormanshına jáne Hamıtbek Musabaev qazylyq etken aımaqtyq aıtystyń máresine tórt aqyn jetti. Olardyń jyr saıysynan keıin 3-oryn qara­ǵan­dylyq Aıtbaı Jumaǵulovqa bu­ıyr­dy. Qostanaıdan kelgen Salta­nat О́telbaeva 2-orynǵa ıe boldy. Al 1-orynǵa shymkenttik Qajymuqan Ab­zalov shyqty. Jeńimpazdardyń bar­lyǵyna aqshalaı syı-sııapat ja­sal­dy. Al aıtysta aldyna jan sal­ma­ǵan Aıbek Qalıev bas júldeni ıele­nip, avto­kólik mindi. Sport jarys­ta­ry, at báıgesi toı qyzyǵyn eseleı tústi. 

Názıra JÁRIMBET,

«Egemen Qazaqstan»

Qostanaı oblysy,

Amangeldi aýdany