Qazaqtyń jylqydan keıin qadirleıtin túligi – túıe. Súti men eti, túgi men júninen bólek, kóshpeli halyqtyń bylaıǵy turmysyna, kóshi-qonyna qolaıly bolǵan túıe sany elimizdiń Almaty, Jambyl, Qyzylorda, Túrkistan oblystarynda 84 myńnan asady eken. Onyń 37 myńdaıy saýylady.
Arnaıy zertteý júrgizip, barlyq múmkindigin eseptegen «Golden Camel» kásiporny saýylatyn osynshama ingenniń 20 paıyzynyń, ıaǵnı 7,5 myńynyń sútin óńdeýdi josparlaǵan. Kúnine ár ingen orta eseppen 6 lıtr sút beretinin eseptegende, 7,5 myń ingennen 45 myń lıtrden astam sút alynatyny da eskerilgen. Osylaısha túıe sútin óńdep, ony eksportqa shyǵarý arqyly Túrkistandaǵy «Golden Camel» kásiporny álemdegi eń iri qurǵaq túıe sútin shyǵaratyn keshenge aınalýdy maqsat etip otyr.
Búginde zaýyttyń turǵyndardan kelisimge qaraı alatyn bir lıtr shubattyń baǵasy 400 teńgeden kem túspeıdi. Ár lıtrge memleket tarapynan 55 teńge sýbsıdııa beriledi. О́tken jyly qańtarda irgetasy qalanǵan kásiporynǵa Qytaı tarapy bastapqy kezeńde 23 mıllıon AQSh dollaryna teń ınvestısııa salǵan. Qazir 43 fermerlik sharýashylyq zaýytqa sút ótkizedi. Taıaý ýaqytta Túrkistannyń eldi mekenderindegi sút qabyldaıtyn beketter sanyn taǵy da jıyrmaǵa ósirý kózdelip otyr. Sondaı-aq kásiporyn jergilikti jerde túıe sharýashylyǵyn damytýǵa septigin tıgizýde. О́ńirde túıe basy bir jylda 4 myńǵa kóbeıip, 29 myńǵa jetken. «Golden Camel»-diń áleýeti kún saıyn 100 tonna sútti óńdep, jylyna 2,5 myń tonna daıyn ónim, ıaǵnı qurǵaq sút shyǵarýǵa tolyq jetedi. Túıe men bıe sútin óńdeý ıdeıasy osydan úsh jyl buryn paıda bolǵan. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı kásiporyn kúnine 100 myń lıtr sút óńdeýge shamasy keledi. Biraq oǵan shıkizat jetkilikti bolý kerek. Osy oraıda zaýyt basshylyǵy 4 oblystyń aýylsharýashylyǵy basqarmasy, áleýmettik kásipkerlik korporasııasy, kásipkerler palatasy, sondaı-aq kásipkerlik ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý basqarmasymen birlesip, aýyldarda túıe sútin qabyldaıtyn pýnktter ashýdy oılastyrǵan. Kásiporynnyń túıe sútin jınaý, saqtaý, tasymaldaý boıynsha ázirlegen óz ádis-tásili de bar. «Golden Camel Group ltd» kompanııasy dırektorlar keńesi tóraǵasynyń orynbasary Sáken Arapbaevtyń aıtýynsha, elýinshi jyldary qazaq dalasynda 1 mıllıon 200 myń túıe bolǵan eken. Qazir 200 myń shamasynda. Iаǵnı aınaldyrǵan 50-60 jylda Oısylqara tuqymy 1 mıllıonǵa azaıǵan eken. «Jyl saıyn elimizde túıe sany 10 paıyzǵa ósip otyrady. Eger memlekettik baǵdarlamalar jemisin berse, ósimdi 10 paıyzdan da joǵarylatýǵa bolady. Ári-beri saraptap, aldaǵy 2-3 jyldyń kóleminde zaýytta táýligine 100 tonna sút óńdeýge múmkindik bar degen uıǵarym jasaǵanbyz. Búginde ıaǵnı alǵashqy kezeńde táýligine 15-20 tonnanyń kóleminde bolyp otyr. Zaýytta túıe, bıe súti untaq túrinde óndiriledi. Untaq túrindegi ónim uzaq saqtalady. Iаǵnı ony alys jaqqa tasymaldaýǵa ábden bolady. Onyń ústine bir keli untaq 10 lıtr sútten alynady. Daıyn ónimniń salmaǵy men kólemi 10 esege qysqarady. О́nim alys shetelderde satylady. Gonkongte satý bólimi jumys isteıtin bolady. Osy bólim arqyly ónimdi Qytaıdan bólek, Japonııa, Koreıa elderiniń naryǵyna shyǵarý josparlanǵan. Dýbaıda ornalasatyn ekinshi satý bólimi taýardy arab elderine taratýmen shuǵyldanady. Jalpy, jospar boıynsha taýardyń 90-95 paıyzy shetelge eksporttalady. Al ishki naryqta qurǵaq sútke degen suranystyń áli tómen ekendigi ras. Biraq biz naryqqa bıe, túıe sútin arnaıy qutyǵa quıyp shyǵarýdy da josparlap otyrmyz», deıdi S.Arapbaev.
Iаǵnı Túrkistan oblysynda túıe klasteriniń negizi qalanyp jatyr. Aıta ketelik, búgingi tańda túıesharýashylyǵy oblysta klaster retinde damymaǵan. О́nimderdi naryqqa ótkizýmen aınalysatyn kompanııalar, sharýalarǵa keńes beretin konsaltıngtik ortalyqtar joqtyń qasy. Ekonomıkalyq zertteýler kórsetkendeı, túıe baǵý iri qara nemese qoı ósirýden áldeqaıda tıimdi. Arnaıy jemshóp qoryn daıyndaýdy asa qajet etpeıtindikten de túıe ósirýshi fermerlik sharýashylyqtardyń ózge sharýa qojalyqtaryna qaraǵanda, rentabeldiligi anaǵurlym joǵary bolyp keledi. Naryqta túıesharýashylyǵy ónimderi ótimdi. Túıe sany kóp bolǵan saıyn ónim de kóbeıe túsetini málim. Osyndaı jaıttardy eskergen sarapshylar memlekettiń búgingi tańda osy salaǵa kórsetip otyrǵan qoldaýyn, ishki naryqtaǵy suranysty, eksporttyq áleýetimizdi, túıe sanyn kóbeıtýge múmkindik pen tájirıbeniń baryn eskere kele óńirde túıesharýashylyǵy klasterin qolǵa alatyn kezdiń jetkenin aıtady. Bul rette Túrkistan oblysynyń túıesharýashylyǵyn damytýdaǵy áleýeti zor. Al «Golden Camel» kásiporny túıe baǵýshy sharýashylyqtardy ortaq iske jumyldyrýdy kózdep otyr.
Ǵalymjan ELShIBAI,
«Egemen Qazaqstan»
Túrkistan oblysy