«Kindik kesip, kir jýǵan, asyr salyp aýnaǵan, sonda da kóńil tynbaǵan, quba tóbel aýyldan kórkem jer, sirá, bar ma eken?!»...
Ǵabıden Mustafınniń «Kóz kórgenindegi» osy sóılem talaı jurttyń jadynda jattalyp qalǵan da shyǵar. Iá, kózdi qýantatyndaı eshqandaı ereksheligi joq, ıaǵnı quba tóbel aýyl bolsa da, tipti aıtaqyr, tuldyr daladaǵy, qý medıen shóldegi qum sýyrǵan meken bolsa da, báribir, árbir adam óziniń týǵan jerin myna álemniń kez kelgen basqa jerinen artyq kóredi. Al eger ol jer, búkil qazaq balasy «Basynda Qazyǵurttyń keme qalǵan, Ol áýlıe bolmasa nege qalǵan?» dep keremet kórgen, ár adam bala kúninen estip ósetin ańyzǵa aınaldyrylǵan jer bolsa, onda qalaı bolady? Al eger ol jer este joq eski zamandarda tósinde nebir ǵajaıyp oqıǵalar ótken, taǵylymdy tarıhqa tunyp turǵan jer bolsa, aty ańyzǵa aınalǵan Makedonııalyq Aleksandrdyń Azııa joryqtary kezindegi sheshýshi shaıqastar ótken jer bolsa, Istemı qaǵannyń Vızantııa elshisi Zemarhty qabyldaǵan jeri bolsa, Shyńǵys han men Ámir Temirdiń, Shaıban áýletiniń, Qazaq handyǵynyń kóp-kóp tarıhymen baılanysty jer bolsa, Báıdibektiń shoqysy jatqan jer bolsa, Maıqy bı men Tóle bı otaýyn tikken jer bolsa, keshegi bir ker kezeńderde otarshyldyqpen qııan-keski kúrestiń qan maıdany ótken jer bolsa, aýdan qurylǵaly bergi ýaqytta osynda talaı-talaı tamasha oqıǵalar oryn alsa, talaı-talaı azamattar el ıgiligi jolynda terin tóge eńbek etip, rızyq arttyryp kelse, táýelsizdik tusynda taýly ólkeniń tyń tynysy ashylyp, ekonomıkalyq-áleýmettik damýda tolymdy tabystarǵa qol jetkizip, bir bıikten keıin bir bıikke bettep bara jatsa, onda qalaı bolady?
Qalaı bolýshy edi? Onda mundaı jer sonda dúnıege kelgen adamdar úshin ǵana emes, búkil bir óńir úshin ǵana emes, jalpy halyq úshin de asa ardaqty, asa aıaýly bolady. Qasıetti Qazyǵurt – sondaı jer. Ár qazaq, bar qazaq maqtan tutatyn uly meken.
Qudaı asyp-tasyp, adasqan adamzatqa renjip, topan sýyn jibergende Nuh paıǵambarǵa ár jan ıesinen bir-bir juptan, ár ósimdikten bir-bir taldan alyp, kemege otyrǵyzýdy tapsyryp, sý betine shyǵarǵan eken deıdi ǵoı. Sol keme, Nuh paıǵambar kemesi alyp tolqyndarmen arpalysyp, aǵa-aǵa kelip, aqyr aıaǵynda osy Qazyǵurttyń basyna qaıyrlaǵan. Osy jerden adamzat qaıtadan taraǵan. Evreıler óz taýynda – Sınaıda qaıyrlaǵan deıdi. Armıandar óz taýynda – Araratta qaıyrlaǵan deıdi. Biz óz taýymyzda – Qazyǵurtta qaıyrlaǵan deımiz. Jáne bizdiń taýymyzdyń bıiktigi topan sýdyń deńgeıi kóteriletin, kóterile alatyn shamaǵa olardyń taýlarynan góri kóbirek keledi deımiz. Buǵan qosa olarda osy orasan oqıǵa týraly halyqtyq dastan turmaq, folklorlyq óleń de joq. Al bizde bar. Bar bolǵanda qandaı! Ol jyrdy ár qazaq balasy jatqa biledi. Sol taýdy qasıet tutyp, keremet kóredi.
Osydan dál jıyrma bir jyl buryn, halyq taryǵyńqyrap turǵan tusta keshegi ótken er aǵamyz – qaıran Sheraǵamyz el gazeti «Egemen Qazaqstannyń» betinde: «El-jurt Qazyǵurttyń qadirine jetip, kıesine tabynyp, aýdannyń jetpis jyldyǵyn atap óte ala ma, joq pa? Aýdannyń jetpis jyldyǵyn atap ótý – Qazyǵurttyń mereıin asyra túsý. Qazyǵurt arqyly halyq rýhtanady. Myna zamanda anaý joq, mynaý joq dep júni jyǵyla bermeı, adamdardyń eńsesin kóterip, elin, jerin súıýge, sol arqyly keń-baıtaq Otandy súıýge shapaǵat bolady», dep jazyp edi. El-jurt Qazyǵurttyń qadirine jetti. Aýdannyń jetpis jyldyǵy atalyp ótti. Kúre jol boıyndaǵy bıikke, Qazyǵurt asýyna «Keme qalǵan» atty alyp eskertkish qoıyldy. Qazyǵurt arqyly halyq rýhtandy. Seksen jyldyq ta ótti. Qazyǵurttyń aty ardaqtala tústi. Týrıstik nysanǵa, táý eter orynǵa aınala bastady. Toqsan jyldyq ta jetti. Qazyǵurttyń qanaty jaıyla tústi. Maly men egininen basqa eshteńesi joq jerdiń ózinde jańa qurylystyń boı kóterýi kóbeıdi. Solardyń bir parasyn keshegi toı kúnderi kórdik, qýandyq. Aýdan ortalyǵyndaǵy «Qazyǵurt» monýmenti, «Bolashaq» móltek aýdanyndaǵy kóp páterli tórt turǵyn úı, óner mektebi, dene shynyqtyrý-saýyqtyrý kesheni sııaqty tamasha qurylystar qazyǵurttyqtardyń merekege laıyqty daıyndalǵanyn dáleldeıdi.
Jaqsylyqtardyń jalǵasa beretinine biz kámil senemiz. О́ıtkeni, Qazyǵurt jer tóresi ǵana emes, Qazyǵurt ári el tóresi. Munda momyn, eńbekqor, qaq-soqsyz, kóp sózsiz el turady. Ol el kóńilin tek adaldyqqa, jaqsylyqqa, tazalyqqa burady. Osy qasıetti taýdyń baýyrynda týýdyń ózi adamǵa salmaq salyp, izgilikke shaqyryp turady. Solaı bolyp keledi. Solaı bola berýge de tıis. Ábish aǵamnyń – kemeńger Kekilbaevtyń jas kezinde jazǵan bir óleńi «Alasaryp keterdeı bolsa qaýip, Alataýǵa qaraımyn aýyq-aýyq» dep bastalýshy edi. Sony eske salyp, aýdan mereıtoıyna arnalǵan ǵylymı konferensııada: «Asyl aǵamyz aıtqandaı, biz de árqaısymyz myna kúıki tirliktiń kúıbeńinde janymyzǵa kir juqtyryp, kóńilimizge kirbeń túsirip almaý úshin aýyq-aýyq Qazyǵurtqa qarap qoıyp júreıik, baýyrlarym!» dedik. Shúkirshilik, mundaǵy jurttyń boıynda jaqsy minez jetkilikti. Solardyń bireýine ǵana mysal keltire ketsek deımiz.
Safarı janryn qazaq ádebıetinde ornyqtyrýymen úlken is tyndyrǵan qabyrǵaly qalamger, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Álibek Asqarov – Qatonqaraǵaıdyń týmasy. Altaıǵa talaı baryp, sol ǵajap mekenniń túkpir-túkpirin armansyz aralaǵanbyz. Sol júristerimizdi arqaý etip, «Egemen Qazaqstannyń» betine «Kókkól», «Shyndyǵataı», «Muztaý», «Shabanbaı», «Marqakól» esselerin jarııalady. 2016 jyly Álibekti týǵan jerime – Qazyǵurtqa shaqyrǵanmyn, ol jerden de el nazaryn aýdarǵan kólemdi esse shyǵardy. Endi syrt kóz synshyny tyńdap kóreıik.
«Shúkir deıik, Ońtústik – órkeni asyp, tirligi tasyǵan, Qudaıdyń nazaryndaǵy, baqyttyń bazaryndaǵy el eken. Qaı jerge barsań da shekaradan qarsy alyp, shekaraǵa deıin shyǵaryp salǵan qurmettiń kýási boldyq. Bul óńirde sonaý balapan basyna, turymtaı tusyna qashyp, ótkel tappaı úrikken toqsanynshy jyldardyń qıyndyǵynda da el irgesi sógilmepti. Jańa zaman shaqshadaı basty sharadaı qylyp, naryq degen ash bórideı búıirden qysqan kezde de irge aldyryp, bereke men birlikti joǵaltpapty. Esken jel joq, kóshken el joq. «Kórmeıin desem kózim bar degendeı», ózge óńirlerdi de issaparmen aralap, kórip-bilip júrmiz ǵoı… Qazaq aýyldarynyń birazy aýzy úńireıip, terezesi sańyraıyp, beınebir belgisiz jaý tapap ótkendeı qırap qalǵan. Al ońtústiktiń elinde aýyldy ıesiz tastap kóshý degen, aýyldan ketý degen uǵym sanada joq sııaqty. Qaıta, qaısybir aýylǵa barsań da burqyratyp kottedjder men úıler salyp, qurylysty qarqyndatyp, asfaltty arshyndatyp, abattandyryp, jaınatyp jatqan tirlikke qanasyń. Eń bastysy – aǵaıyn arasy tatý, aýyl abyroıly, el eńsesi bıik, sheńberi berik. Saýyny men básiresi jaıylysta. Sol jaıylysy men jaılaýy da totydaı túrlene túsken. Bárin kórdik! Kórdik te, eldiń tirshiligine rıza boldyq, bet sıpadyq, táýbe ettik. Osyndaı ıgilikti istermen kózimiz ashylyp, kóńilimiz aǵaryp qaıtty. Júrekke qýanysh uıalatqan bir jaǵdaıdy aıta ketpese taǵy bolmas… Ońtústik jurtshylyǵynyń biz júzdesken azamattary: «Qazyǵurt jurtynyń minez-qulqy ózgeshe, qazyǵurttyq ekeni is-áreketi men sóılegen sózinen-aq ańǵarylyp turady», degendi aıtty. Izdep kelgenimiz, zerttep júrgenimiz Qazyǵurt bolǵasyn, biz de bul áńgimege qulaq túrip, qyzyqtaı túskenbiz.
– Qazyǵurttyqtar keńpeıil, baýyrmal, izetti keledi, – dedi osy jerdiń týmasy Álı Bektaev dosymyz. Álıdiń sózi maǵan ótken bir jyldary Uıaǵa barǵan saparymyzdy taǵy da eske salǵan. Aıadaı aýyl ónerpazdarynyń kúshimen uıymdastyrylǵan konsertti tamashalap, basqa da túrli mádenı is-sharalarǵa qatysyp, elmen emen-jarqyn aralasyp júrgende qaltamnan uıaly telefonym túsip qalypty. «Aıfon» deıtin markanyń endi shyǵyp jatqan kezi, Almatyda da, Astanada da ol telefondy kópshilik áli bile qoımaǵan. Maǵan Beıjińde jumys istep júrgen kúıeý balam syılaǵan-dy. О́zi ýdaı qymbat dúnıeniń qaltamnan túsip qalǵanyn Shymkentke kelgende bir-aq ańǵaraıyn…
– Qazyǵurtta qalǵany ras bolsa, tabylady. Kóresiń, erteń ózderi ákelip beredi! – degen, sol joly da qasymyzda birge júrgen Álı Bektaev. Bireýge tabystap ketkendeı-aq sózi nyq, ózine senimdi. Álekeń dos retinde kóńil-jyqpastyqpen aıtyp tur ǵoı degen oımen: – Áli eshkimde joq myqty telefon edi! – dep men «qosh aıtysqandaı» ókinish bildirdim. – Qazyǵurtta ondaı jaǵdaı bolmaıdy! – dep Álı de aıtqanynan qaıtpady. Men ertesinde tańerteń qyzmet babymen shuǵyl Astanaǵa ushyp kettim. О́zge jurt birer kún demalmaqqa Saryaǵashqa jol tartty. Aıtqandaryndaı-aq, sol kúni keshke telefondy balalar shóp arasynan taýyp alyp, aýyldyń ákimine ákelip tabystapty. Ákim kelgen qonaqtyń biriniń telefony ekenin sezip, erteńinde telefondy arnaıy kisimen Saryaǵashqa jiberedi. Ol kisi telefondy Farıza Ońǵarsynova apamyzdyń qolyna tapsyrady. Farıza apam Astanaǵa qaıtyp kelgen soń ádetinshe ini-qaryndastaryn qonaqqa shaqyryp, jınalǵan jurttyń kózinshe telefondy «súıinshilep» maǵan qaıtardy. «Álibek, men bul oqıǵa týraly óleń jazamyn. Ol óleń «Basynda Qazyǵurttyń sotka qalǵan» dep bastalatyn bolady», dep bárimizdi dý kúldirsin…
Qazyǵurttyqtar aldymen yrymshyl jurt eken, sodan keıin namysshyl eken. Taýlyq aǵaıyndarmen birer kún aralasqanymyzda, ondaı áıbat minez-derin biz de baıqaǵanbyz. О́rnekti oı ıelerimen, óreli sóz ıelerimen kezdesip, júrek ashyp sheshile sóılesip júrdik. Qysqasy, adam boıynan izgilikti kóre bilý, jaqsylyqty tanı bilý úrdisin qazyǵurttyqtar kópten beri ózderiniń ómir saltyna aınaldyrypty... Qazyǵurt Allanyń shapaǵaty túsken, Paıǵambardyń kemesi toqtaǵan áýlıe taý ǵana emes, janyńa japyraq jaıar jaqsylar mekeni ekenine de kózimizdi jetkizip qaıttyq». Álibek kólemdi tolǵaýyn óstip baryp aıaqtaıdy.
Bylaısha qaraǵanda usaq mysal sııaqty kórinetin osy jaı talaı oıǵa jeteleıdi. Úshinshi myńjyldyqqa dál osyndaı keńdikpen, dál osyndaı tazalyqpen jetken qazaqtaı halyq bar ma eken myna jerdiń betinde? Sol keńdik, sol tazalyq seksen jyldaı silikpeńdi shyǵaryp, sútińdi tókken keshegi ker kezeńderde de qazannyń qyryna qatatyn qaımaqtaı bolyp osy Ońtústikte qalyp qoıǵandaı kórinedi. Sol qaımaq táýelsizdik tusynda jańa ómir bastaǵan Qazaq eliniń uıytqysyna aınalǵandaı da seziledi sanamyzǵa. Sol uıytqynyń da uıytqysy bar, onyń aty – Qazyǵurt. Qazyǵurt – ómirge qushtarlyqtyń sımvoly. Adamzatty túzelýge, túleýge, jańǵyrýǵa, jasampazdyqqa umtyldyratyn uly ustanym. Jańa qoǵam quryp, jańa zamanǵa aýysyp, rýhanı jańǵyrý jolyna túsip jatqan jas memleketimizge Qazyǵurt qasıeti burynǵydan da kóbirek kerek.
Saýytbek ABDRAHMANOV,
Májilis depýtaty