О́mirde talaı qyzyq bar. Keıde adam senbeıtin ǵajaıyptar da kezdesedi. «Sharýam bitti-aý» dep úmitin úzip turǵan jan oıda-joqta tyǵyryqtan shyǵyp ketedi. Muny keıde kezdeısoqtyq dep te jatamyz. Sondaı bir qyzyqty áńgimeni aıtqaly otyrmyz.
О́tken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary bolsa kerek. Ol kezde alys jaıylymdarda avtokólik júrgizýshileri de júzdetip júredi. Onsyz ómirdiń mánisi joq sııaqty. Keńshar ortalyǵynan uzaı júrgizýshiler ózderi mejelegen jerge mindetti túrde aıaldap ótedi. О́ńeshten «aqmaǵambet» bir ótip alǵan soń arǵy jaǵy kóńil kóteretin sýdy qansha quısań da kópsinbeıdi.
...Asqar bul joly da armansyz siltedi. Qasyndaǵy serikteri de kileń bir «sen tur, men ataıyndar» edi. Ár qystaýǵa kelgen saıyn «densaýlyq úshin», «yntymaq úshin» bir bótelke bosap qalyp jatty.
Bir kezde Asqardyń býyn-býyny bosap, qalǵı bastady. Qasyndaǵylar áldeqashan qorylǵa basypty. Osynyń ózi oǵan jetkilikti edi. Átteń, endi bir asýǵa ilikse boldy. Arǵy jaǵynda shopannyń úıi bar. Osyny oılap kele jatyp uıyqtap ta ketipti...
«GAZ-53» júk mashınasy solq etip áldenege soqtyǵysqanda júrgizýshi oqys oıanyp, kózin ashyp alypty. Ne bolǵanyn túsinbeı qalǵan ol áýelgide máńgirip uzaq otyryp qaldy. Esin jıǵanda Qasymbek qoıshynyń turǵan úıiniń bir qabyrǵasyn qulatyp, mashınanyń ishine suǵyna kirip turǵanyn kórdi. Qulaǵyna adamdardyń shýlap júrgen daýysy keldi. «Bitti degen osy. Qasymbektiń otbasyndaǵy bireýdi myjyp ketken ekenmin ǵoı» dep oılady Asqar. Ne isteý kerek? Ol ornynan zorǵa qozǵalyp, kabına esigin áreń degende ashyp, jerge tústi. Qabyrǵa opyryla qulapty. Mashına kabınasyndaǵy úsheý áli túk te sezer emes, qorylǵa qoryl qosyp, dúnıeni dúrliktirip jatyr.
Asqardyń endigi bir oıy qashyp qutylý. Osy oımen sytylyp shyǵa berip edi, ony bireý tas qylyp ustap aldy.
– Aseke, qaıda barasyz? Biz bir qoı soıyp, sizdiń oıanǵanyńyzdy kútip otyrmyz, – dedi ol.
«Qoı soıylyp, qazan kóterilip jatsa, toshno kinálimin, kinálimin. «Keshirińizder» dep ol jerge sylq etip otyra ketti.
– Qaıdaǵy kinálisiń? Biz sizdiń qurmetińizge qoı soıyp, qol qýsyryp, qyzmet jasaǵaly otyrmyz, – deıdi qoıshynyń balasy.
«E, mılısııa qyzmetkerleri kelgenshe meni aldap-sýlap ustaı turmaq qoı, myna zálimder» degen oı keldi Asqarǵa. Biraq, qashyp qaıda barady? Úkimettiń quryǵy uzyn, qaıda baryp tyǵylsa da ıtpen izdep taýyp alady. Sosyn túrmeniń tereńine ketedi. Úıelmeli-súıelmeli ul-qyzdary bar.
Olardyń jaǵdaıy qalaı bolmaq? Bul sottalyp ketse kózderi jáýteńdep kimge telmirip júredi? Osyny oılap Asqardyń júregi qan jylady. Áı, atańa nálet, qý araq-aı!
– Úıge júrińiz, – dep Qasymbektiń úlken uly Nurǵalı ony jetektep kele jatty.
Esik aýyzynda shopannyń taǵy bir uly quman men súlgi ustap tur eken. Iisti sabyn da qoıypty. «Ne de bolsa bolary boldy, boıaýy sińdi» dep oılaǵan Asqar jaqsylap jýynyp aldy. Aǵaıyn-jekjatqa kórsetýge bet te kerek. Isinip ketken tabaqtaı betpen olardyń júzine qalaı qaramaq?
Jýynyp alǵan júrgizýshini úı ıeleri qaýqyldap úıge kirgizdi. Qulamaı qalǵan bólmege uzynnan-uzyn dastarqan jaıylypty. Shalǵaıdaǵy shopan úıinde búgingideı asta-tók azyq-túlik qaıdan bolsyn, dastarqanǵa baryn qoıypty. Qazannan jańa túsken ystyq baýyrsaqtyń ıisi tanaý qyttyqtaıdy. Otaǵasy jazyqty júrgizýshini qoltyǵynan demep, tórge ozdyrdy.
– Qutqarýshymsyz. Sizdi Qudaı aıdap kelgen shyǵar, – dep qoıady ózi.
Bul ne qurmet? Jurt nege daýryǵyp júr? Túsinse buıyrmasyn. Osy kezde úıge tumsyq tireı toqtaǵan mashınanyń qalǵan jolaýshylary da oıanyp, jýynyp-shaıynyp, qonaq bólmege kire bastaǵan edi. Asqardyń kózi alaqandaı, aınalasyna jaltaq-jaltaq qaraıdy.
Áp-sátte býy burqyrap qýyrdaq keldi. Oǵan ilese kókmoıyndar da tizbektele qaldy.
– Al aǵaıyndar, kókten kútken qutqarýshymyz jerden tabyldy. Qutqarýshy úshin bir-birden alyp qoıalyq, – dep Qasymbek stakandarǵa jaǵalaı araq quıa bastady.
«Aqyry aıypty boldym. Bas jazyp alaıyn. Sosynǵysyn kóre jatarmyn» dep oılaǵan Asqar qyrly stakandaǵy móldirdi sarqa ishti. Endi aınalasyndaǵylar bulyńǵyrlanbaı, anyq kórine bastady. Baıqaıdy, bári máz-meıram. Úı ıeleriniń de qas-qabaqtary jadyrańqy. Bul ne jumbaq? Tabaqtaǵy qýyrdaq taqul-tuqyl taýsyla bastaǵanda kúni boıy jumbaq bolyp kelgen jaıttyń de qupııasy ashyldy-aý. Máseleniń mánisi mynada eken. Qasymbektiń bir aǵaıyny kópten beri sal bolyp aýyryp jatyr eken. Dárigerler de sirá odan kúder úzse kerek. Tań endi bozaryp atyp kele jatqanda qabyrǵa sart etip qulap, eki kózi shoqtaı janyp gúrildep áldene kirip kelgende tósek tutqyny bolyp jatqan Tuńǵysh ornynan atyp turyp, syrtqa júgirip shyqqan ǵoı. Birneshe jyl sal bolyp jatqan aǵasynyń úıden júgirip shyqqanyn kórgen Qasymbek qýanbaı kim qýansyn endi. Sodan Tuńǵyshty ustap alyp «qane, júrińizshi» dese ol toqtamaı júrip ketedi. Tipten, eshqashan aýyrmaǵan sııaqty. Qabyrǵa degen ne táıiri?! Erteń-aq qaıta kóteredi. Al, aǵasynyń ornynan turyp, júrip ketkeni úlken qýanysh emes pe? Jazyqtyny jarylqap jatqandaǵy máseleniń mánisi osynda eken.
Sodan Asqar bastaǵan top sol kúni áıda, bir attyń basyn jiberdi-aı.
– О́mirimde araqtan tartqan azabym kóp. Biraq tap mynadaı jaqsylyqqa sebepshi bolamyn dep eshqashan oılamappyn. Sol kúngi qýanǵanym-aı. Qazir Tuńǵysh kókem jer basyp júr.
Sol bir oqıǵadan soń da talaı ýaqyt ótti. Mine, jazyqtyny qalaı jarylqady degende aıtpaǵymyz osy edi.
Sabyrbek OLJABAI