Gazetimizdiń bıylǵy №133 (29364) sanynda, 17 shildede jaryq kórgen «О́zenniń óz ataýyn qaıtaraıyq!» deıdi aýyl aqsaqaldary» atty maqalada batysqazaqstandyq bir top eńbek ardageri ata-babanyń, naqtyraq aıtsaq, sonaý Asan qaıǵynyń aýzymen aıtylatyn qasıetti el men jer ataýyn qalpyna keltirýdi suraǵan edi.
Máseleniń mán-jaıy bylaı: Batys Qazaqstan oblysynda Oral taýynyń ońtústigindegi Shybyndy taýy bulaqtarynan bastalyp, Jaıyq ózenine sol jaǵynan quıatyn, oblystyń Shyńǵyrlaý, Bórli aýdandary aýmaǵymen ótetin, uzyndyǵy 290 shaqyrymǵa sozylatyn Shyńǵyrlaý atty ózen bar. Osy Shyńǵyrlaý ózeni búginde resmı qujattardyń, ǵylymı ádebıetterdiń bárinde «Ýtva» bolyp atalyp ketken. О́zenniń ataýy qandaı sheshim negizinde olaı atalǵany belgisiz. Eń birinshi bul ataýdy HH ǵasyrdyń basynda qazaq jerine qaptap kelgen qarashekpen – pereselender tańsa kerek. Tyń ıgerý jyldaryndaǵy demografııalyq ahýal kirme ataýdy odan ári kiriktire túsken. Áıtpese 1964 jyly jaryq kórgen Keńes Odaǵynyń geografııalyq kartasynda bul sý «Shyńǵyrlaý ózeni» dep tańbalanǵan kórinedi. Búginde Batys Qazaqstan oblysynyń Shyńǵyrlaý jáne Bórli aýdandarynda turyp jatqan bir top ardagerdiń «Shyńǵyrlaý ózeniniń óz ataýyn ózine qaıtaraıyq!» dep shyryldap júrgenine talaı jyldyń júzi bolǵan edi. Joǵarydaǵy maqalada osy másele taǵy bir kóterilgen.
– Shyńǵyrlaý ózeniniń tarıhı ataýyn ózine qaıtarý – maǵan amanat edi. Amanat júgi aýyr ǵoı, – deıdi osy bastamany qolǵa alyp, talaı jyldan tynym tappaı júrgen jýrnalıstıka ardageri Qýanyshqalı Ǵusmanov aqsaqal.
Ol qalaı boldy deısiz ǵoı. Zeınet demalysyna deıin uzaq jyl Shyńǵyrlaý aýdandyq partııa komıtetinde qyzmet etken, sońynan mektep dırektory bolǵan Tóleýqaıyr Hamıtov 2002 jyly «Bórli jarshysy» gazetinde «Ýtvanyń tarıhı ataýy Shyńǵyrlaý» atty maqala shyǵarǵan eken. Biraq oǵan ol kezde eleń etken jan bolmaǵan. Sol aqsaqal: «Qýanyshqalı, sen jýrnalıssiń ǵoı, Shyńǵyrlaýdyń ejelgi tarıhı ataýy qalaısha Ýtva dep atalyp ketti, osyny túzeý kerek», dep amanattaǵan eken. Sodan keıin Bórli aýdanynyń soǵys jáne eńbek ardagerleri Aıtmaǵambet Myrzabaev, Qaıyr Bekkýjıev, Dáýlet Úderbaev, Satqalı Baqtybaev, Sapash О́tebaev, Ramazan Izimov, taǵy basqalary aqyldasyp, hatqa qol qoıyp, tıisti mekemelerge jiberýmen bolǵan.
– Biz osy máseleni aıtyp Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń atyna eki ret, Parlament Májilisi depýtattaryna, Batys Qazaqstan oblystyq ákimdik apparatyna, oblystyq máslıhat hatshysyna, aýdandyq ákimdikke birneshe ótinish hat jazdyq. Ol hattar bul kúnde bir papka boldy, áli qolymda saqtaýly. Respýblıkalyq «Egemen Qazaqstan» gazetinde «О́zenniń kóne ataýy Shyńǵyrlaý» (2016 jylǵy 19 qarasha), «О́zenniń óz ataýyn qaıtaraıyq» (2018 jylǵy 17 shilde), Batys Qazaqstan oblystyq «Oral óńiri» gazetinde «О́zenniń óz ataýy qaıtarylsa» (2010 jylǵy 27 mamyr), «Ýtvanyń tól ataýy Shyńǵyrlaý nemese Ardagerler usynysy nege oryndalmaıdy» (2011 jylǵy 17 aqpan) degen taqyryptarmen maqalalar jarııalandy. О́tken jyly mamyr aıynda Batys Qazaqstan oblysy ákiminiń jeke qabyldaýynda da boldyq, – deıdi Qýanyshqalı Qabdoshuly aqsaqal.
Búginde jasy 82-den asqan qarııanyń bulaısha mazasyzdanýynda mán bar. О́ıtkeni osydan 16 jyl buryn osy isti birge bastaǵan ardagerlerdiń kóbi búginde ómirden ótip ketti. Jasy ulǵaıǵan saıyn «apyrmaı, aıdaı anyq kórinip turǵan aqıqatty qalpyna keltire almaı qalamyn ba?» degen ýaıym da kúsheıgen.
Qýanyshqalı aǵaıdyń qaıratyna tańǵalasyz. Shyńǵyrlaý ózeni eki aýdanǵa ortaq dedik qoı. Bıyl jazda Aqsaı qalasyndaǵy jastardyń «Týǵan jerge taǵzym» klýbynyń múshelerin bastap, Shyńǵyrlaý ózeniniń bastaý bulaǵyn kórip qaıtypty. Odan keıin Bórli aýdanynyń jańadan kelgen ákimi Sanjar Álıevtiń qabyldaýyna bir top ardagermen birge kirip, Shyńǵyrlaý ózeniniń tarıhı ataýyn qaıtarý jaıly taǵy aıtyp shyqqan. Jaqynda aǵamyz Oral qalasyna, «Egemen Qazaqstan» gazeti tilshisiniń qosynyna bas suqty.
– Aınalaıyn, eki aýdan turǵyndaryn sergeldeńge salǵan aqıqat aqyry anyqtaldy. Bir kezde otarlaý nemese orystaný kezinde ketken qatelik arada jarty ǵasyrdan keıin túzetildi. Qazaqstan Respýblıkasy Jer resýrstaryn basqarý agenttiginiń «Ulttyq kartografııalyq-geodezııalyq qory» RMQK men Geografııa ınstıtýty birigip shyǵarǵan oryssha jáne qazaqsha 32 tomdyqtyń Batys Qazaqstan oblysyna arnalǵan 12 tomdyǵynda «Ýtva» ózeni «Shyńǵyrlaý» ózeni degen ataýmen túzetilip kórsetilgen» degen jaýap hat keldi. Halyq úshin, el úshin kerek ulttyq ortaq máseleni sheshýge kómektesken respýblıkalyq «Egemen Qazaqstan» gazetiniń ujymyna, osy iske atsalysqan ózge de uıymdar men azamattarǵa aýdan turǵyndary jáne ózimniń atymnan rahmetimdi aıtaıyn dep keldim. Bórli aýdany ákiminiń orynbasary Alpamys Kóshkinbaev ózen boıynda «Ýtva» bolyp jazýly turǵan belgilerdi «Shyńǵyrlaý» ataýyna ózgertýge ýádesin berdi. Sóıtip moınymnan úlken júk tústi, – deıdi Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi, tyl jáne eńbek ardageri Qýanyshqalı Ǵusmanov.
Aqsaqaldyń aqjúrek qýanyshyn oqyrmandarymyzǵa jetkizýge biz de asyqtyq.
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Batys Qazaqstan oblysy