Mıkroqarjy sektory makroekonomıkalyq mindetterdi sheshedi

О́tken shırek ǵasyr ishinde bizdiń ekonomıkamyz óte kúrdeli kezeńderdi bastan ótkerdi. Qıyndyqqa toly kúnder de, jetistik bıiginen kóringen kezeńder de az bolǵan joq. Búginde elimiz turaqty qalyptasqan qarjy júıesine ıe bolyp otyr. Osyndaı irgeli qarjy júıesiniń iri salalarynyń biri mıkroqarjy sektory bolyp sanalady. Alǵash ekonomıkalyq ómir aıdynyna shyqqan jıyrma jyl ishinde elimizdiń bul qarjy salasy da soqtyqpaly soqpaqty joldan ótti, bankterdiń kóleńkesinde bolyp keldi. Qazir qazaqstandyq mıkroqarjy sektory eleýli jetistikterge qol jetkizdi, ınvestorlardyń jáne halyqaralyq seriktestikteriniń senimine ıe boldy, turǵyndardy shaǵyn nesıe­lermen qamtamasyz etý arqyly áleýmettik mindetterdi sheshýge yqpal etti. Búginde elimizdiń mıkroqarjy sektorynyń (MQS) óz zańy, kásibı assosıasııasy bar. 

Elimizdegi MQS-nyń eń iri ókili «KMF» mıkroqarjy uıymy (MQU) bolyp tabylady. Biz elimizdegi MQS-nyń qalyptasý jáne damý perspektıvalary týraly «KMF» MQU basqarmasynyń tóraǵasy, Qazaqstan Mıkroqarjy uıymdary assosıasııasy dırektorlar keńesiniń tóraǵasy Shalqar Júsipovti áńgimege tarttyq.

– Áńgimemizdiń álqıssasyn Qazaqstanda shaǵyn nesıe­ berý sala­syn damytýdyń alǵy­shart­tarynan bastasaq.

– Búkil TMD memleketterinde qalyptasqan jaǵdaıǵa baılanys­ty Qazaqstanda da ótken ǵasyr­dyń toqsanynshy jyldarynda mıkronesıelik kompanııalar (MNK) ashyla bastady. Bul kezeńde elimizde ózin ózi qamtamasyz etetin halyq toptary qalyptasty. Jer-jerlerde óziniń kásibin qurǵan adamdar úshin shaǵyn nesıelerge qajettilik týdy. Sóıtip elimizde 1996 jyly shaǵyn nesıe beretin alǵashqy kompanııa ómirge kel­di. Sol kezeńde Qazaqstanda mı­kronesıelik uıymdardyń qyz­metin retteıtin zań da, bul uıym­dardyń dárejesin anyqtaıtyn erejeler de joq edi. Osyǵan baı­­­­­­lanysty bul uıymdar qarjy sek­­­torynda jumys isteý úshin ár­túrli buralań joldar­ǵa bardy. Birqatar MQU-lar Mercy Corps, GTZ, Winrock International sııaqty kóptegen shetel­­dik kompanııa­lardyń qamqorlyǵymen jumys istedi. Keıbir MQU-lar QR bank operasııalarynyń jekelegen túr­lerin júrgizýge Ulttyq bank­tiń lısenzııasyn alyp, bankten tys uıymdar retinde ómir súrdi. Biz de osy joldy tańdadyq.

«KMF» kompanııasy elimizdegi shaǵyn nesıe nary­ǵy­nyń qurdasy retinde bıyl óziniń qurylǵanyna jıyrma jyl tol­ýyn atap ótip otyr. Biz­diń kompanııa táýelsiz Qazaqstan­nyń mıkroqarjy sa­lasynyń alǵashqy soqpaǵyn sal­ǵan uıym­dardyń biri bolyp tabylady. «KMF» kompanııasy 1997 jyldyń qarasha aıynda Taldyqorǵan qalasynda alǵash ret óz jumysyn bastap, qaladaǵy jumyssyz qalǵan, az qamtylǵan turǵyndarǵa ózderiniń kásipterin ashý úshin shaǵyn nesıeler berýdi bastady. Biz 21 adamǵa tuńǵysh ret 100 AQSh dollary kólemindegi shaǵyn nesıe berdik. Elimizdiń bank­terinen mundaı mólsherde nesıe alý múmkin emes edi, ol kez­de bankter negizinen ortasha jáne iri jobalardy nesıeleıtin. Alǵash bizden nesıe alǵan 21 adam ózderiniń shaǵyn isterin bastap, naryq aıdynyndaǵy alǵashqy jelkenderin jelbiretti.

Bul bastama jergilikti turǵyn­dar arasynda keńinen qoldaý tap­ty. Bizdiń kompanııa­nyń sha­ǵyn nesıelerin alýǵa degen sura­nys artty. Sóıtip 2001 jyly Shymkentte, odan keıin Tarazda, Túrkistanda, Almatyda jáne Astanada ózimiz­diń fılıaldarymyzdy ash­tyq. Sur­anys art­qan sa­ıyn bizdiń jumysymyzdyń tıimdiligi de kórine bastady. Ýaqyt ótken sa­ıyn biz elimizdiń barlyq oblys ortalyqtarynda jáne kóptegen aýdandarynda ózimizdiń jemisti jumysymyzdy jalǵastyrdyq. Qazirgi kúni bizdiń shaǵyn nesıege suranys bar kez kelgen eldi mekende ózimizdiń keńsemizdi ashatyn jaǵdaıymyz bar.

Búginde kompanııamyz elimiz­diń qarjy sektoryndaǵy irgeli uıymdardyń biri bo­lyp tabylady. Respýblıka­myz­dyń aımaq­tarynda bizdiń 115  keńsemiz bar, olardyń 90-y aýyldyq jerlerde ornalasqan. Qazirgi tańda bizdiń shaǵyn nesıe­ler arqyly 167 myń­nan astam kásipkerler jeke ká­sipterin damytýda, sonymen qosa 62 myń adamdy jumys ornymen qamtamasyz etip otyr. Ásirese agrarlyq salany qarjylandyrýǵa basa nazar aýdaramyz, bul 38 mıllıard teńgeden asatyn kredıttik portfeldi quraıtyn 81 myńnan astam agro kásipkerler. 

Jıyrma jyldyń ishinde kompanııamyz jalpy kólemi 611 mıllıard teńgeni quraıtyn 1,9 mıl­lıon shaǵyn nesıe bergen eken. 

2003 jyly Qazaqstanda «Mı­kro­kredıttik uıymdar týraly» zań qabyldandy, bul shaǵyn nesıelik uıymdardyń kóptep ashylýyna jol ashty. О́kinishke qaraı, ret­teýdiń bolmaýynan, kóptegen MQU-lar maqsatyna saı kelmeıtin qyzmet túrlerimen aınalysyp, nátıjesinde MQU atynan ártúrli «qarjylyq pıramıdalar» paıda bola bastady. 

– Qazaqstandyq shaǵyn nesıe salasynyń ashyqtyǵy jáne bul salaǵa tartylǵan shetel ınves­tısııasy týraly ne aıtasyz?

– Osy jıyrma jylǵa sozylǵan óziniń qalyptasý jáne damý kezeńinde kompanııamyz túbegeıli ózgeristerge ushyrady. 2006 jyly qor túrinen qazirgi kommersııalyq uıym­ǵa deıingi ósý jolynan ótti. «KMF» kompanııasynyń barlyq kezeńdegi jumys dástúri ashyqtyq pen tıimdilikke negizdeldi. Biz halyqaralyq aýqymda tanyla otyryp, 2003-2004 jyl­dary qatarynan eki ret halyqaralyq reıtıng agenttikteriniń joǵary baǵasyn aldyq. 

2006 jyly MixMarket jo­ǵa­ry baǵasyna ıe boldyq. 2007 jyly Forbes jýrnaly bizdiń kompanııamyzdy álemdegi 50 eń iri MQU-lardyń qataryna qosyp, 37-oryndy ıelendik. Al 2015 jyly mıkroqarjy salasyndaǵy Smart Compaign sertıfıkatyn alyp, álemdegi 31-shi, al Qazaqstandaǵy 1-shi kompanııa retinde tanyldyq.

Halyqaralyq dárejedegi áleý­mettik reıtıng boıynsha alǵan joǵary baǵa (A+ baǵasy) bizdiń kompanııanyń qoǵam úshin paıdaly jumys atqaryp jatqandyǵyn dáleldeıdi. Qazirgi tańda «KMF» kompanııasy shetel ınvestısııasyn tartýdan eshqandaı qıyndyq kórip otyrǵan joq. Sebebi álem­de adamdardyń áleýmettik jaǵ­daıyn jaqsartý maqsatynda qu­rylǵan qorlar jetkilikti. Olar kásipkerlerge shaǵyn nesıe berý arqyly, áıelder bıznesin damytý arqyly áleýmettik má­se­lelerdi sheshýdi, aýyldyq jerlerde kóptep jumys oryndaryn ashýdy kózdeıdi. Qazirgi kúni biz­diń kompanııamyzdyń qarjy­lyq portfeliniń 93 paıyzy osyndaı qorlar men bank­­terdiń ınvestısııa­synan quralǵan. Jalpy alǵanda, bizdiń shaǵyn nesıelerimiz tek qa­na kommersııalyq suranystardy qanaǵattandyryp qana qoımaıdy, sonymen birge áleýmettik másele­lerdi de sheshedi.

2014 jyly «KMF» kompanııa­sy elimizde birinshi ret MQU-lardyń arasynda kapıtalyna halyqaralyq ınvestısııa tartty. Osy sharanyń negizinde MQS sa­lasyna ınvestısııa salý­da kóshbasshy bolyp júrgen: responsAbility (Shveısarııa) jáne Triodos (Nıderland) sııaqty sheteldik kompanııalar bizdiń ak­sıonerlerimiz boldy. Sol kezeńde bul MQU-ǵa salynǵan eń iri jeke ınvestısııa edi. 

Búginde KMF tek Qazaqstanda ǵana emes, búkil TMD aı­maǵyndaǵy irgeli MQU bolyp sanalady. Qazir kompanııanyń 232 myńnan astam nesıe alýshysy bar. Nesıe portfeli 110 mıllıard teńgeden nemese 300 mıllıon AQSh dollarynan asady. Mıkroqarjy naryǵy salasyndaǵy nesıe portfeliniń 55 paıyzy, beriletin shaǵyn nesıelerdiń úshten biri bizdiń kompanııaǵa tıesili. 

Sheteldik kompanııalar KMF-tiń iskerligi men ashyqtyǵyna tánti bolǵan. Tek sońǵy eki jyl ishinde biz Halyqaralyq qarjy korporasııasy (IFC) jelisi boıynsha 126 mıllıon AQSh dollary kóleminde ınvestısııa tarttyq. Bul rette tartylǵan ınvestısııalardyń jergilikti valıýta túrinde nesıege beriletindigin atap kórsetken jón. Bul óz kezeginde nesıe alý­shy klıentterdi valıýtalyq táýe­kelderden qorǵaıdy. 2009 jyly IFC bizdiń kompanııada keshendi baǵalaý jumystaryn júrgizdi. Onyń qorytyndysy boıynsha bilikti de isker qyzmetkerler quramynan Baqylaýshy keńesi quryldy. Osyndaı ıgilikti ju­mys­­tardyń nátıjesinde kom­pa­nııanyń qyzmeti qarqyn­dy damyp keledi. Tek 2013-2017 jyldar aralyǵyndaǵy besjyldyqta kompanııanyń nesıe­lik portfeli 387 paıyzǵa, klıentter sany 125 paıyzǵa, al berilgen kredıt­ter sany 104 paıyzǵa artty. О́ndiriske engizilgen jańa teh­nologııa­lardyń arqasynda kompanııada eńbektiń ónimdiligi men tıimdiligi birneshe ese ósti.

2012 jyly Qazaqstan Respýb­lıka­synyń «Mıkroqarjylyq uıym­dar týraly» zańy qabyl­dandy. Bul el­imiz­degi sha­ǵyn nesıe berýshi uıymdardyń jumysyn retteýge negiz boldy. Osy kezeńnen bastap elimizde zańdy túrdegi MQU-lar quryla bastady. Buǵan deıin elimizdegi mıkroqarjy salasynda retsizdik pen berekesizdik beleń alǵan edi. Máselen, 2013 jyly elimizdegi tirkelgen MQU-lar sany 1800-den asyp tústi. Olar­dyń tek úshten biri ǵana sha­ǵyn nesıe berýmen aınalys­ty. Zań qabyldanǵannan keıin júrgizilgen keshendi ju­mystardyń nátıjesinde bul naryq júıeli túrde retke keltirile bastady. Zań­­­da komıs­sııalardyń tolyq tizimi men syıaqynyń eń joǵarǵy mól­sherlemesin qosqanda shaǵyn nesıe alýdyń sharttary sıpattaldy. 

– Sizdiń kompanııanyń ká­sip­ker áıelder qaýymymen jumysy qandaı deńgeıde? Ká­sip­ker áıel­derdiń múmkin­digi men quqy­ǵyn ke­ń­eıtý maq­sa­­tynda atqarǵan jumys­­taryńyz qandaı?

– Bizdiń kompanııamyzdyń klıentteriniń arasynda áıelder­diń úles salmaǵy 60 paıyzdan asady. Biz áıeldermen jumys isteýge barynsha basymdyq berip kelemiz. Sebebi tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, áıel­der qarjy salasynda jáne nesıe­­lerdi der ke­zinde qaıtarý másele­sinde óte uqy­ptylyq ta­nyta­dy. Kásipker áıel­derge qoldaý kórsete otyryp, olardyń bıznesin damytýmen qatar biz elimizdegi otbasylarynyń ál-aýqa­tyn jaqsar­týǵa úles qosyp otyrǵanymyzdy jaq­sy túsinemiz. Dáleldengen dúnıe­júzilik tá­jirıbe boıynsha eger áıel adam tereń bilim alatyn bolsa, jemisti kásipkerlikpen shuǵyldanatyn bolsa, onyń otbasy turaqty ta­bysqa ıe bolyp, jaqsy turmys qurady. Kásipker áıelderdiń bas­ty maqsaty – otbasyn gúldendirý, balalaryna jan-jaqty bilim berý, áleýmettik jaǵdaıdy jaqsartý bolyp tabylady. Osyǵan ba­ıla­nysty dúnıe júzinde kóptegen qarjy uıymdary áıelderdiń ká­sipkerligine qoldaý kórsetýge ba­rynsha basym­dyq beredi. Biz de áıelderge nesıe bere otyryp, Qa­zaqstandaǵy áıel kásipkerlerdiń sanyn arttyryp, qa­­lyp­tasqan áleýmettik másele­­­lerdi jaqsartý­ǵa úles qosyp otyrǵanymyzdy jaqsy túsinemiz. 

2016 jyldan beri bizdiń kompanııa Eýropalyq damý jáne qaıta qurý bankiniń «Bıznestegi arýlar» jobasynyń iri seriktesi bolyp tabylady. Biz óńirlerdegi ásirese aýyl­­dyq jerlerdegi kásipker áıel­der­­ge nesıe berý máselesin ke­ńi­nen óris­tetip kelemiz. Osy or­aı­da kom­­panııa áıelderge tek nesıe berip qana qoımaı, olar­dyń óz kásipker­lik isin ashýǵa, na­ryqtyq jaǵdaıǵa beıim­delýine kómektesedi. Osy baǵ­dar­lama bo­ıynsha biz sońǵy úsh jyl ishinde jalpy somasy 10,4 mıllıard teń­geni quraıtyn 20 myń shaǵyn nesıe berdik.

– «Damý» qorymen árip­testikterińiz qandaı dárejede?

– «KMF» kompanııasy 2016 jyldan beri «Damý» kásipkerlikti qoldaý qorymen úsh baǵyt bo­ıynsha, atap aıtqanda, tikeleı qarjylandyrý, kepildik boıynsha qarjy bólý jáne operator retinde qarjylandyrý baǵyttarymen jumys istep keledi. Osydan eki jyl buryn biz «Damý» qorynyń ta­laptaryna sáıkes kásip­kerlerge jeńildetilgen tártippen nesıe berý úshin 250 mıllıon teńge qarjy aldyq. Osy qarjy kólemi boıynsha, qaıta nesıeleý tásil­derimen biz jalpy kólemi 376,8 mıllıon teńge kóleminde 386 kásip­kerge nesıe berdik. Osydan keıin kóp uzamaı «Damý» qorynyń kepildi­gimen Eýropalyq damý jáne qaıta qurý bankinen 3,8 mıllıard teńge qarjy alyp, 12,5 myńnan astam klıentterimizge 6,7 mıl­lıard teńge kóleminde nesıe berdik. 

Bıylǵy  jyly Azııa damý bankinen 5,9 mıllıard qarjy alýǵa qol jetkizdik. Bul rette de «Damý» qory operator re­tinde kórindi. Osy baǵdarlama aýqy­mynda biz qazir 10 267 kásipkerge shaǵyn nesıeler berýge qol jet­kizdik. Baǵdarlama odan ári qaraı jalǵasyn tabýda.

«KMF» kompanııasy kásipker­lerge nesıe berý másele­sinde klas­­sıka­lyq tár­tip­­ti us­ta­nady. Iаǵnı ne­sıe al­ǵan adam óziniń jeke kásibin ashyp, paıda taýyp, óziniń ál-aýqatyn jaqsartýǵa jaǵdaı jasaýy qajet. Sonymen birge biz turǵyndardy shaǵyn nesıelermen qamtamasyz etý máselesinde zamanaýı IT sheshimderdi keńinen paıdalanamyz. 2014 jyly bizdiń nesıe alýshy klıentterimizben jumys isteıtin barlyq sarapshylarymyz ınternet jeli­sine qosylǵan planshettermen qamtamasyz etildi. Bizdiń qyz­met­­kerlerimiz klıenttermen ju­mys istegen kezde olardy áýre-sarsańǵa salmaı máseleni tez ári adamdarǵa yńǵaıly túr­de sheshedi. Túsinistikpen júr­gi­zilgen osyndaı ıgi bastama bizdiń klıenttermen atqarylatyn jumysymyzdyń tıimdiligin 2,5 ese arttyrýǵa múmkindik berdi.

– Mıkroqarjylandyrý na­ryǵynda atqaryp jatqan ju­mystaryńyzdyń aýqymyna tánti boldyq. Endi alda turǵan min­detterińiz haqynda ne aıtasyz?

– Árıne qol jetkizgen jetis­tikterge toqmeıilsip qalýǵa bo­l­maıdy. Bizdiń kompanııa aldaǵy ýaqytta elimizdiń ekonomıkasyn gúldendirip, qarjy salasynda óziniń laıyqty ornyn alý maq­satynda keshendi jumystar atqarýdy josparlap otyr. Bul rette biz kórshi jáne alys shetel­derdegi áriptesterimizdiń jumys tájirıbesin jan-jaqty saraptan ótkizip, tıimdi tustaryn ózi­mizdiń jumysymyzda keńinen paıdalanýǵa basymdyq berip ke­lemiz. Osy rette qazaqstandyq mı­­kro­­qarjy uıymdary elimizdiń qar­jy naryǵynda naryqqa jáne klıentterge kedergi keltirmeıtin basqa da qyzmetterdi atqarýǵa pisip-jetildi dep oılaımyn. Má­selen, MQU-lar aqsha aýdarý, valıýta aıyrbastaý, kommýnaldyq tólemder qabyldaý sııaqty qarjy naryǵy­nyń kóptegen operasııalary boı­ynsha jumys isteıtin jaǵ­daı­ǵa jetti. Máselen, Reseı, Qyrǵyzstan, Tájikstan elderi sııaq­ty kór­shi memleketterde, sony­men birge Ońtústik-Shy­ǵys Azııa el­der­inde MQU-lardyń osyn­daı qarjy operasııalaryn kór­setýine zańdy túrde ruq­sat berilgen. Elimiz boıynsha, ásirese aýyldyq eldi mekender­de keń taraǵan keńselerimiz ar­qyly biz qazirden bastap bul ju­mysty tıimdi atqarar edik. Kóptegen bankterdiń shalǵaı eldi mekenderde fılıaldary nemese keńseleri joq. Sondyqtan jergilikti turǵyndarǵa qarjy operasııalaryn jasaý úshin iri qalalarǵa, aýdan ortalyqtaryna barýǵa týra keledi. Al biz jer­gilikti jerdegi keńselerimiz ar­qyly turǵyndardyń suranysyn qanaǵattandyra alamyz.

Ulttyq banktiń statıstıka­lyq derekteri bo­ıy­n­sha, kom­pa­nııa­­myzdyń mıkro­qarjy nary­ǵyn­daǵy úlesi 55 paıyzdan asyp otyr. Sonymen birge dýaly aýyz sarapshylar kompanııamyzdyń sheteldik ınvestorlarmen jáne nesıe alýshylarmen ashyq ta tıimdi jumys isteıtindigine jo­ǵa­ry baǵa berip keledi.

Ústimizdegi jyly óziniń shırek ǵasyrlyq tól merekesin atap ótetin ulttyq teńgemiz sııaqty biz­diń mıkroqarjy júıesi de ózi­niń múshel merekesin atap ót­keli otyr. Osy jyldar ishinde eli­­­mizdiń mıkroqarjy júıesi eko­nomıkamyzdyń aldynda turǵan keleli mindetterdi sheshýge úles qosýmen birge, kásipkerlerdiń, ásirese aýyl­dyq jerlerdegi sha­ǵyn bıznes sýbektileriniń qarjy sa­lasyn­daǵy suranystaryn qa­naǵattandyrýda óziniń aı­shyqty qoltańbasyn qaldyr­dy. Aldaǵy ýaqytta da biz táýelsiz elimizdiń tuǵyrly qarjy sala­syn­yń aldynda tur­ǵan keleli mindetterdi sheshýde barynsha ashyq ári jemisti jumys isteıtin bolamyz.

Áńgimelesken Jylqybaı JAǴYPARULY,

«Egemen Qazaqstan»