Bizge belgisiz Gorkıı
Keńes Odaǵy keńistiginde onyń shyǵarmalarynyń taralymy 242 mıllıonǵa jetti. Onyń ataq-dańqy tek Keńes Odaǵynyń sheńberimen shektelip qalǵan joq, ol álemdik deńgeıdegi eń áıgili, eń ataqty oıshyl jazýshy bop moıyndaldy. Alty ret Nobel syılyǵynyń nomınanty boldy. Biraq oǵan ádebıet salasyndaǵy eń ataqty syılyq báribir berilmedi. Komıtet májilisindegilerdiń pikiri boıynsha, oǵan syılyqtyń berilmeý sebebi – M. Gorkıı alǵashqy kezeńde «anarhıst» boldy, sonan soń bolshevıkterdi qoldady. Onan keıingi jyldary Argentınanyń uly jazýshysy Horke Lýıs Borheske de Chılıde Pınochetti qoldaǵany úshin berilmeı qaldy.
Gorkııdiń bizge belgili ómiri – aıdyń bergi jaǵy, al arǵy jaǵy qalaı? Sol «arǵy jaqta», ıaǵnı onyń ómirinde qandaı oqıǵalar tarıhta aıtylmaı keledi? Stalınniń ózi ony erekshe qurmettep, Keńes jazýshylar odaǵyn quryp, ony basqarýdy tapsyrǵan, barlyq jańa bastamalardyń basyna úlken senimmen qoıyp, oǵan adamdyq, azamattyq, shyǵarmashylyq erik berip qoıǵan uly jazýshy oılamaǵan jerden nege opat boldy? Eń syıly, eń abyroıly, eń baı, bıliktiń eń súıikti jazýshysy bolǵan Maksım Gorkıı qaı tirligimen uly kósemge jaqpaı qaldy? Munyń ar jaǵynda uzaqqa sermeıtin shyrmaýyqtaı shatasqan tarıh jatyr. Ol shatasqan tarıhty Gorkıı zamandastarynyń ár kezde jazyp qaldyrǵan estelikterinen, Gorkıı ómiriniń qupııa betterin ashýda uzaq ýaqyt tistep-tyrnaqtap materıal jıyp, ol jaıly kitap jazǵan jazýshy, barlaý agentteriniń ómirin zertteýshi Gennadıı Sokolov bizge Gorkıı ómiriniń nazardan tys qalyp kele jatqan, tipti belgili bop kelgen jaıttardy «jeti qulyptyń» ar jaǵynda ustap kelgen shyndyqtardyń betin birshama ashyp berdi. Ol tarıhty úsh taqyrypqa bólýge bolady. 1. Gorkıı ómirindegi áıelder nemese mahabbat mashaqattary. 2. Ańyz ben aqıqat. 3. Shyń men shyńyraý.
Gorkıı ómirindegi áıelder
M.Gorkıı 1902 jyly «Shyńyraý» atty ataqty pesasyn jazdy. Kimde kim onyń «Balalyq shaq», «Kisi esiginde» dep atalatyn shyǵarmalaryn oqyǵan bolsa, «Shyńyraý» dramasyndaǵy oqıǵalar avtordyń basynan keshken qańǵybastar men kedeı-kepshikter ómirinen alynǵanyn birden túsinedi. Osy pesa boıynsha qoıylǵan MHT teatryndaǵy spektakl Maksım Gorkııdiń jeke ómirine aıryqsha áser etti. Pesadaǵy basty rólderdiń biri – Natasha rólin teatrdyń ataqty aktrısasy Marııa Andreeva oınaǵan edi. Maksım Gorkıı Marııa Andreevanyń keremet oıynyna qatty rıza bolyp, spektakl bitken soń erekshe tolqý ústinde aktrısany kózine jas alyp turyp quttyqtaıdy. Osy sátti keıinnen aktrısa bylaı dep eske alady: «Gorkıı kóziniń jasyn jasyra almaı maǵan jaqyndap keldi de, qolymdy qysyp, rızashylyǵyn bildirdi. Men bolsam ózimdi-ózim ustaı almaı ony qatty qushaqtap, týra sahnada, dýyldap jatqan jurttyń kózinshe súıip-súıip aldym».
Osy súıis jalyndaǵan mahabbatqa ulasady. Olar jıi-jıi kezdesip turatyn boldy. 1903 jyly Andreeva temir jol salasynda úlken bastyqtyń biri bolyp isteıtin kúıeýimen ajyrasyp, M.Gorkııdiń azamattyq nekedegi áıeline aınalady, onyń hatshysy bolady. Bul kezde ol zańdy áıeli Ekaterına Peshkovadan ajyraspaǵan, ajyrasý jaıly oılamaǵan da edi. Peshkova bul jaıdy bilse de bilmegendeı sabyrly kúıin saqtaı bildi.
Maksım Gorkııdiń jańa mahabbaty onyń saıası baǵytynyń kilt ózgerýine sheshýshi áser etti. Marııa Andreeva jazýshy pesasyndaǵy Natasha rólin ǵana emes, onyń saıası kózqarasynyń jańa belesterge kóterilýinde de tamasha ról atqardy. Marııanyń yqpalymen M.Gorkıı bolshevıkter partııasynyń qataryna ótip, Lenınmen tanysady. Olardyń mahabbaty úsh jylǵa sozylyp, 1919 jyly aralaryndaǵy sezim oty sýyna bastaıdy.
Maksım Gorkııdiń Andreevaǵa degen ystyq mahabbaty da, Lenınge degen kózqarasy da sýyna bastaıdy.
«Gorkıı ómiriniń kókjıeginde taǵy bir Marııa paıda boldy, – dep jazady Gennadıı Sokolov. – Zakrevskaıa Bekkondorf-Býdberg. Onyń ekinshi aty – Mata Hara. Talaı eldiń agentýrasyna qyzmet etken áıgili – Mata Hara. Orystan shyqqan mıledı. Jaqyn aralasqan adamdar úshin – jaı ǵana Mýra. О́miri tańǵalarlyq fantastıkaǵa toly meılinshe jumbaq jan. Ol Poltavada, dvorıan otbasynda dúnıege kelgen. О́ziniń Máskeý general-gýbernatorynyń jubaıy, kezinde A.Pýshkın «mıss Venera» dep ataǵan Agrafena Zakrevskaıanyń shóberesi ekenin maqtan tutatyn. Kembrıdj ýnıversıtetinde oqyǵan. О́ziniń alǵashqy kúıeýi – Germanııadaǵy orys elshiliginiń hatshysy Ivan Bekkendorf. Orys tarıhynda da bul famılııa birshama tanys. Pýshkınniń árbir qadamyn baqylaýshy jandarm Bekkendorftar áýletiniń jalǵasy.
Aqyly men parasaty, bilimdiligimen, sózsheńdigimen jarasymdylyq tapqan Marııa Zakrevskaıanyń bolashaǵy zor edi. Biraq 1917 jylǵy orys revolıýsııasy onyń bolashaq ósý jolyn birjolata jaýyp tastady. Ýkraınadaǵy áke-sheshesiniń ımenıesin jappaı beı-bereketsizdik kezinde kóterilisshiler túk qaldyrmaı órtep jiberedi. Onan soń kúıeýiniń Estonııadaǵy ımenıesi órtke shalyndy. Kúıeýi Ivan Bekkendorfty óltirip ketedi. Marııanyń eki balasyn gývernantka ot ishinen áreń degende aman alyp qalady. Jesir qalǵan Marııa Reseıge qonys aýdaryp, aǵylshyn konsýly, bir kezderi Kembrıdj ýnıversıtetinde birge oqyǵan Brıýs Lokkardty taýyp alady. Al Brıýs bolsa, MI-6 dep atalatyn aǵylshyn agentýrasynyń qyzmetkeri edi. Kezdesken sátten bastap olardyń daýyldy mahabbaty bastalyp, agent Brıýstiń mahabbattan basy aınalyp ketkendeı bolady. О́ziniń kúndeliginde agentke tán ustamdylyǵynan aıyrylǵan Brıýs: «Ne bolǵanyn bilmeımin, meniń ómirime erekshe bir sezim aralasyp, es-túsimdi alyp bitti. Ol sezim barlyq sezimderden áldeqaıda kúshti, tipti ómirimnen de qymbat bop barady» dep jazǵan eken. Biraq bulardyń baqytty kúnderi uzaqqa sozylmaıdy. 1918 jyly Petrogradta ChK-nyń bastyǵy Ýrıskıdi jaýlar atyp óltiredi, al dál sol kúni Fannı Kaplan Lenınge eki ret oq atty. Túngi saǵat ekide, elshilerdiń antıkeńestik uıymynyń uıytqysy degen kúdikpen Lokkardtyń páterine chekıster basa-kóktep kirip, Mýra ekeýin týra tósekte jatqan jerinen ustap alyp ketedi.
Mýrany Dzerjınskııdiń orynbasary Peters tergeýge alady. Ol óziniń kóńildesiniń shpıondyq áreketterinen múldem beıhabar ekenin dáleldep shyqqan soń Peters ony bosatyp jiberedi. Uzaq ýaqyt boıy erli-zaıyptylardaı birge ómir súrip kelgen adamnyń kásibi men is-áreketi jaıly múldem beıhabarmyn degenine saýysqannan saq, borsyqtaı kúdikshil ataqty chekıst qalaısha onyń sózine op-ońaı senip, bosatyp jibere qoıdy? О́ziniń kinásiz ekenine sendirip qana qoımaı, túrmede jatqan kóńildesin de bostandyqqa shyǵaryp alýyna qandaı dálelder sebep boldy? Ári-beriden soń ol «kúıeýi» ekeýi Stokgolmge ketip, sol jaqta zańdy otbasyn qurýǵa tilek te bildiredi. Biraq Peters onyń tilegin jartylaı oryndap, kóńildesin shetelge jiberedi de, ózin Reseıde qaldyrady.
Chekıster de ońaı shaǵyla salatyn jańǵaq emes. Peterstiń jospary áride jatyr edi. Ol Marııany Keńes agentýrasyna qyzmet etýge májbúrledi.
Osydan soń Keńes agentýrasyna qyzmet etýge kirisken Marııa Zakrevskaıa Eýropa men Latyn Amerıkasyn sharlap kelip, Maksım Gorkııdiń uıymdastyrýymen ashylǵan «Álem ádebıeti» degen baspadan bir-aq shyǵady. Demek, Keńes ókimetiniń saqshylary Maksım Gorkııdiń qyzmetin baqylaýǵa alýdy jón kórip, ondaı ańdýshy úshin birden-bir qolaıly adam Marııanyń kandıdatýrasy dep sheshse kerek.
Sózge ashyq, bilimdi, erýdısııasy joǵary Marııa Zakrevskaıa Gorkııge birden unaı ketedi. Unaı ketý bylaı tursyn, mahabbattan aýzy kúımeıtin Mákeń (Maksım) ony unatyp qalady. Keńes Odaǵynyń asa kórnekti aqyny Korneı Chýkovskıı bul sátti bylaı dep eske alady. «Bir tańǵalarlyǵy sol, Maksım Gorkıı eshqashan oǵan arnaıy qarap sóılemese de, barlyq sózin Marııaǵa tıgizip aıtatyn. Ondaı kezde ol erekshe tapqyr, erekshe sheshen, úlken bir toıǵa daıyndalyp jatqan gımnazısterdeı súıkimdi kórinýge tyrysatyn».
Kóp uzamaı Mýra Maksım Gorkııdiń tikeleı ádebı hatshysy, aýdarmashysy, azamattyq áıeli bop, onyń Petrogradtaǵy keń saraıdaı úıine kóship aldy. Proletarıattyń uly jazýshysynan onyń naqsúıeri 24 jas kishi bolatyn.
«Dál osy keń saraıdaı páter Gorkıı ómirinde keleńsiz bir oqıǵanyń kýási boldy, – dep jazady jazýshy ómiriniń agentýramen baılanysty jaǵyn muqııat zerttegen Gennadıı Sokolov. – 1920 jyly Lenınmen kezdesý úshin Máskeýge Anglııanyń ataqty fantast-jazýshysy Gerbert Ýels kelgen bolatyn. Onyń «Ýaqyt mashınasy», «Kórinbeıtin adam», «Álem soǵystary» atty romandary Keńes Odaǵynda keńinen belgili edi. Petrogradta ol óziniń eski dosy M.Gorkııdiń úıinde turdy. Uıqysy qashqan Ýels túnde turyp, keń bólmelerdi aralap júrip, adasyp ketken adamdaı Mýra jatqan bólmege «abaısyzda» kirip ketedi. Tańerteń qyzǵanshaq Gorkıı ol ekeýin tósekte jatqan jerinen ustap alady. Al Mýra bolsa aspaı-saspaı, jaıbaraqat qana: «Alekseı Maksımovıch, siz oılańyzshy! Tipti mahabbatqa toımaıtyn áıel úshin bir sátte eki birdeı ataqty jazýshymen birge bolý tym kóptik qylmaı ma?! Onyń ústine, Gerbert sizden úlken ǵoı!» Shyndyǵynda Gerbert Ýels Gorkııden eki-aq jas úlken bolatyn.
Gerbert Ýels pen baronessanyń kezdesýleri araǵa jyldar salyp jalǵasyn taýyp jatty.
Orys mıledıiniń er adamnyń basyn shyr aınaldyryp alatyn erekshe qasıeti baryn zamandastary tańǵalyp eske alyp júretin-di. Ol kóz tartatyndaı sulý da emes. Bernard Shoýdyń jazýy boıynsha: «Gerbert Ýels esi aýyp, aýrýǵa shaldyqty – ol baronessa Býdbergtiń arbaýyna shyǵa almastaı bop shyrmatyldy». Gerbert Ýelstiń ózi kúndeligine ol áıel jaıly bylaı dep jazǵan: «Ol 43 jasqa toldy. Býryl shashtaryna aq shash aralasa bastaǵan, ýaqyt óte tolyq áıelge aınalar belgileri bar. Áıtse de, kóp áıeldermen qatar qoıǵanda, ol ózgelerden erekshe kórinetin. Al sýretine qarasań alyp bara jatqan eshteńesi joq. Kádimgi murny tańyraıǵan, jas kezinde keńsirigin syndyryp alǵandyqtan pushyqtaý bop kórinetinine qaramastan onyń erkek ataýlyny ózine tartyp turatyn qupııa magnıtızmi bar sekildi».
Sonymen Lenınge jolyǵyp bolǵan soń Gorkııdiń taza sezimine tozań túsirip, Gerbert Ýels eline qaıtty. Eline bara salyp, «Rossııa vo tme» degen ocherkin jarııalady.
M.Gorkıı Mýramen qaldy. Arada birshama ýaqyt ótken soń ekeýi Germanııaǵa, sonan soń Italııaǵa attandy. Mýra bolsa jazýshynyń qalamaqysyn retteýmen, shetelde onyń kitaptaryn shyǵarý isimen belsene shuǵyldandy. Batysta Gorkıı shyǵarmalary burqyrap shyǵyp jatty. Ol Mýrany burynǵydan da jaqsy kóre tústi. «Klım Samgınniń ómiri» atty ataqty romanyn Mýraǵa arnady.
Italııada júrgende M.Gorkıı kóp rette jalǵyzdyqta ómir súrdi. Mýra bolsa baspa isimen aınalysýdy syltaýratyp, Eýropanyń basqa elderine jalǵyz ózi jıi-jıi attanyp kete beretindi shyǵardy.
«Sizdiń keletin kúnińizdi esepteýmen ýaqyt ótkizip júrmin. Siz esime túskende, uıat ta bolsa aıtaıyn, ózimdi 25 jasar jigitteı sezinemin. Bulaı jazý yńǵaısyz-aq, biraq amal qansha, meniń ishki sezimim osylaı» dep Mýraǵa jıi-jıi hat jazsa, Mýra oǵan: «Siz meniń ómirimniń qýanyshysyz. Meniń jan dúnıeme siz ǵana kereksiz. Men, mine, otyzǵa keldim. Kınematografııa áleminde kınematografııalyq adamdardyń túr-túrimen kezdesip júrip, aqyrynda sizdi taptym. Osy úshin Qudaıyma razymyn, óıtkeni men Qudaıǵa senetin adammyn, al siz, Qudaıǵa senbeısiz».
Ol Anglııadaǵy balalaryna barýdy syltaýratyp Londonda kóp bolatyn. Al shyndyǵyna kelgende, ol syrtqy barlaý jumysymen aınalysatyn. Oǵan Brıtan barlaý agenttiginiń 1936 jylǵy 5 mamyr aıyndaǵy mynadaı aqparat dálel. «Agentýralyq málimet boıynsha, Londonda turyp jatqan reseılik emıgrant Marııa Býdberg 1918 jyldan beri Keńes agentýrasyna qyzmet etetin adam. Ol NKVD-nyń bastyǵy Iаgodaǵa tikeleı baǵynyshty». Al Keńes jaǵy bolsa Mýrany aǵylshyndardyń agentýrasyna qyzmet etip júr degen kúdikte boldy, óıtkeni ol bir kezde Mýramen azamattyq nekede bir úıde ómir súrgen Lokkardpen kezdesip turatyny jaıly málimetti jaqsy biletin edi. Shyntýaıtyna kelgende, Mýra eki jaqqa da birdeı qyzmet etti. Al onyń eń basty mindeti – shetelde júrgen revolıýsııa daýylpazynyń ómirin baqylaýda ustaý bolatyn. Ony árıne Gorkıı sezgen joq. 1933 jyly sol daýylpaz Keńes Odaǵyna qajet boldy. Proletarıattyń eń ataqty jazýshysynyń fashıstik Italııada uzaq ómir súrip jatqany Keńes Odaǵynyń basshylaryna unamady. Onyń tez arada elge oralyp, keńestik ómir shyndyǵyn asqaq únmen bar álemge pash etetin shyǵarmalar jazýyn talap etti. Stalın men Iаgodanyń tapsyrmasy boıynsha, Mýra Maksım Gorkııdiń elge oralýy qajet ekenine kózin jetkize bildi. Jastaıynan ókpe aýrýymen aýyratyn, densaýlyǵyna óte qolaıly bop kóringen Italııanyń Sorrento qalasynda birjola qalýdy oılap júrgen ol, týǵan-týysqandarynyń da onyń Keńes Odaǵyna qaıtyp kelýine qarsy ekenine qaramastan, elge oralýǵa sheshim qabyldaıdy. Stalınniń tapsyrmasy boıynsha, Mýra jazýshy shyǵarmalarynyń shetelde basylýy sırep, qalamaqysy azaıyp bara jatqanyn, al Keńes Odaǵynda ony úlken qurmet, fantastıkalyq qalamaqy, qysqasy, jazýshyǵa qajetti barlyq jaǵdaıdyń jasalatynyn aıtyp, aqyry kózdegenine jetip tyndy.
Maksım Gorkııdi, shyn máninde, Keńes Odaǵynda erekshe yqylaspen, zor qoshemetpen kútip aldy.
Al Mýra bolsa elge oralmaı Anglııaǵa, Gerbert Ýelske attandy.
Elge kelgen Gorkııdiń saıası kózqarasy ózgerip sala berdi. Burynǵy dostary Býharın, Rykov, t.b. ustalyp ketipti. Shetelden kelgen soń «Italııa áserleri» atty kitabyn jaryqqa shyǵarǵan soń, «Keńes shyndyǵyn asqaq únmen» jyrlaıtyn shyǵarmalar týdyrmaı-aq qoıdy. Stalınniń ózi kútkendeı, uly kósem jaıly kórkem dúnıe jazýdan bas tartty.
1936 jyly chekıster Stalınge Gorkıı kúndeliginiń kóshirmesin ákep kórsetedi.
(Jalǵasy bar)
Dýlat ISABEKOV,
jazýshy