Barqytbel baýraıynda ulttyq park quryldy

Bul – elimizdegi on úshinshi ulttyq park. Qazaqstan Úki­me­tiniń 2018 jylǵy 27 maý­symdaǵy №382 qaýlysymen qu­rylǵan parktiń aýdany 143 550,5 gektardy qurap otyr. Jalpy, Úrjar aýdanynyń jer bederi edáýir kúrdeli. Aýdannyń soltústik jaǵyn Tarbaǵataı jotasynyń batys silemderi Qaraýyltóbe, Aqtas (1316m) jáne Aqsháýli (1618m) taýlary alyp jatsa, ońtústik jaǵyn Tarbaǵataı jotasynyń ońtústik usaq shoqyly betkeıi men Ala­kól oıysynyń soltústik bó­ligi, al ońtústik-shyǵys bóligin Barmaq qumy men Qosaı shaǵy­ly, Kórpebaı (568m), Baqty (1273m), Arqarly jáne Arasan taýlary alyp jatyr. Osyǵan baılanysty aýdannyń jer bederi soltústik-shyǵystan oń­tústik batysqa qaraı edáýir eńis keledi. Aýdan aýmaǵynda Tar­baǵataı jotasynyń eń bıik jerleri Atbas taýy (2263 m)­ men Tastaý (2992m) taýlary­ jáne Tikjoldana, Qyzasý, Aqshoqy, Kishi Syrǵanaq asý­lary ornalasqan. Ken baılyq­­tarynan qurylystyq tastar men kirpishtik sazdar bar.

Jańa ulttyq park 6 túrli klasterlik jer telimderinen turady. Tarbaǵataı taýlary­nyń ońtústik baýraıy men Úrjar, Qatynsý, Emil ózenderi­niń al­qa­byn qamtyp, sonyń ishinde Barqytbeldiń Zaısan men Tarba­ǵataı aýdanyndaǵy bólikteri, Kókpek­ti aýdanyn­daǵy Qulyn­jon qoryqshasy jańadan quryl­ǵan parktiń baqylaýyna ótti.

Parktiń ereksheligi, onda ósim­dikterdiń ózge aýmaqta kez­despeıtin ıaǵnı, «Qyzyl ki­tapqa» engen 35-ten astam tú­ri bar. Tarbaǵataı jotasy dalaly jáne shóldi aımaqta ornalasqandyqtan mundaǵy ósimdikter jamylǵysy basqa taýly aımaqtarǵa Soltústik Tıan-Shan, Jońǵar Alataýy, Altaı taýlaryna qaraǵanda aıtarlyqtaı erekshelenedi. Onda búginge deıin floranyń 1640 túri anyqtalǵan. Iаǵnı, dárilik ósimdikterdiń keń taral­ǵan birqatar túri, atap aıtqanda, shyrǵanaq, mııa, ıtmurynnyń birneshe túri, shúıgin jáne t.b. ósimdik túr­leri bar. Tarbaǵataı jotasynda kezdesetin keıbir dárilik ósimdikterge tolyǵyraq sıpattama berilgen. Sondaı-aq jotada aıtarlyqtaı keń taralǵan dárilik ósimdikter qatarynda Albert raýshany, ıtshomyrt, shyrǵanaq jáne oral mııasynyń mańyzy men asa baǵaly dárilik qasıetteri jaıly derekter jáne de ósimdikterdiń taralý erekshelikteri men hı­mııa­lyq quramyna, ǵylymı medısına men halyqtyq medısınada qandaı aýrýlarǵa dárilik maqsatta paıdalanylatyny jaıly tolyq maǵlumattar beril­gen.

Ulttyq parktiń omyrtqaly janýarlar faýnasy da baı. Aldyn ala alynǵan derek­ter boıynsha, bul 376 túrdi qam­tıdy, onyń ishinde ólke­degi 19 balyqtyń túri, qosme­kendilerdiń eki túri, baýyry­men jorǵalaý­shylar­dyń 23 túri, qustardyń 272 túri, sút­qorektilerdiń 60 túri memleket qamqorlyǵyna alyndy. Sondaı-aq parktiń qorǵaýynda memleket aýmaǵynda sırek kezdesetin jáne joıylyp ketý qaýpi bar, Qazaqstannyń «Qy­zyl kita­byna» engen janýarlardyń 40 túri, ıaǵnı baýyrymen jorǵalaýshy 1, qus­tardyń 33 túri jáne sút­qorektilerdiń 6 túri erekshe qorǵaýǵa ıe bolmaq. 

Osy rette Aýyl sharýashy­lyǵy mınıstrliginiń Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti tór­aǵasynyń buıryǵymen Álibek Toqtaý­bekuly Toqym­taev «Tarbaǵataı» memlekettik ult­tyq tabıǵı parkiniń dırektory qyzmetine taǵaıyndaldy. Ol 2004 jyldan beri Batys-Al­taı memlekettik tabıǵı qory­ǵynyń dırektory qyzmetin atqarǵan bolatyn. 

Tabıǵı parktyń ashylýy aýdandaǵy jumyssyzdyq má­se­lesin sheshýge de septigin tı­gizdi. Búginde aýdan kólemin­de 140-qa jýyq adamdy ju­mys­pen qamtydy. Mekeme dırek­torynyń aıtýynsha, keleshekte 200-den astam adam jumyspen qamtylatyn bolady.

– «Tarbaǵataı» memlekettik ult­tyq parkiniń negizgi maqsa­ty – bıologııalyq jáne land­shaft­­tyq alýantúrlilikti saq­tap qa­lý, arnaıy ekologııa­lyq, ǵy­lymı, tarıhı-máde­nı jáne rek­reasııalyq qundy­ly­ǵy bar tabıǵat qorǵaý maqsattary úshin memlekettik tabıǵı rezerv­tik qordyń biregeı tabıǵı keshen­derin jáne obektilerin paıdalaný. Búginde memlekettik ulttyq ta­bı­ǵı parktiń alǵa qoıǵan maq­sa­ty iske asýy, jospary oryndalýy úshin tabıǵaty tamasha, kórinisi ásem jerlerimizge kordondar salynýda. Keleshekte týrıster tamsana tamashalaıtyn, kelýshiler legi tolastamaı jatatyn kún týyp, týrızm salasynan qarjy tabýdyń jol­dary da qarastyrylýda», deıdi park dırektory Álibek Toqymtaev.

Qazirgi kezde mekemege qajetti 2 dana GAZ 33081 órt són­dirý kóligi, 2 dana  ÝAZ 390995-04 avtokóligi, 4 dana ÝAZ hanter 409050 tehnıkalarymen jabdyqtaldy. Qasıetti Barqytbel baýraıyn­daǵy Úrjar aýdanynda­ ult­­tyq parktiń ashylýy – Qazaq­stannyń kórikti de kórkem ta­bıǵatyn qorǵap, kózdiń qara­shyǵyndaı saqtaýǵa zor múm­kindik beredi. Tabıǵatqa qajet­tilikti óteý obektisi emes, jandy nárse ataýlynyń bir­tutas tir­shilik ortasy retinde qa­raıtyn mezgil jetti. Bul jaıynda zamanymyzdyń ǵulama ǵa­lym Jan Dorst bylaı dep­ jazǵan bolatyn: «Adam boıyn­da jabaıy tabıǵatty saq­taý úshin umtylýǵa qajetti obek­tıvti sebepter jetip-artylady. Alaıda, túptep kelgende, ta­bıǵatty tek súıispenshilik qa­na qutqara alady. Adam bul dúnıede sulýlyqsyz ómir súre almaıtyndyqtan, qorshaǵan ortany sál de bolsa súıip, qas­terleı bilgen jaǵdaıda ǵana, tabıǵat ózine tóngen qaýip-qater­den qutylady».

Zýhra NURJANQYZY,

jýrnalıst

Shyǵys Qazaqstan oblysy, Úrjar aýdany