Japonııanyń úkimet basshysy S.Abeniń jaqynda ótken Qytaıǵa sapary barysynda 26 qazanda Beıjińde «Qytaı men Japonııanyń úshinshi elder naryqtaryndaǵy yntymaqtastyǵy» atty birlesken bıznes-forým ótti.
Forým aıasynda eki eldiń kompanııalary arasynda jalpy quny 18 mlrd. dollar turatyn elý eki birlesken jobaǵa qatysty memorandýmdar men kelisimsharttarǵa qol qoıyldy.
Buǵan deıingi biraz jyldar boıy ekijaqty qatynastar jaıly jyly jazýǵa asyqpaǵan japondyq aqparattyq agenttikter bul joly «Japonııa men Qytaı arasynda jańa dáýir bastaldy», «Básekelestikten áriptestikke» degen sııaqty eki eldiń ekonomıkalyq yntymaqtastyǵy jaıynda jaǵymdy aqparat taratýda.
Aıta ketetin bir jaıt, Japonııa men Qytaıdyń ekonomıka salasyndaǵy pozısııalarynyń sońǵy kezde jaqyndaýynyń astarynda AQSh prezıdenti D.Tramptyń proteksıonızm pozısııasyn ustanyp, jahandaný qaǵıdalaryna qaıshy keletin saýda saıasatyn kún sanap kúsheıtip otyrǵan faktorynyń jatqany jasyryn emes.
Álemdegi birinshi ekonomıka AQSh-tyń ózine ǵana tıimdi saýda saıasatyn júrgizýge talpynyp otyrǵany ekinshi jáne úshinshi ekonomıkalar bolyp tabylatyn Qytaı men Japonııany múddeleriniń sáıkes keletin tustaryn taýyp, ózara tabysýǵa májbúrlep otyr desek qatelespespiz.
Tokıo tipti sońǵy kezde Beıjińniń júrgizip otyrǵan «Bir beldeý, bir jol» strategııalyq baǵdarlamasyna qyzyǵýshylyq tanytyp, baǵdarlama aıasynda birlesken jobalar júrgizýge ketári emes ekenin bildirip otyr.
Keshegi kúnge deıingi pozısııasynyń kúrt ózgerýi óz múddesin qorǵap baǵýǵa baǵyttalǵan tek saıası-dıplomatııalyq qadam ǵana bolýy múmkin dep boljaıtyndar da joq emes. Degenmen, xalyqaralyq qatynastar men álemdik naryqtaǵy jańa úrdisterdi eskersek, Tokıonyń pozısııasy ekonomıkalyq pragmatızmge negizdelip otyrǵanyn ańdaımyz.
Oǵan Japonııa men Qytaı arasyndaǵy sońǵy kezderdegi saıası-dıplomatııalyq jaqyndastyq ekijaqty saýda-ekonomıkalyq jáne mádenı-gýmanıtarlyq qatynastardyń jaqsarýyna oń yqpal etip otyrǵany dálel bola alady. Ekijaqty saýda aınalymy shamamen 280 mrld. dollar bolsa, Qytaı ekonomıkasyna salynǵan japondyq tikeleı ınvestısııalar kólemi byltyr shamamen 3 mlrd. dollar boldy. Al ótken jyly Japonııaǵa kelgen qytaılyq týrıster sany jeti jarym mıllıon adamǵa jýyqtap, buryn-sońdy bolmaǵan kórsetkishke jetti. Bundaı sıfrlar álem elderi arasyndaǵy ekijaqty qarym-qatynastar salasynda biren-saran bolmasa, jıi kezdese bermeıtini belgili.
Eki eldiń ǵana emes, álem ekonomıkasyna áseri kóp osyndaı ekijaqty yntymaqtastyqtyń deńgeıi budan keıin budan da tereńdeı beretin sııaqty.
Jaqynda ótken bıik deńgeıdegi kelissózderdiń nátıjeleri kórsetkendeı, endigi kezekte Tokıo men Beıjińniń kózdep otyrǵany eki el arasyndaǵy qarym-qatynastar deńgeıinen nemese ózara básekelestik deńgeıinen asyp, eki el bop birigip, úshinshi memleketterde, ásirese «Bir jol, bir beldeý» boıynda jatqan elderde eki jaqqa da tıimdi birlesken jobalardy júzege asyrý bolyp otyr.
Tokıo men Beıjiń osyndaı saıasatty júzege asyryp, strategııalyq qadamdaryn biriktire alsa, eki eldiń ekonomıkasynyń odan ári damýyna ǵana emes, jalpy Azııa aımaǵynyń jandanýyna da yqpal etetin bolady.
Qytaılyq kompanııalardyń álemdik naryqty zertteý salasyndaǵy marketıngtik tájirıbesi men jahandyq ekonomıka salasyndaǵy qoldanbaly ınnovasııalyq texnologııalary myqty bolsa, japondyq kompanııalar fýndamentaldy ınnovasııalyq salalardaǵy jetistikterimen áıgili.
Japondyq texnıka men texnologııalar sapa jaǵynan álem elderi tarapynan joǵary senimge ıe bolsa, qytaılyq taýarlar san jáne baǵa jaǵynan básekelestikke beıimdi. Osy turǵydan qaraǵanda «Básekelestikten áriptestikke» atty baǵdardyń neni meńzeıtinin aıtpaı-aq uǵýǵa bolatyn sııaqty.
«Bir beldeý, bir jol» boıynda jatqan elderdiń odan ári damýyna qajet bolyp otyrǵan iri ınfraqurylymdyq jobalar bolsyn, belgili bir salalardaǵy ınnovasııalyq jobalar bolsyn, olardy iske asyrýǵa qajetti qarjy turǵysynan da, texnıka-texnologııa turǵysynan da eki eldiń birigip jumys isteýi ózara tıimdi bolary anyq.
Japonııa búgingi tańda damyǵan elder arasynda adamnyń ómir súrý jasy eń qatty qarqynmen uzaryp kele jatqan «qarttar qoǵamy» eline aınalyp otyrsa, keleshekte Qytaıda da, «Bir beldeý, bir jol» boıynda jatqan basqa elderdiń birazynda qazirgi japon qoǵamy bastan keship otyrǵan jaǵdaı qalyptasatyn bolady degen boljamdar jasalýda. Sondyqtan tek makroekonomıka salasynda ǵana emes, mańyzdy áleýmettik salalarda ózindik noýxaýy bar, tájirıbesi baı Japonııa men jaqyn keleshekte mindetti túrde sol tájirıbeni qajet etetin Qytaıdyń ózara qarym-qatynastarynyń tyǵyz bolýy óńirlik turaqty damýdy qamtamasyz etý turǵysynan da mańyzdy bolyp otyr.
Onyń ústine, ondaı qarym-qatynastardy ornatýǵa eki eldiń ekonomıkalyq jáne qarjylyq múmkindikteri jetip artylady. Eki eldiń qarjylyq qorlary men sheteldik aktıvter kólemi (negizinen amerıkandyq memlekettik oblıgasııalar túrinde) álemde eń baı ekenin eskersek, báskeles bop kelgen eki eldiń áriptestiginen utatyndar az bolmas edi.
Qytaı úkimetiniń ekijaqty saýda-sattyqty jandandyrýǵa baǵyttalǵan valıýtalyq svop maqsatynda 200 mlrd. ıýan (shamamen úsh mlrd.dollar) kóleminde qarjy bólýi eki eldiń qarjy salasyndaǵy qarym-qatynastarynyń deńgeıin kórsetip turǵandaı. Búgingi kúnniń ózinde eki eldiń jekemenshik bankteri arasynda úshinshi memleketterde birigip jobalar júrgizetin kásiporyndarǵa qarjylyq qoldaý kórsetý maqsatynda birlesken qorlar quryp otyrǵandary bar.
Eger osy format aıasynda eki eldiń kompanııalary Azııa elderinde birlesken jobalardy iske asyratyn bolsa, onda Japonııa Qytaıdyń «Bir beldeý, bir jol» baǵdarlamasyna deklaratıvti túrde qoldaý kórsetip qana qoımaı, oǵan is júzinde ózi de qatysýǵa bel býǵanynyń dáleli bolmaq.
Oǵan qosa, shilde aıynda Eýropalyq Odaqpen qol qoıylǵan Erkin ekonomıkalyq áriptestikke qatysty kelisimshartty osy jyldyń aıaǵyna deıin ratıfıkasııalap, eýropalyq eldermen saýda-sattyqty jandandyrýǵa múddeli bop otyrǵan Japonııanyń kólik-logıstıka salasyndaǵy iri kompanııalary Qytaı terrıtorııasy arqyly zat tasymaldaýdan paıda tapqysy keletinin eskere otyryp, «Bir beldeý, bir jol» baǵdarlamasy aıasyndaǵy jobalar japon tarapyna da tıimdi ekeni aıtyla bastady.
Resmı málimdemeler jasap jatpaǵanymen, Tokıo de-fakto atalmysh baǵdarlamany moıyndap otyrǵandaı.
Al bir jaǵynan AQSh-pen saýda soǵysyn júrgizip otyrǵan, ekinshi jaǵynan aımaqtaǵy elder arasynda áli de bolsa senimdi áriptes memleket retinde qabyldana bermeıtin, keı elderge tipti saıası-áskerı derjava retinde ekspansııalyq úreı týdyratyn kommýnıstik Qytaı úkimeti xalyqaralyq qaýymdastyq tarapynan senimge ıe demokratııalyq Japonııamen birlesken jobalardy iske asyrý arqyly ózine degen jaǵymdy kózqarasty qalyptastyrýǵa talpynyp otyrǵanyn baıqaýǵa bolady.
Aıtyp ótý kerek, Azııada, ásirese Ońtústik-Shyǵys Azııa aımaǵyndaǵy elder arasynda Japonııamen de, Qytaımen de qarym-qatynastaryn damytýǵa múddeli elder az emes.
Mysaly, 30 qazanda «Amerıka daýysy» (The Voice of America) radıosynyń qytaı tilindegi saıtynda jarııalanǵandaı, Japonııa men Qytaıdyń birlesken ınfraqurylymdyq jáne ınnovasııalyq jobalaryna eń qatty qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵan eldiń biri Taıland. Bul memleket búgingi tańda «Taıland 4.0 damý strategııasyna» sáıkes júrgizip otyrǵan «Shyǵys ekonomıkalyq dálizi» baǵdarlamasy aıasynda jalpy quny 45 mlrd. dollar turatyn iri ınfraqurylymdyq jobalardy Qytaı men Japonııaǵa usynyp otyr.
Taıland úkimeti birlesken jobalar júzege asatyn jerlerdi jalǵa berý merzimin toqsan toǵyz jylǵa uzartý sııaqty ınvestısııalyq jeńildikterge qatysty arnaıy zań qabyldap, eki elmen de áriptestikti tereńdetýge daıyn ekenin bildirýde.
Taılandtyń Japonııamen de, Qytaımen de saıası qarym-qatynasy jaqsy ekenin eskersek, eki ekonomıkalyq alyp eldiń úshinshi memleketterdegi áriptestigin Ońtústik-Shyǵys Azııa aımaǵynda eń aldymen Taıland eli tıimdi paıdalanýǵa talpynyp otyrǵanyn baıqaımyz.
Al Qytaı úkimetiniń eń basty xalyqaralyq strategııasy bolyp tabylatyn «Bir beldeý, bir jol» baǵdarlamasynyń, ásirese Azııa men Eýropa elderi arasyndaǵy kólik-logıstıka salasyndaǵy jobalardyń júzege asýy Qazaqstannyń belsendi qatysýyna baılanysty bolyp otyrǵanyn esten shyǵarmaýymyz qajet.
QHR tóraǵasy Sı Szınpınniń atalmysh baǵdarlamanyń birinshi jartysy, ıaǵnı «Bir beldeý» («Uly Jibek jolynyń ekonomıkalyq
beldeýi») baǵdarlamasy jaıynda alǵash ret 2013 jylǵy 7 qyrkúektegi Astanaǵa memlekettik sapary aıasynda ótken «Nazarbaev ýnıversıtetinde» oqyǵan dárisi barysynda aıtqany da beker emes edi.
Sı Szınpın aıtqandaı, «Tynyq muhıtynan Baltyq teńizine deıin birtutas kólik ınfraqurylymyn qurý men zat jetkizý jyldamdyǵyn arttyrý arqyly aımaqaralyq saýda baılanysyn kúsheıtýge» baǵyttalǵan strategııanyń tolyq júzege asyrylýy nemese asyrylmaýy baǵdarlamaǵa Qazaqstannyń qatysýyna tikeleı baılanysty bolyp otyr.
Qytaı úkimeti atalmysh strategııalyq baǵdarlamasy arqyly azııalyq kórshilermen ǵana emes, eýropalyq eldermen de yntymaqtastyq deńgeıin tereńdetip, tyǵyz áriptestik ornatý arqyly damýdyń jańa jolyn tabýǵa tyrysyp baǵýda.
Al bizdiń el arqyly Qytaıdan Eýropaǵa taýar tasymaldaý teńiz arqyly tasymaldaýmen salystyrǵanda úsh ese jyldam, ushaqpen tasymaldaýmen salystyrǵanda bes ese arzan.
Osydan-aq atalmysh baǵdarlamanyń Beıjiń qalaǵan dárejede júzege asyrylýy tikeleı bizdiń elge baılanysty ekenin baıqaýǵa bolady.
Sonymen qatar japondyq kompanııalar úshin de atalmysh baǵdarlama aıasyndaǵy jobalarǵa qatysý Ortalyq Azııa aımaǵy elderi naryǵyna shyǵýǵa jáne tranzıttik el Qazaqstan arqyly eýropalyq naryqqa shyǵý úshin tıimdi.
Qytaı úshin de, Japonııa úshin de Ortalyq Azııa mańyzdy aımaq ekenin eskere otyryp, eki elmen de tyǵyz qarym-qatynas, strategııalyq áriptestik ornatyp otyrǵan bizdiń el úshin de «Bir beldeý, bir jol» baǵdarlamasyn barynsha tıimdi paıdalaný mańyzdy.
Batysymyzdaǵy basty baǵyttardy turaqty qalypta saqtaı otyryp, Shyǵysymyzdaǵy eki ekonomıkalyq alyp eldiń yntymaqtastyǵynan alarymyzdyń kóp bolýyn amaldaý búgingi tańdaǵy syrtqy saıasatymyzdyń basty baǵytyna aınalýy tıis dep bilemin.
Batyrxan Qurmanseıit, shyǵystanýshy
Arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin