INNOVASIIаLARDY DAMYTÝǴA BAǴYTTALǴAN PERSPEKTIVALY JOBALAR

Bıyl elimiz úshin aıryqsha jyl bolyp otyrǵany Qazaqstannyń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyǵynan, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” atty Qazaqstan halqyna Joldaýyndaǵy baǵdarlamalyq – aldaǵy 10 jylǵa arnalǵan mindetterden aıqyn kórinip otyr. Memleket basshysy Úkimetke ındýstrııanyń 2010 jylǵy basymdyqtaryn eskere otyryp, eldiń ǵylymı-tehnologııalyq damýynyń 2020 jylǵa deıingi salaaralyq josparyn ázirleýdi tapsyrdy. Munyń ózi ınnovasııalyq tehnologııalardy, ǵylymı áleýetti arttyrýdyń búgingi kúni qanshalyqty mańyzdy ekenin bildirse kerek. Osy oraıda “Ǵylym qory” AQ basqarmasynyń tóraǵasy Sansyzbaı JOLDASBAEVTY áńgimege tartyp, ǵylym jáne ınnovasııalyq tehnologııalar týraly aıtyp berýin ótingen edik. – Joldaýda: “О́ńirlik damý reformalaryn­syz biz je­del ártaraptandyrýǵa qol jetkize al­maı­myz. Sondyqtan bizge ekonomıkalyq ósý ortalyqtaryn qalyptastyrýdy bastaý qa­jet. Qazaqstannyń batysynda munaı-gaz sektoryn, hımııa ónerkásibin, jabdyqtar ón­dirisi men kóliktik qýattardy damytý kerek. Ortalyqta, soltústikte, ońtústik pen shyǵysta – ken-metallýrgııa kesheni, atom, hımııa ónerkásibi jáne agrarlyq ındýstrııa damytylýy tıis”, – dep atap kórsetildi. Baǵdarlamalyq nusqaý­lardyń bizderge jańa mindetter júkteıtini belgili. “Parasat” ulttyq ǵylymı-tehnologııalyq holdıngi” AQ-tyń enshiles kompanııasy bolyp tabylatyn “Ǵylym qory” AQ elimizdiń tu­raqty ǵylymı-tehnologııalyq jáne áleýmet­tik-ekonomıkalyq damýy úshin qajetti ǵylymı ázirlemelerdi jáne jobalardy iriktep, olardy kommersııalaýǵa, tikeleı óndiriske engizýge qolaıly jaǵdaılar jasaýmen, ǵylymı jobalardy bastapqy kezeńderde qoldaý, damytý men ǵylymı zertteýlerdi tájirıbelik-óndiristik deńgeıge jetkizýmen aınalysady. Sonymen qatar, Qazaqstan Respýblıkasy úshin joǵary praktıkalyq áleýetti basymdyq, yntalylyq, táýekeldik ǵylymı zertteýlermen jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq ázirleme­lermen aınalysatyn ǵylymı ujymdarǵa, uıymdarǵa jáne kompanııalarǵa qarjylaı qoldaý kórsetedi. – Sansyzbaı Eleýsizuly, “Ǵylym qorynyń” ınvestısııalyq qyzmetiniń basym baǵyttaryna toqtalsańyz. Basqa qandaı ınvestısııalyq is-sharalardy júrgizedi? – “Ǵylym qorynyń” basym baǵyttary qatarynda, eń aldymen, QR Úkimeti janyndaǵy Joǵary ǵylymı-tehnıkalyq komıssııa aıqyndaǵan kómirsýtegi jáne ken-metallýrgııa salalar boıynsha tehnologııalar, nanotehnolo­gııalar jáne jańa materıaldar, bıotehnolo­gııalar men aqparattyq tehnologııalar salalary boıynsha qarjylandyrylatyn jobalardy aıtý qajet. Sonymen qatar, “Qoldanbaly sıpattaǵy jobalardy, tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystardy, qoldanbaly jáne ınnovasııalyq sıpattaǵy bastamashylyq jáne táýekeldi zertteýlerdi qabyldaý men qaraý erejesine” sáıkes turaqty negizde qarjylandyrýdyń qaıtarym tetikterine ótinimder qabyldaıdy. Oǵan arnalǵan ótinimder buqaralyq aqparat quraldarynda habarlama jarııalanǵan kúninen bastap 30 kún ishinde iske asyrylady. Aıtalyq, 2009 jyly qarjylandyrýdyń qaıtarym tetikterine 7 620,8 mln. teńge somanyń 26 ótinimi tústi, olardyń ishinde 815,1 mln. teńge somaǵa 3 jobany qarjylandyrý týraly sheshim qabyldadyq. Al qarjylandyrýdyń qaıtarym tetikteri boıynsha 2008 jyly osyndaı sheshimder qabyldanǵan jobalardy esepke alǵanda, qazirgi ýaqytta barlyǵy 1 116,3 mln. teńge somanyń 6 jobasy iske asyrylýda. Jobalardy granttyq qarjylandyrý jeke júrgiziletin konkýrstardyń nátıjeleri boıynsha júzege asyrylady. Jalpy, “Ǵylym qorynyń” ınvestısııalyq saıasatynda qarjylandyrýdyń qaıtarym tetikteri jáne grantty qarjylandyrýmen qatar jobalardy, birlesken jobalardy júzege asyratyn zańdy tulǵalardyń (konsorsıýmdar men qarapaıym seriktestikter) jarǵylyq kapıtaldaryna ınvestısııalar salý sııaqty nysandar men tetikter, zaemdar berý jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasynda tyıym salynbaǵan qarjylandyrýdyń ózge de nysandary (onyń ishinde aralas) kózdelgenin ataǵan oryndy. – Bular qandaı jobalar, olardy kimder iske asyryp jatyr? – Bul jobalardyń árqaısysyna jeke-jeke toqtalýǵa, taratyp aıtýǵa bolady, árıne. “Mıneraldy negizdegi patrondalǵan ampýlalar shyǵarý” jobasy (atqarýshysy “Jer qoınaýyn keshendi ıgerý máseleleri ınstıtýty” JShS), “Otandyq tańdaýly tuqymdar óndirisiniń ınnovasııalyq tehnologııalaryna bıotehno­logııa tásilderin engizý” jobasy (“Jolbarys Agro” JShS), “Jańa keshendi balqymalardyń tájirıbelik-óndiristik ónerkásibin jobalaýǵa arnalǵan ınnovasııalyq sıpattaǵy zertteýler: ferrosılıkoalıýmınıı jáne “Qazaqstan” balqymalary” jobasy (“QR Mıneraldy shıkizattardy keshendi óńdeý boıynsha ulttyq ortalyq” RMK), “Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Is basqarmasynyń kásiporyn­dary úshin energııa únemdeýshi tájirıbelik-óndiristik úlgilerdi ázirleý jáne daıarlaý” jobasy (“Centras Finansial” JShS), “Qaraǵan­dy oblysynyń Temirtaý qalasynda sý-kómir otynyn daıarlaý jáne paıdalaný keshenin qurý” jobasy (“QazSibirTehnologııa” BK” JShS), “О́ndiristik-servıstik keshendi qurý jáne jo­ǵary qosylǵan quny bar joǵary tehnologııa­lyq jáne ǵylymdy qajetsinetin ónimderdi óndirý” jobasy (“Jalyn” ǵylymı-óndiristik tehnıkalyq ortalyǵy). – QR Úkimeti janyndaǵy Joǵary ǵylymı-tehnıkalyq komıssııa aıqyndaǵan “Ǵylym qorynyń” ınvestısııalyq qyzmetindegi basym baǵyttardyń qurylymynda jobalardyń bólinýi nemese úles salmaǵy qandaı? – Qarjylandyrýdyń jalpy kóleminiń negizgi ózindik salmaǵyn qaıta jandandyrylǵan energetıka tehnologııasy salasyndaǵy usynylǵan jobalar ıelenedi. Bir joba boıynsha qarjylandyrý somasy – 514 401,9 myń teńge. Bıotehnologııalar salasy boıynsha eki joba 502 625,8 myń teńgeni qurady. Kómir­sýtegi jáne ken-metallýrgııa tehnologııa­larynyń salalary boıynsha 99 279,6 myń teńge somanyń 3 jobasy usynyldy. – Jobalardy grantty qarjylandyrý, ótkizilgen konkýrstardyń nátıjeleri qandaı? – 2009 jylǵy sáýir-mamyr aılarynda ótkizilgen jobalardy grantty qarjylandyrýǵa ótinimder qabyldaý konkýrstarynyń nátıje­sinde “Ǵylym qoryna” 4198,8 mln. teńge somasyna 335 ótinim kelip tústi. Aldyńǵy jylmen salystyrǵanda ótinimder 2,6 ese kóp tústi, qarjylandyrýdyń talap etilgen somasy 2,1 esege artty. Kelip túsken ótinimderdiń jalpy sanynan 121,0 mln. teńge somasyna 13 jobany qarjylandyrý týraly sheshim qabyldandy. – Kelip túsken ótinimderdiń óskeni qýantady. Irikteý tyńǵylyqty júrgizilgen eken, qabyldanǵan jobalardyń biregeıligi kúmán týǵyzbasa kerek. – Ras, olar alýan túrli salalardy qamty­ǵan. Atap aıtqanda, “Rezonans úlgisindegi jel agregattaryn ázirleý” jobasy (ótinim berýshi “Jobaınvest” JShS), “Qalpyna keltirý-sýlfıdteýshi elektrmen balqytý úderisi negizinde altyn-myshıak-kobalt konsentratta­rynan jańa ekologııalyq taza sıanıdsiz altyn jáne kobalt alý tehnolo­gııasyn ázirleý” jo­basy (“Metaldar jáne materıaldar” Eýrazııa­lyq ǵylymı-tehnıkalyq ortalyǵy” JShS), “Ankerldi bekitkishteri bar daıarlyq ázirleme­lerdi júrgizýdiń progresshil tehnıkalyq syzbalaryn ázirleý” jobasy (“Qaraǵandy memlekettik tehnıkalyq ýnıversıteti” RMQK), “Presızıondy lazerli deformografııalyq ólshemder men ǵaryshtyq sáýleler korrelıasııa­syn taldaý negizinde geodınamıkalyq úderis­terdi damytýdyń erekshelikterin anyqtaý” jobasy (“Fızıka­lyq-tehnıkalyq ınstıtýty” JShS) jáne t.b. jobalardyń bolashaq damýymyz úshin mańyzdy bolary sózsiz. – “Ǵylym qorynyń” ınvestısııalyq qyzmetindegi basym baǵyttar boıynsha qarjylandyrylǵan granttyq jobalardyń qurylymy qandaı? – Bul turǵyda kómirsýtegi jáne ken-metallýrgııa salalarynyń tehnologııalaryna basym úles – 40 paıyz tıetinin ataǵan jón. Odan keıingi ıadrolyq tehnologııalar jáne qaıta jańǵyrtylǵan energetıka tehnolo­gııalary – 15 paıyzdy, bıotehnologııalar – 15 paıyzdy, aqparattyq jáne ǵaryshtyq tehnologııalar – 15 paıyzdy, basqa baǵyttar 15 paıyzdy quraıdy. Osylaısha, “Ǵylym qory” ınvestısııalyq qyzmetiniń basym baǵytyndaǵy qurylymda negizgi ózindik salmaqqa kómirsýtegi jáne ken-metallýrgııa salalary jáne olarmen baılanysty servıstik sektorlar tehnologııalary boıynsha usynylǵan jobalar oryn aldy. – Qazirgi ýaqytta, bas-aıaǵy qansha jobany qarjylandyrýmen aınalysyp jatyrsyzdar? – “Ǵylym qory” 2008 jyly sheshim qabyldanǵan jobalardy esepke alǵanda, 1 366,3 mln. teńge somasyndaǵy 28 jobany – qarjy­landyrýdyń qaıtarym tetikteri boıynsha 1116,3 mln. teńge somasyndaǵy 6 jobany, son­daı-aq 250,0 mln. teńge somasyndaǵy 22 joba­ny grantty qarjylandyrýdy iske asyrýda. Qarjylandyrý tetikteri boıynsha iske asyrylatyn jobalardyń kólemi mynadaı: paıyzsyz zaem berý – 349,3 mln. teńge, jarǵylyq kapıtalǵa qatysý – 250,6 mln. teńge, konsorsıýmdar boıynsha – 514,4 mln. teńge, grantty qarjylandyrý – 250 mln. teńge. – Jobalardyń oryndalýyn qadaǵalaı­syzdar ma? – Iá, nazarda ustap otyramyz. Jobalar­dyń ótinim berýshileri “Ǵylym qory” aldyn­daǵy mindettemelerin jete atqarýyn baǵalaý, joba boıynsha qarjylyq jáne jobalaý táýekelderine, tómendetýine, joıylýyna jol bermeýdiń qajetti is-sharalaryn qabyldaýdy qamtamasyz etý maqsatynda jobalardy iske asyrý jáne basqarý monıtorıngin júrgizedi. – “Ǵylym qory” qarjylandyrǵan jobalar­dyń iske asyrylýy, naqtyly ónimderi týraly aıta ketseńiz. – “Ǵylym qory” daıyn ónim alýǵa, olardy óndiriske engizýge baǵyttalǵan ınvestısııalyq jobalarmen aınalysatyn bolǵandyqtan, “Atameken” odaǵy” QUEP, “Ulttyq ınnova­sııalyq qor” AQ, “QazAgroInnovasııa” AQ, “Ońtústik” ÁKK, “Jetisý” ÁKK, “Saryarqa” ÁKK, “Kaspıı” ÁKK arasynda ózara yntymaqtastyq týraly memorandýmdarǵa qol qoıyldy. “Ǵylym qory” 2008 jyldyń shildesinde “Mıneraldy negizdegi patrondalǵan ampýlalar shyǵarý” jobasyn qarjylandyrdy (atqarýshy­sy – “Jer qoınaýyn keshendi ıgerý másele­leri ınstıtýty” JShS). Ony qarjylandyrý nátıjelerin engizýdiń kýási Qaraǵandy oblysynyń Temirtaý qalasynda paıdaly qazbalardy alý kezinde ken qazý kásiporyndary paıdalanatyn mıneraldy negizdegi ampýla­lardy shyǵarý boıynsha 2008 jyldyń jeltoqsan aıynda biregeı óndiris keshenin iske qosý boldy. Bul jobanyń maqsaty – jylyna eki mıllıon dana ampýla shyǵaratyn biregeı óndiristik keshendi uıymdastyrý. О́ndiristik keshenniń ónimderi paıdaly qazbalardy óndirý kezinde “Qazaqmys” korporasııasy” JShS, “Kýzbassóndirisservıs” JAQ, “ArselorMıt­talTemirtaý” AQ, “Qazmyrysh” AQ, “Gefest” kompanııasy, “Jezkent” AQ sııaqty ken óndirý kásiporyndarynda qoldanylady. О́tken jyldyń qyrkúıeginde “Qazaq tilin tanýdyń avtomattandyrylǵan júıesin ázirleý” grantty qarjylandyrý jobasyn iske asyrý aıaqtaldy (atqarýshysy jáne birlesken ınvestory – “Izet” JShS). Jobanyń negizgi maqsaty – qazaq tilin tanýdyń keshendi baǵ­darlamasyn qurý. Ol qazaq tilin memlekettik organdarda, ekonomıkada jáne turmysta qoldaný bazasyn keńeıtýge kómektesedi. Nátı­jesinde is qaǵazdaryn júrgizýde, mekemelerdegi jumys úderisterinde, halyqqa qyzmet kórsetý salalarynda, qazaq tilin oqytýda, qurylǵy­lardy, máshıneler men tetikterdi, turmystyq elektronıkany jáne t.b. salalardaǵy daýystyq basqarýda qoldanylatyn qazaq tilin taný júıesi quryldy. Bul joba boıynsha avtorlyq shartqa sáıkes avtorlyq quqyq nysanyn paıdalanýdan túsken tabystan 500 myń teńge mólsherinde roıaltı alyndy. Transfertti tehnologııany engizýdiń úlgisi “Ǵylym qorymen” jáne “QazSibirTehnologııa” BK” JShS-men birlesip “Sý-kómir otynyn daıarlaý jáne paıdalaný keshenin qurý” jobasy bolyp tabylady. Jobanyń tańdap alynǵan negizgi tehnologııalyq jáne tehnıkalyq sheshimderi “SibirEkoTehnıka” JAQ reseılik tehnologııalar nátıjelerine negizdelgen. Qazaqstanda buǵan uqsas óndiris joq. Jobany iske asyrý 2009 jyldyń maýsymynda qolǵa alynǵan bolatyn, al qarasha aıynda kómir shlamyn (untaǵyn) óńdeýdiń ekologııalyq taza tehnologııasy iske asyrylǵan sý-kómir otynynyń tanystyrylymy boldy. Sý-kómir otynyn óndirý jáne satý bıylǵy naýryzǵa josparlanyp otyr. – “Ǵylym qorynyń” qaraýynda jatqan perspektıvaly jobalar bar ma? – Qazirgi ýaqytta “Ǵylym qorynyń” qaraýynda óndiristiń túrli salalary boıynsha ekonomıkalyq tıimdi jáne progresshil yqpal etetin, ınnovasııalardy damytýǵa baǵyttalǵan perspektıvaly jobalar bar. Olardyń biri – “Aterolıd”, “Saýsalın”, “Ekdıfıt” erekshe fıtopreparattaryn tájirıbelik-óndiristik shyǵarýdy jáne Qaraǵandy farmasevtıka kesheni úshinshi kezeginiń qurylysyn uıymdas­tyrý” jobasy (ótinim berýshi – “Qaraǵandy farmasevtıka kesheni” JShS). Jobada “Aterolıd” gıpolıpıdemııalyq preparatyn, “Saýsalın” parazıtarlyqqa qarsy quralyn, “Ekdıfıt” adaptogendi preparatynyń tájirı­belik-óndiristik tehnologııalaryn ázirleý jáne jolǵa qoıý, osy fıtopreparattardyń sýbstansııalary men daıar dárilik nysandaryn alýdyń tájirıbelik-óndiristik reglamentterin ázirleý, erekshe fıtopreparattardyń daıar dárilik nysandaryn shyǵaratyn zerthanalyq óndiristik korpýstaryn jobalaý kózdelgen. Sonymen qatar, “Mys balqytý óndirisine qorǵasyn tozańynan qorǵasyn keki óndirisin uıymdastyrý jobasyn” ataýǵa bolady (ótinim berýshi – “Jer, metallýrgııa jáne baıytý týraly ǵylymı ortalyq” AQ). Jobanyń maqsaty – keshendi, ekologııalyq taza mys balqytý óndirisiniń tehnogendik qaldyqtaryn óńdeý”. Kúni búginge deıin quramynda qorǵasyn bar tehnogendik qaldyqtar qorǵasyn óndirisiniń shıhtalarynda óńdelip keldi. Al “Ońtústik polımetall” AQ toqtaǵannan keıin bul asa ýly qaldyqtardyń satý rynogy joıyldy jáne qorshaǵan ortany lastaı otyryp, mys balqytý zaýyttarynyń óndiristik alańdarynda jınaqtaldy. Jobany iske asyrý nátıjesinde joǵary daıarlyq deńgeıindegi taýar ónimderin ala otyryp, polımetall qaldyqtaryn keshendi óńdeý kásiporny qurylatyn bolady. “Jylý sorǵy qondyrǵylaryn shyǵarý boıynsha qurastyrý jelilerin uıymdastyrý” jobasy da aıryqsha mańyzǵa ıe bolmaqshy (ótinim berýshi – “SANDI” JShS). Jobanyń maqsaty – “Altaı” tehnoparkinde uıymdasty­rylǵan óndiristik seh bazasynda tapsyrys berýshiniń talap etýine oraı jylý sorǵy qondyrǵylaryn shyǵarý boıynsha qurastyrý jelilerin qurý. Jobany iske asyrýdyń perspektıvalylyǵy – turǵyn úılerdi, qoǵamdyq jáne óndiristik ǵımarattardy jylýmen qamtamasyz etý úshin elimizdiń túrli klımattyq aımaqtarynda, onyń ishinde Shyǵys Qazaqstan oblysynda, jylý sorǵy qondyrǵy­laryn is júzinde qoldanýdyń praktıkalyq baǵyttary men múmkindikterin aıqyndaý. Bul oryn alǵan birqatar jaǵdaılarda, birinshi kezekte bıýdjettik uıymdardy (balabaqsha­lardy, mektepterdi, ákimshilik úılerin, túzeý kolonııalaryn jáne t.b.) jylýmen senimdi qamtamasyz etýge jáne jańa tehnologııalardy engizý esebinen bıýdjettik qarajattardy tıimdi jumsaı otyryp, aıtarlyqtaı únemdeýge múmkindik beredi. Jobanyń óndiristik baǵdarlamasynda óndiris kólemin keıinnen jylyna 25 paıyzǵa ulǵaıtyp, óndiristi basqa kásiporyndarǵa berip jáne jylý sorǵy qondyrǵylarynyń jańa úlgilerine kóshe otyryp, 2010 jyldyń ózinde 550 dana jylý sorǵy qondyrǵylaryn shyǵarý kózdelgen. Keleshekte kompanııa shyǵarylatyn jylý sorǵy qondyrǵylarynyń qazaqstandyq úlesin 100 paıyzǵa jetkizetin bolady. – Jas ǵalymdarmen jumys jóninde bir aýyz toqtalsańyz. – “Ǵylym qory” AQ dırektorlar keńesiniń 2007 jylǵy 12 qarashadaǵy sheshi­mimen ınnovasııalyq sıpattaǵy perspektıvaly yntaly ǵylymı zertteýler jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystar boıynsha jas ǵalymdar arasynda “Sharyqtaý” konkýrsyn ótkizý týraly sheshim qabyldanǵan bolatyn. Konkýrstyń negizgi mindeti – jas ǵalymdarǵa qoldaý kórsetý, olardyń ǵylymı qyzmetterin yntalandyrý maqsatynda ǵylymdy basym baǵyttardaǵy ınnovasııalyq sıpattaǵy perspektıvaly yntaly ǵylymı zertteýler jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystar boıynsha Qazaqstannyń jas ǵalymdaryn irikteý jáne granttar berý túrinde qarjylan­dyrý. Konkýrsqa Qazaqstannyń jas ǵalymda­ry, sonymen qatar, jasy 35-ke deıingi ǵylymı qyzmetkerler, doktoranttar, izdenýshiler, aspıranttar, taǵylymdamadan ótýshi-zertteýshiler qatysa alady. Úsh kezeńde ótetin konkýrstyń jalpy grantty qory 5 mıllıon teńgeni quraıdy. Konkýrstyq komıssııanyń sheshimimen ár baǵyt boıynsha grantynyń mólsheri 1 mıllıon teńgeni quraıtyn bir-birden jeńimpaz aıqyndalady. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Venera TÚGELBAI. IRI BIZNESTIŃ MÚMKINDIKTERI Qazaqstandyq kóptegen sarapshylar 2010 jyly otandyq ekonomıka jandana bastaıdy dep esepteýge beıim. Bul oraıda bir mańyzdy jaıtty esten shyǵarmaý qajet – osy jandaný jaqyn arada iske asý úshin qazaqstandyq kásiporyndarǵa qarjylyq qoldaý qajet. Osy turǵydan alǵanda ekinshi dárejeli bankter mańyzdy ról atqarady. Jergilikti kásipkerlikti qoldaý jáne damytý úshin SentrKredıt Bankte qandaı sharalar qoldanylyp jatqany jóninde bizdiń gazettiń qonaǵy – SKB Basqarma tóraǵasynyń orynbasary Maqsat ÁLJANOV áńgimelep berdi. – Maqsat Qabykenuly, shynynda da jergilikti bızneste nesıege degen muqtajdyq baıqala ma? – Bizdiń bankke kelip jatqan suranystardyń negizinde onyń ras ekenin aıta alamyn. Ásirese, korporatıvtik nesıeleý salasynda suranys jandana tústi. Negizinen qarjylandyrýdy qajet etetin álýetti jobalar sany kóbeıýde. Alaıda ótken daǵdarystyń sal­dary­nan qaryz alýshylar men banktiń nesıelik ónimderine degen talaptar da kúsheıe tústi. Áıtse de, nesıelik tarıhy jaǵymdy, tabysy men aqsha aǵymdary jetkilikti jáne kepilge qabyldaýǵa bolatyn ótimdi múlki bolsa, biz qaryz alý­shylarǵa nesıe berýge daıynbyz. – Ámbebap bank bolǵandyqtan, SKB bólshekti nesıe berý salasynda da, zańdy tulǵalarǵa nesıe berý salasynda da jumys atqaryp keledi. Kásiporyndarǵa nesıe berýge banktiń múmkindikteri jetkilikti me? – Búgingi tańda klıentterdiń bul tobyna ońtaıly talaptarmen qarjylandyrý qajet, al biz ony usynýǵa daıynbyz. Ońtústik­koreıalyq Kýkmın bank tulǵasynda strategııalyq ınvestorymyzdyń bolýy, sondaı-aq SKB qyzmetiniń oń nátıjeleri, ıaǵnı 01.01.2010 jylǵa jasalǵan shoǵyrlandyryl­ǵan qarjylyq eseptiliktiń qory­tyndysy boıynsha bank aktıv­teriniń 1,162 mlrd. teńgeni quraýy, bul kór­setkish boıynsha SKB qazaqstandyq EDB arasynda 4-oryndy ıelenýi, 2009 jyly bank paıdasynyń shamamen 4 mlrd. teńgeni quraýy, halyqtyń salym­dary boıynsha naryqtaǵy úlesi turǵysynan 3-oryndy ıelenýi, nesıe qorjynyn ulǵaıtý úshin ótimdiliktiń jetkilikti bolýy, osynyń barlyǵy bizdiń bıznesti ulǵaıtý jóninen úlken jospar qurýǵa múmkindik berdi jáne, erek­she aıta ketý qajet, biz bul jos­pardy iske asyrýǵa kirisip te kettik. Qazirgi tańda biz klıent­termen kezdesip, olardyń muqtaj­dyq­taryn bilýdemiz, olarǵa óz múmkindik­terimiz týraly aıtamyz, óıtkeni jaqyn suhbat barysynda ǵana shyndyq ashylyp, kez kelgen bıznesti órkendetýge qajetti túsinistik týyndaıdy. – Sizdiń bank osy segmentte nesıe qorjynyn qanshalyqty ulǵaıtýdy josparlap otyr? – Shamamen biz nesıelik qor­jynymyzdy 10-15%-ǵa ulǵaıtýdy josparlap otyrmyz. Bul jospardy iske asyrý nesıe berý talaptary­nyń tıimdi bolýyn jáne servıstiń jaqsy dárejede bolýyn talap etedi. Biz servıs máselesine úlken kóńil bólemiz, sebebi bir orynda toqy­rap qalmaı, ilgeri jyljý qajet­tigin jaqsy túsinemiz. О́zi­mizdiń 20 fılıalymyz arqyly Qazaqstannyń búkil aımaǵynda qyzmet kórsetetin bolǵandyqtan, SentrKredıt Banki bıznes turǵy­synan kózdelgen qalalar men ob­lys­tardaǵy kor­poratıvtik klıent­termen jumys júrgize bastady. Eger naqty dálel­der qajet bolsa, biz osy aıda ǵana Astana qala­syndaǵy fılıa­lymyzda qosymsha ofısimizdi iske qostyq (SKB fı­lıalynyń VIP-Ortalyǵy, Imanov kóshesindegi 11-úı). Korporatıvtik bıznes ofısi elordamyzdaǵy korporatıvtik bıznesti damytý jáne qoldaý úshin, iri kompanııalarǵa, ulttyq kompa­nııalar men holdıngterge qyzmet kórsetý jáne nesıe berý úshin ashyldy. Onyń basymdyǵy – osy segmenttegi klıentterge bank qyz­metin kórsetýdiń joǵary deńgeıi men shapshańdylyǵy. Árbir klıentimiz úshin derbes menedjer bekitilgen, ol sol klıent­ke qatysty barlyq másele­lerdi sheshýdi kózdeıdi. Bul – tek bizdiń bankke tartý kezinde ǵana emes, bankpen yntymaqtastyǵy jalǵasqan barlyq kezeń ishinde ol klıentpen júıeli jumys isteý, babyn tabý jáne qoldan keler kómegin kórsetý. – Bizdiń bilýimizshe, bul tusaýkeser joba ǵoı? Basqa da iri qalalarda osyndaı ofıster ashýǵa jospar bar ma? – Iá, shynynda da bul ofıs biz úshin osyndaı sıpattaǵy alǵash­qy joba. Nelikten Astana ekenin túsinetin bolarsyzdar. Astanamyz­dyń josparlary ulan-ǵaıyr, aldynda kóptegen mindetter tur. SentrKredıt Bank te osyndaı qa­lyp­ta – naryqtaǵy úlesin arttyrý jóninen oıǵa alǵany kóp. Son­dyqtan bizdiń elordamyzben birge baǵytymyz bir, jolymyz da bir. Basqa qalalarǵa kelsek, Astana úlgisi biz úshin qanatqaqty joba, alǵashqy tájirıbe bolmaq, osy tájirıbe negizinde biz basqa qalalarda mundaı ofıs ashýdyń qajettiligin baǵalaımyz. Áńgimelesken Marat AQQUL. ALAR ASÝ ÁLI ALDA Elbasy Qazaqstan halqyna arnaǵan bıylǵy Joldaýynda: “Dúnıe júziniń ekonomıkasyn tura­latqan jahandyq daǵdarys daýyly áli basyla qoıǵan joq. Alaıda, ol óziniń alǵashqy alapat qýatynan aıyryldy. Biz tastúıin daıyn bolǵandyqtan, onyń sal­dary bizdiń elimiz úshin sonsha­lyqty aýyrǵa soq­qan joq”, degen bolatyn. Shy­nynda daǵdarysty eńserýge barsha qazaq­standyqtar bolyp atsa­lystyq. Álem­dik qarjy daǵ­da­ry­syna baıla­nysty halyq qa­laý­­­­lylarynyń qyzmetine de ózgeris­ter engizýge týra keldi. Bul jaı bıýd­jettik saıasatta kóp kórinis tapty. Buǵan deıin 35 depýtattyń árqaı­sysy ózderin depýtattyqqa saılaǵan aımaqqa qomaqty qarjy bóldirýge umtyl­sa, qarjylyq daǵ­darysqa baıla­nysty kerisinshe, mem­leket qarjy­syn únem­deýge kúsh saldy. Byltyr jyl basynda oblys­tyq máslı­hattyń kezekten tys sessııasy ótip, onda depý­tattar ákim­shilik shyǵyndardy mıllıard teńgeden astamǵa qysqartý jónin­de sheshim qabyl­dady. Nátıjesin­de, memlekettik organ­dardyń ma­terıal­dyq-tehnıkalyq jabdyq­­talýy­na, aqparattyq júıe qurýǵa, issaparlarǵa bólingen qarjy qys­qartylyp, únemdelgen aqsha ha­­lyq­ty jumyspen qamtýǵa, kadr­lardy qaıta daıarlaýǵa jáne áleý­mettik saladaǵy qurylysy aıaqtal­maǵan nysandarǵa jumsaldy. Memleket qarjysyn únemdeýge nazar aýdarý­dyń jaıy túsinikti. Sebebi, oblys bıýd­jeti­niń 80 paıyzy respýblıkalyq kózderden quralady. Sondyqtan bizdiń depýtat­tar qolda bar qarjylarmen bıýdjetti bekitip qana qoımaı, onyń kiris bóligin arttyrý úshin qosym­sha qarjy kózderin qaras­tyrady. О́ıt­keni, aqsha ár kezde barlyǵyna birdeı jete bermeıdi. Máselen, byltyrǵy jyldyń aıaǵy­­na taman oblystyq máslı­hattyń XIX sessııa­sy ótip, onda 2010 jylǵa arnalǵan bıýdjet jobasy talqylanyp, oblysy­myz­daǵy salyq túsimderine qatys­ty oryndy másele kóterildi. Son­dyqtan kezekti sessııada salyq bazasyn keńeıtý, salyq kózderin esepke alý men tirkeýdi jaqsartý baǵytyndaǵy jergilikti atqarýshy jáne salyq organdarynyń jumy­syn qaraý josparlanýda. Ekonomıkalyq qıynshy­lyq­tarǵa oraı barshamyzǵa jumysty jańasha júrgizýge týra keldi. Daǵ­darysty eńserý maqsatynda Elbasy­nyń “Jol kartasy” baǵ­dar­lamasy qabyl­danyp, ol oblys­tyq máslıhattyń sessııa­synda qaraldy. Bizdiń depýtattar atal­mysh baǵdar­lamanyń júzege asý barysyn qatań baqylaýda ustady. Iri nysandarda depýtattyq beket­ter quryldy. Má­se­len, Taraz qala­synda, Jambyl, Merki, Qor­daı, jáne Shý aýdandarynda quryl­­­ǵan beketterdi depýtattar bas­qardy. Depýtat­tarymyz aımaq­taǵy “Jol kartasy” baǵdarla­masynyń júzege asyrylý bary­syna ózindik monıtorıng júrgizdi. Monıtorıng qorytyn­dysy jyl barysynda oblystyq máslıhat otyrystarynda qaraldy. Elbasynyń “Jol kartasy” baǵdarlamasy óziniń basty min­detin oryndaǵandyǵy atalyp ótil­di. Baǵdarlama aıasynda obly­sy­myzda 4728 adam jumyspen qam­tyl­sa, 2836 adam qaıta daıarlaýdan ótip, jańa mamandyq aldy. Son­daı-aq, depý­tattar osynaý mańyz­dy iste jibe­ril­­gen kemshi­likterdi de anyqtady. Jumys sapasynyń syn kótermeı­tindigi, belgilengen kestege saı júrgizilmegendigi syn­dy faktiler oryn alǵan. Máselen, “Jasyl-Taraz” MKK aldymen óz jumys­shylaryn qysqartýǵa jibe­rip, keıin olardy jumys­syzdar retinde qaıtyp alǵan. Al, Shý aýdanyndaǵy bir sharýa qojaly­ǵy­nyń basshysy jergilikti jumys­pen qamtý bólimi­niń joldamasy arqyly óz bala­laryn jumysqa alǵan. Sessııada budan ózge de keleńsiz­dikter jónin­de keńinen aıtyldy. Atalǵan kem­shi­lik­terdi anyqtaýdaǵy depýtat­tardyń basty mindeti al­daǵy ýaqyt­ta olardyń qaıta­lanýy­na jol ber­meý bola­tyn. Sonymen qatar, depý­­tattar “Jol kartasy – 2010” baǵ­dar­la­ma­syna aýrýhanalar­da aýyr naýqastardyń kútimin qaraı­tyn kishi medısı­nalyq qyz­met­kerler daıarlaý, jastarǵa arnal­ǵan aýla klýb­­taryn ashý jáne jón­deý, aýdan, qala ortalyqtaryn­da dema­lys parkterin ashý, trotýar­lardy jón­deý syndy birqatar usynystar engizdi. Kóp jyldan beri qaraýsyz turǵan mádenıet nysandary jón­deýden ótti. Bul óte quptarlyq is boldy. Alaıda, depýtat­tary­myz mádenıet nysandarynyń syrtqy kelbetine ǵana emes, sony­men qatar onyń ishki jumysyna da nazar aýdardy. “Mádenı mura” baǵdar­lama­synyń jergilikti jerde qalaı júzege asyp jatqandyǵy men tur­ǵyndarǵa kórsetilip jatqan mádenı sharalardyń deńgeıin baı­qap kórdi. Nátıjesin­de, máde­nı qyzmet kór­setý deńgeıiniń aýyl­dyq jerlerde óte tómen ekendigi belgili boldy. Buǵan aýyldyq jer­degi maman tapshylyǵy da sebep bolsa kerek. Mádenıet salasynda qyzmet etip júrgenderdiń tek jartysynyń ǵana kásibı bilimi bar. Al, ózgeleri muǵalimder, eko­no­mıs­ter, tipti, mal dárigerleri de bar eken. Aýyl­daǵy klýbtardyń kópshiligi sahnalyq jabdyq­tarmen, kostıýmdermen, mýzykalyq appa­ra­­týra­­larmen tıisti deńgeıde qamtamasyz etilmegen. Bul másele sessııa jumysynda úlken alańdaý­shylyq týdyrdy. Nátı­jesinde tıisti sala basshylaryna qatań shara qoldanyldy. Jýaly aýdanyndaǵy 8 aýyldy gazdandyrý jaıy Parlamenttik jáne Úkimettik deńgeıde kóterilip, 400 mıllıon teńgeniń bólinýine qol jetkizildi. Naqtyly kezeńde bul joba júzege asýda. Talas aýdany, Maıtóbe aýylyndaǵy Dáýletbekov atyndaǵy mekteptiń apatty jaǵ­daıy týraly másele “Jol kartasy” aıa­syn­da sheshil­di. Mektepti jóndeý jumys­taryna 230 mıllıon teńge bólindi. Halyq qalaýlylarynyń qatysýymen sheshimin tapqan mysal­dardy kóptep keltirýge bolady. Búginde oblystyq máslıhatta tórt komıs­sııa jumys isteıdi. О́tken merzimde olar 42 otyrys ótkizip, onda 126 másele qarady. Biraq turaqty komıssııalar jumy­sy munymen shek­tel­meıdi. Sebebi, olar qoǵamda týyndap jatatyn proble­malardy talqylaıtyn kezderi de bolady. Máselen, byltyr oblys­taǵy 465 mekteptiń 65 oqýshysy ystyq tamaqpen qam­tyl­maı qal­ǵany týraly fakti oryn aldy. Bilim salasyndaǵy sheneýnikter muny mektep­terde ashanalar men býfet­ter­diń joqtyǵym­en túsin­dirdi. Onyń saldarynan Baızaq, Merki, Sarysý jáne Talas aýdandaryn­daǵy bastaýysh synyp oqýshylary zar­dap shekken. Muny halyq qalaýly­lary tótenshe jaǵdaı dep baǵalady. Osyǵan oraı, shuǵyl túrde bilim berý jónindegi depýtat­tyq komıssııa shaqyrylyp, kemshi­likti túzetý jóninde jedel sheshim qabyldady. Turaqty jáne tekserý komıs­sııa­larynyń kóshpeli otyrys­tarynda kommýnaldyq qyz­metter­diń qysqy maýsymǵa daıyndyq barysy qaraldy. Depýtattar Talas aýda­nyndaǵy ortalyq qazandyq jumy­sy­men tanysty. Nátı­jesinde qa­zan­­dyqtyń eskirgeni, jalpy, Qara­taý qalasyndaǵy jylý júıe­leriniń syn kótermeı­tindigi belgili boldy. Tekserý komıssııasy jyl barysynda bıýdjet qarjysynyń tıimdi jumsalýyna oraı 30 tekserý júrgizdi. Tekserý qorytyndysy boıyn­sha bir ǵana mysal keltire­tin bolsaq, T.Rysqulov atyndaǵy aýdandaǵy “Alǵashqy dárigerlik-sanıtarlyq kómek kórsetý orta­lyǵy” MKQK-da birqatar kemshi­likter anyq­talǵan. Atap aıtqanda, dári-dármek alý jónin­degi talap­tardy buzǵany úshin aǵa dárigerge 127 myń teńge aıyppul salyndy. Sondaı-aq, ambýlatorııa basshy­ly­ǵynyń 116,8 myń teńgeni maq­sat­syz jumsaǵany anyqtaldy. Depýtattar osyǵan oraı oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasynyń bastyǵyna aýyldaǵy atalmysh medı­sınalyq mekeme basshylary­nyń atqaryp otyrǵan qyzmetine qanshalyqty saı ekendigi jónin­degi máseleni qaraýdy usyndy. Depýtattyq saýal joldaý da tıimdi jumys­tyń biri. О́tken jyly halyq qalaýlylary oblys ákimine, onyń orynbasarlaryna, jergilikti atqarýshy organdardyń jaýapty qyzmetkerlerine, qoǵam­dyq uıym­darǵa 61 ret depýtattyq saýal jol­daǵan. Sonymen birge, oblys ákimi­niń turaqty komıssııa ókilderimen jáne jekelegen depýtat­tarmen kezdesýler ótkizýi dástúrge aınal­ǵan. Mundaı kez­desý­­lerdiń kóptegen máse­lelerdiń ońtaıly sheshim tabýyna úlken yqpal eteri sózsiz. Oblys ákimi esepti merzimde depýtattar aldynda atqarǵan ju­mys­tary jóninde eki ret esep berdi. Bul jıyndarda depýtattar aımaq­tyń áleýmettik-ekonomıka­lyq ahýalyn jaqsar­týǵa baılanys­ty eskertýler men usynystar jasady. “Nurotandyq” depýtattar bar­lyq isterge belsene atsaly­sady. Ásirese, olardyń belsen­diligi “Jol kartasy” baǵdarlama­syn júzege asyrýda aıryqsha baıqal­dy. Olar­dyń bastama­symen jergi­likti jer­lerde partııanyń baqylaý beket­­teri quryldy. Baǵ­dar­lama aıasynda at­qary­lyp jatqan ju­mys­tar jóninde fraksııa ótken jyly 11 otyrys ótkizdi. Olar jasa­ǵan tekserýler qorytyndysy boıynsh­a qurylys­shylar jumy­sy­na shuǵyl ózgerister engizildi. Fraksııa jumy­synyń taǵy bir qyry ol – turǵyndardyń aryz-shaǵymymen jumys. “Nur­otan­dyq” depýtattar máslıhatta da, saı­laý okrýg­terinde de, partııanyń oblys­tyq fılıa­lyn­da da qoǵam­dyq qabyl­daýlar ótkizdi. Jyl bary­syn­d­a olar 50-den astam adam­dy qabyldady. Nátıjesinde halyqtyń partııaǵa degen senimi arta tústi. Sońǵy jyldary oblys áleý­met­tik-ekono­mı­kalyq salada jaq­sy kórsetkishterge qol jetkizdi. Buǵan depýtattar qosqan úles az emes dep oılaımyn. Prezıdentimiz Nur­sultan Nazarbaev bıylǵy Jol­daýyn­da: “Biz qazyǵy berik, mem­lekettigi bekem, tórt qubylasy saı Qazaq eliniń aıbynyn asy­ryp, ataǵyn álemge áıgiledik. Biz tola­ıym tabystarǵa qol jetki­­zip, bıik belesterdi baǵyndyrdyq, alaı­da alar asýlarymyz áli de alda”, degen bolatyn. Endeshe, El­basy­nyń osynaý bolashaqqa degen senimin halyq bolyp, halyq qalaýlylary bolyp birlese júzege asyraıyq. Ábdinur ÁSILBEKOV, Jambyl oblystyq máslıhatynyń hatshysy. Taraz.