Atadan týǵan arýaqty er

Úsh ǵasyrǵa saparǵa shaqyrǵan Ábekeńniń kitaptaryn qyzyǵa oqydym. 

Kóz aldymnan qazaq dala­sy­nyń jan jabyqtyrar tragedııasy ótip jatty. 

Suraýsyz qalǵan qandy oqı­ǵalar jelisi júrekte berish bolyp qatyp qalǵan kek pen namys­ty taǵy bir túrtip oıatyp ketken­deı. 

Nazaly júrek tynshı almaı, ótken­niń kómeski elesteri áýre-sarsańǵa saldy. 

«Talaýǵa túsken qazaq halqy­nyń taǵdyry azaǵa toly-aý»,  dep kúrsindim. 

Biraq ol janǵa jubanysh bola almaıtyny belgili edi. 

Noǵaısibirde Sibir jazýshy­larynyń sezi ótken kúnniń ke­shinde, ońasha qalǵan sátimizde orystyń HH ǵasyrdaǵy eń kór­nekti, shynshyl jazýshy­larynyń biri Vıktor Astafev ádebıet jóninde aıtyp otyrǵan áńgimesin kúrt úzip: «Osy men sońǵy kezde tym jıi oılaıtyn bolyp júrmin. Soǵysty... Soǵystan sońǵy jyldardy... Baıqaldy. Senderdiń elderińdegi tyń jerlerdi ıge­rýdi, keshegi BAM-dy... – sál bó­gelip baryp – Men qartaıǵan bolsam kerek. Ertede ólip ketken anam túsime jıi kiredi. Meni shaqyrady, bilem... Soǵys týraly biz kóp jazdyq. Onyń ishinde jaqsysy da, jamany da jeterlik. Tipten soǵys týraly soǵysqa barmaǵandar da jazdy. Jazǵyshqa ne qylmaqsyń? Jazýshy retinde Otan soǵysyn, sol soǵysta qan­ǵa bókken keńes soldatynyń shyn beınesin tolyq ashyp bere al­madyq-aý dep qına­lamyn. Soǵysty biz ólgen soldattardyń sany­men jeńdik. Sol maıdan dalasynda kórgen qyrǵyn da qaıta-qaıta oıǵa orala beredi», dep oılanyp otyryp qalyp edi. 

Ábjappar Jylqyshıev − Berlınniń tas kóshelerine batyl taban tiregen er jaýynger. Ol kisiniń kitaptary da Ke­ńes Odaǵy soldatynyń rýhy qon­ǵan kitaptar. Sol kitaptardyń qaı betin ashyp oqysań da shıe­lenisken adam taǵdyryna tap bo­lasyń. Jazýshy barynsha shyn­dyqty jazýǵa janyn salady. 

Ol alǵashqy kitaby «Aıtol­qynda» anyq ańǵarylady. Tuń­ǵysh shaǵyn kitapqa engen ár áńgime ómirdi tanyp-bilgen, kór­geni kóp, aıtary mol jazý­shynyń ádebıet aıasyna uzaqqa kelgenin ashyq tanytqan. 

«Aıtolqyn» taza mahabbatqa toly, móldir, shynaıy áńgime. О́mirdiń ózinen sýyryp alyp, kitap betine erkin qoıa bergendeı. Kitapqa engen jeti áńgimeniń jeteýi de ómir kórinisteri. Shu­raıly til, ustamdy stıl, adam taǵdyryn óz qalpynda kórsetýge umtylǵan sýretkerlik qazaq áde­bıetine jańa esimniń kelgenin aıan etken. Ábekeńe eshnárseni oıdan shyǵaryp keregi joq edi, óıtkeni ol kisiniń, ómir súrleýi ta­laı qomaqty qalyń kitaptarǵa sıýjet bolýǵa ábden jeterlik bola­tyn.

Ábekeń ádebıetke kesh keldi. Alǵashqy kitaby elý alty jasqa tolǵanynda ǵana jaryq kórgen.

Ádebıetke kesh kelgenimen ádebıet pen óner kıesi Ábekeńniń boıyna týmysynan daryǵan. Sol asyl kıeni ardaqtaı bilgen.

Sol kıeni kóziniń qarashy­ǵyndaı kórip janyna da, jadyna da berik saqtaǵan. Bul asqan erlik edi. Ábekeńdeı arly, jigerli, moıymas tulǵaǵa ǵana tán qasıet bolatyn.

Ádebıetke kelgen adam syı dá­metpeıdi. Jazýshy úshin syı dá­metý − ábestik. Áde­bıet­­ke kel­gen adam ózin qor­sha­ǵan orta − ta­bıǵattyń, jeke adam­dar­dyń, qoǵamnyń barlyq aýyrt­pa­shylyǵyn júregi men janynan ótkizýi kerek. Jazýshy bılik jaǵynda emes, adam jaǵynda. О́ıtkeni jazýshy adam janyn zertteıdi, adam janynyń kózge kórinbeıtin tylsym sezimderin qalt jibermeı baǵyp otyrady, adamdy adam qylyp sýretteý úshin jazýshy osy ómirde óz basyn báıgege tigedi.

Sabyrly, sabaz qalpynan bir tanbaǵan Ábekeń daryndy adam. Maǵan Ábekeńniń ataq-dańq qýmaǵan týma daryn bolǵany ystyq, janyma jaqyn.

«Janyńdy, aryńdy salyp ataq-dańq qýma, ataq-dańq seni ózi izdep tapsyn. Sonda ǵana ol saǵan abyroı bolady», deıdi Shyǵys danalyǵy. Erin syılamaǵan eldiń uly bolǵan soń bul oıdy erekshe nyqtap aıtpaqpyn.

Ábjappar Jylqyshıev − ómirdegi óz baǵasyn jaqsy bilgen adam. Sonan da ol kisiniń boıyn­da dańǵazalyq, órkókirektik aty­men joq. Qarapaıym da shy­naıy. Boıynda eshqandaı ja­sandylyqtyń da izi joq. Bul asyl qa­sıetteri ol kisiniń prozasyna da tán.

Ábekeń bul dúnıeniń opasyz­dyǵyn da jete tanyǵan. Esh ýa­qytta seıilmeıtin qalyń tuman­daı bolǵan adam boıyndaǵy nadandyqqa qarsy sýretker re­tinde sóz qozǵady. Qımyl-áre­ket jasady. Jaýyzdyq, ish­tar­lyq, pa­syqtyq, jershildik, rýshyldyq sııaqty taıpalyq sana-sezimge jú­reginiń bar qýa­tymen qarsy turdy.

Adamnyń tereń uıqyda jat­qan rýhyn oıatpaıynsha adam­nyń tolyq adam bolýy eki­talaı. О́ıtkeni adamnyń dú­nıe­­lik qundylyqtarǵa degen qush­tarlyǵy óte kúshti. Jazýshy úni, jazýshy daýysy adam boıyndaǵy jaqsylyqty oıatýǵa, adamnyń jany men júregine esti sáýle quıýǵa baǵyttalǵan qýat­ty qural. Dál búgingi kún­de qazaq elinde jazýshy eń­be­­gin baǵalaýdaǵy kózqaras óz­ger­­tilýi tıis. Qazaq rýhyn kó­­teretin tek qana qazaqtyń aqyn-jazýshylary. Kórkem sóz ónerinen asatyn kúsh joq. Jazý-syzý, kitap bolmaǵan zamandarda da qazaq sózdi qarý etken, dush­panyn sózben toqtatqan halyq.

Sóz qýaty bizdiń qanymyzda. Búgingi bılik basyndaǵylar osy jaıdy tereń sezinip, tyń kózqaraspen qaraýlary kerek-aq.

«Bar óneri – elikteýshilik ónerine aınalǵan el sorly», − degen dana sóz bar. Bizdiń es­trada, kıno, teatr, sýretshilik ónerimizde Batys mádenıetine elikteýshilik tym basym. Áde­bıette de sol qaýipti tendensııa bar. Osy kúnde ózdigimizden izdep-tapqan eshnársemiz joq, tek bireýdiń istegenin qaıtalaýmen álekpiz. Ol jaıynda bas aýyrtyp, oılanyp jatqanymyz da shamaly.

Aqıqatshyl kórkem sóz sheberi halqyn nur men jaryqqa tartady. Ábekeńniń povesterindegi osyndaı sony umtylystar adamdy ómirsheńdikke shaqyrady. Qyran qusty baptaǵanyndaı, Ábekeń oqyrmandaryn tekti sózben, tileýles jaısań kóńilmen, ómirge degen, týǵan topyraqqa degen sheksiz mahabbat sezimimen qanattandyrady. Eger Ábekeń jas kúninen tek ádebıetpen qana aınalysqan bolsa, búgin biz qazaq ádebıetiniń alybyna kezdesken bolar edik dep oılaımyn.

Jazýshynyń eń úlken maqsaty − artyna sóz qaldyrý. Halqyna esti sóz baǵyshtaý. «Men de bul ómirde qonaq bolǵanmyn. Tyn­dyrǵan isim mynalar», dep tııanaqtap aıtyp ketý amanaty bar. О́ziniń júregimen, pendeshilik tirlikpen arpalysqa túsken jazýshynyń taǵdyry − qııamet dese bolady.

Jazýshynyń tirligi − esek tirlik qoı.

Eger maǵan Alla Taǵala taǵy da bir ómir berer bolsa, ol ómi­rimde taǵy da jazýshylyqty taǵdyr etip buıyrtqan bolsa, men ekeýinen de bas tartqan bolar edim. Árıne, eger ondaı tańdaý meniń erkimde bolsa...

«Men kórdim dúnıe degen ıttiń kótin» dep zarlaǵan Abaı babamnyń sózi oıǵa oralady. Bul tirlikte túbegeıli bostandyqtyń joqtyǵy da jandy qınaıdy. О́mir bolǵan soń onyń ókinishi de qatar júredi. Sol ókinish kóńilden de, oıdan da ketpeıdi. Bul da óz-ózine qatal qaraıtyn, adal adamdardyń jankeshtiliginen týatyn jaı.

Shyńǵys Aıtmatovpen asyl aǵamyz dúnıeden óter aldynda kezdeskem. Oıǵa alǵan josparlary kóp, seksen jyldyǵyn ótki­zýge daıyndalyp júr edi.

Keńes Odaǵy kezinde Shyńǵys Aıtmatovtan asqan jazýshy bolǵan joq. Has jazýshynyń adam­gershiligi, adamǵa degen kóńil jylylyǵy erekshe edi. Sol kezdesýde aıtqan bir sózi esimde qalypty. «Taıaý kúnderde Germanııaǵa júremin. Sońǵy jyldary oıymnan ketpeıtin, tipti, keıde qajytatyn tynymsyz bir suraq bar. Ol: «týǵan eldiń qa­siretin týra, tolyq ja­zyp jet­kize aldyq pa, joq pa?» degen saýal. Meni osy oı qı­naıdy...», − dedi.

Osy biz dál Vıktor Asta­fev nemese Shyńǵys Aıtmatov sııaq­ty jazýshy retinde jazǵandarymyzǵa asqan jaýap­kershilikpen qarap, qınaldyq ba?..

Qarap otyrsań úlken adamdar­dyń mahabbaty da, qaıǵysy da úlken-aý!..

Ábekeń sekildi márt qazaq jer betindegi óz mıssııasyn adal, ádil oryndap ótti. Ábekeńmen kezdesý maǵan buıyrmapty. Biraq, kitaptarymen ońasha syrlasýym jazýshynyń kózin kórmesem de, ózin kórgendeı áser qaldyrdy.

Taǵdyr maǵan osy syıyn qıypty, Ábekeńniń ádebı qa­har­­mandarymen júzdesýim oı tolǵaǵan avtordyń ózimen erkin otyryp syrlasqanmen teń bol­dy-aý dep oılaımyn.

Ábekeń men Shyrynkúl she­sheıdiń arasyndaǵy asyl sezim jarty ǵasyrdan soń da jaryǵy sónbeı, erekshe syılasymdy, berekeli birlikke aınalyp kete barǵanyna súısinesiz.

Bul da jeke adamdardyń taǵ­dyry. Qazaq halqynyń basyna túsken zobalań kezinde de ǵa­ryshtyq, adamgershilikke toly ystyq mahabbat sezimin aıalap, kirshiksiz alyp ótý árkimniń qolynan kele bermegen. Bul − ótken urpaqtan qalǵan tazalyq, adaldyq taǵlymy. 

Bizdiń zamanymyzda qoǵam aldynda otbasyn saqtaý sııaqty kúrdeli másele tur. Bul máseleniń qanshalyqty kúrdeli ekenin, onyń sheshiminiń qanshalyqty qıyn ekenin, onyń sebebi – ulttyq salt-dástúrimizden aıyryla bas­taýymyz ekenin biz áli de jetik túsinbeı kelemiz. 

Tózimdilik, beriktik, jan­kesh­tilik, keshirimdilik, keńdik sııaqty halqymyzǵa tán minez-qulyqtyń qundylyǵyn baǵalap, ony jazý endi jastardyń enshi­sinde. 

Oqshaý turǵan Sulýtór sho­qysy qandaı sulý bolsa, Ábe­keńniń jan saraıy da sondaı sulý. Tósinen tepsinip kóz shyǵyp, bulaqtary saırap jatatyn jer jannaty da Sulýtór eken. Ábekeń dúnıeden ótken soń Shyrynkúl shesheıdiń týǵan jeri Sulýtórmen syrlasýy, kóńil bólisýi qandaı tartymdy, qandaı tylsym sezimge toly. Bir piri Ábekeń ketkenimen, Sulýtóri máńgi qos ǵashyqtyń kıeli besigindeı saǵym qushaǵynda terbelip turǵany Shyrynkúl shesheıdiń jan dúnıesine qýanysh, júregine senim uıalatqan. 

Sulýtór qazaqtyń kıeli mekeni ekenine Ábekeń bizdi sen­dirdi. Oǵan ózi de sengen. Su­lýtórin janyndaı jaqsy kórgen. Sonan da Sulýtór týraly sóz qozǵasa ózi de tebirenedi, bizdi de tebirentedi. 

Týǵan jerdiń kıesi daryǵan Ábjappar Jylqyshıev jan baqpaǵan, ar baqqan babamyzǵa aınalǵan. Qasıetti Sulýtórdiń, bútin Ońtústik ólkesiniń syry men symbatyn kitaptaryna syıdyryp baǵypty. 

Eren eńbek! Áli jaryq kór­megen, saraptalmaǵan qoljaz­balary qanshama! 

Alla qalasa, sol týyndylary da jaryq kórer. Bizdiki ja­zýshynyń qundy eńbekteri oqyr­manǵa jetse degen tileý ǵana. 

Qalamynyń ushy shyndyq pen bostandyqqa sýarylǵan jazýshy azbaıtyn ádebı týyndylaryn dúnıege ákeldi. 

Biz endigi tusta Ábjappar Jyl­­qyshıevtiń ýaqyt pen keńis­tik aıasynda qazaqtyń asyl ulda­rynyń birine aınalyp ketip bara jatqanynyń kýágerimiz. 

Ábekeń Sulýtórinen aıy­rylǵan. 

Sulýtór Ábekeńnen aıy­rylǵan. 

Adam men tabıǵattyń osynsha meıirli mahabbatyna, berik dostyǵyna, aınymas týystyǵyna kýá bolǵan – 

Rollan SEISENBAEV