Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty baǵdarlamalyq maqalasy − tek otandastarymyzdyń ǵana emes, kúlli túrki jurtynyń kóńilinen shyqqan, bolashaqqa baǵdar bolar eńbek. Elbasy maqalasynda aıtylǵan oılar Ortalyq Azııadaǵy, túrki dúnıesindegi, tipti tutas Eýrazııa qurlyǵyndaǵy ıntegrasııalyq úderisterdi baqylap otyrǵan sarapshylardyń nazarynan tys qalǵan joq. Túrkitildes memleketterdiń, birqatar Batys elderi aqparat quraldarynyń maqala jaıly habar taratýy sonyń aıǵaǵy.
Qazirgi jahandaný dáýiri kóptegen ulttar men ulystardyń ózindik kelbeti men bolmysyn ózgertip jatqany jasyryn emes. Alaıda ulttyq sıpat pen biregeılikti saqtap qalý jolyndaǵy kúres te qarqyndy júrýde. О́zderin Altaıdan taratatyn halyqtardyń barlyǵy derlik ózindik keskin-kelbetterin saqtap qalý maqsatynda túrli qadamdarǵa baryp jatyr. Onyń ústine adamzat órkenıetin qalyptastyrǵan túrli mádenıet oshaqtarynyń arasyndaǵy baılanystyń da sıpaty ózgergen. Jekelegen etnostar men halyqtarǵa ǵana tán mádenıet úlgileri barshaǵa ortaq bola bastady. Dúnıeniń túrli qıyryndaǵy ıntegrasııalyq úderister tereńdeı túsýimen qatar, ár halyq ózine tán erekshelikti ózgelerge tanytýǵa umtyla bastaǵany da baıqalady. Adamzat mádenıetindegi túrli elementter qazir tek qana rýhanı sıpattaǵy emes, ishinara ekonomıkalyq astary bar qundylyqtarǵa aınaldy. Iаǵnı, jahandaný aralas-quralastyqtyń jańa úlgisin jasap jatyr. Sondyqtan Qazaqstan Prezıdentiniń maqalasynda aıtylǵan bastamalardy tek qazaqqa, túrki halyqtaryna ǵana qatysy bar oılar deýge bolmaıdy. Tarıh ǵylymdarynyń doktory Darhan Qydyráliniń aıtqanyndaı, «Uly dalany Baıqaldan Balqanǵa deıingi ulan-ǵaıyr keńistikke» berilgen jalpy ataý retinde baǵalaıtyn bolsaq, Elbasy maqalasy Altaıdan taraıtyn barsha jurttyń taǵdyr-talaıyna, tarıhyna, búgingi bolmysyna tikeleı baılanysty bolary daýsyz. Demek, Uly daladaǵy ózgerister, rýhanı silkinis Eýropa tórindegi majardy da, irgedegi mońǵoldy da, tipti kúnshyǵystaǵy koreıler men japondardy da qyzyqtyrsa kerek.
Sońǵy jyldary túrki ıntegrasııasyna, qazaq qoǵamyndaǵy ózgeristerge alys-jaqyn elderdiń ǵalymdary, ǵylymı ortalyqtary erekshe nazar aýdaryp keledi. Máselen, Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń bastamasymen qurylǵan Halyqaralyq Túrki akademııasymen (TWESCO) áriptestik ornatqan sheteldik zertteý ortalyqtary men ǵylymı uıymdarynyń sany 60-qa jaqyndaǵan, bul qurylymǵa baıqaýshy retinde Majarstannyń qosylyp, ózge birqatar memleketterdiń resmı túrde baıqaýshy bolýǵa umtylyp otyrǵany baıqalady. Sońǵy eki aıdyń ózinde Japonııa, Qytaı, Fransııa tárizdi memleketterdiń iri zertteý ortalyqtary TWESCO-da atqarylyp jatqan jumystarmen jaqynnan tanysyp, baılanys ornatty. Al Elbasynyń maqalasy bizdiń kelesi qadamdarymyzdyń qandaı bolmaǵyn aıqyndap otyr.
Prezıdent keńistik pen ýaqyt máselesine nazar aýdarý arqyly kóshpendiler qurǵan órkenıettiń jalpyadamzattyq mádenıettegi ornyn aıqyndaý kezeńiniń kelgenin ańǵartty. Kúni búginge deıin «nomadtar» dep, «jabaıylar» dep, adamzat órkenıetinde eshqandaı iz qaldyrmaǵan qaýymdaı sıpattalyp kelgen Uly dala halyqtary is júzinde teńdessiz mura qaldyrǵan. Jylqyny qolǵa úıretý men kóne metallýrgııa adamzat damýyna aıryqsha úles qosqany belgili. Elbasy: «Jylqyny qolǵa úıretý arqyly bizdiń babalarymyz óz dáýirinde adam aıtqysyz ústemdikke ıe boldy. Al jahandyq aýqymda alsaq, sharýashylyq pen áskerı saladaǵy teńdessiz revolıýsııaǵa jol ashty. Jylqynyń qolǵa úıretilýi atqa miný mádenıetiniń de negizin qalady. Bes qarýyn asynǵan salt atty sarbaz aıbarly kóshpendiler ımperııalary tarıh sahnasyna shyqqan dáýirdiń sımvolyna aınaldy», – deıdi. Álem tarıhyna, kóne halyqtardyń ańyz-ápsanalarynda salt atty jaýyngerler áý basta kentavr beınesinde engen edi. Al tek qana qola dáýiriniń ózinde Qazaqstan aýmaǵynda mıllıondaǵan tonna metall óndirilipti. Akademık Qanysh Sátbaev qola dáýirinde bir ǵana Jezqazǵan aımaǵynan 1 mıllıon tonna mys óndirilgenin jazdy. Odan bólek Altaıda, Sibirde jáne basqa da óńirlerde metall óndirilgenin tarıhshylar baıaǵyda-aq dáleldep qoıǵan. Ań stıli de, túrki órkenıeti de, Uly Jibek joly da Uly dalanyń qadym zamanda adamzat órkenıetinde ózindik orny bolǵanyn aıǵaqtaıdy. Tek Uly dala halyqtarynyń órkenıetke qosqan úlesteri bertinge deıin moıyndalmaı keldi. Laıyqty baǵasyn alǵan joq. Bálkim, jahanǵa kóshpendiler murasynyń adamzat órkenıetindegi aıryqsha ornyn pash etýdiń sáti endi týǵan shyǵar. Ázirge baǵa berý qıyn. Biraq Prezıdent maqalasynda aıtylǵan oılardy sátti júzege asyra bilsek, bul mindetti de oryndaýǵa bolady.
Jalpy, Prezıdent maqalasyna birinshi kezekte túrkitildes halyqtardyń ókilderi rıza bolǵany baıqalady. Maqalanyń túrik, ázerbaıjan, qyrǵyz tilderine aýdarylǵan nusqalary mass-medıada júzdegen márte basyldy. Áleýmettik jelilerde keńinen nasıhattaldy. Saıası qaıratkerlerdiń de maqalaǵa erekshe kóńil bólgeni baıqalady. Máselen, Túrkııa Prezıdentiniń Bas keńesshisi Iаlchyn Topchý maqalany kúlli túrkige ortaq «Tilde, pikirde, iste – birlik» ıdeıasyna qosylǵan úles retinde baǵalasa, taǵy bir túrkııalyq saıasattanýshy Kúrshat Zorlý: «Búgin Qazaqstan Memleket basshysy Nazarbaev túrki álemine yqpal etetin «Túrki órkenıeti: túp-tamyrynan qazirgi zamanǵa deıin» atty jobany jarııa etti», dep jazdy óziniń twitter akkaýntynda. Al «Ázerbaıjan televızııa jáne radıo habarlaryn taratý» JAQ aqparattyq baǵdarlamalar stýdııasynyń bas dırektory Faık Gýsıev: «Men Qazaqstan Prezıdentiniń maqalasyn óte mazmundy jáne paıdaly eńbek dep esepteımin» dese, Túrkııanyń Eskıshehır ýnıversıtetiniń professory Nedım Ýnal maqalany manıfeske teńegen. Iаǵnı, túrki halyqtary Elbasy maqalasynan mol úmit kútedi. О́ıtkeni Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev bıyldyń ózinde túrki dúnıesiniń rýhanı silkinisine baǵyttalǵan birneshe mańyzdy sheshim qabyldaǵan-dy. Maýsym aıynda Túrkistan oblysyn qurý týraly Jarlyqqa qol qoıý arqyly Turannyń kóne ataýyn resmı túrde saıası sahnaǵa alyp shyqty. Ras, Túrkistan qalasynyń ataýy eshqashan ózgermegenmen, tutas bir aımaqqa bul ataý 1924 jyldan keıin eshqashan berilmegen edi. Iаǵnı, keńestik júıe baýyrlas halyqtardyń sanasynan Túrkistan ıdeıasyn óshirýge baryn salǵan bolatyn. Sondyqtan maýsym aıynda Túrkistan oblysynyń qurylýy Prezıdenttiń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń aıasy keńıtinin ańǵartqan-dy. Odan keıin, qyrkúıek aıynda Sholpan-ata qalasynda ótken Túrki keńesiniń VI sammıtinde rýhanı jańǵyrý ıdeıasy resmı túrde kúlli túrkini qamtıtyn jobaǵa aınaldy. Qazaqstan Prezıdenti Sholpan-atada «Túrki dúnıesiniń kıeli jerleri» men «Túrki áleminiń tuǵyrly tulǵalary» jobalaryn júzege asyrýdy usynǵan bolatyn. Endi sol bastamasynyń jalǵasy retinde «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy jaryq kórip otyr.
Bul sheshimderdiń barlyǵy «Mádenı mura» baǵdarlamasy, Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn atap ótý tárizdi sharalardyń birte-birte aýqymyn keńeıte túskenin baıqatady. Bastapqy kezde jobalar Qazaqstanǵa ǵana tikeleı qatysty bolsa, Túrki keńesi sammıtterinde aıtylǵan oılar men tapsyrmalar túrki dúnıesine baılanysty boldy. Al «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqala kúlli Eýrazııa keńistigin qamtyp otyr. Demek, atqarylatyn sharalar da Baıqaldan Balqanǵa deıingi keńistikte ómir súretin halyqtardyń rýhanı úndesýine yqpal etýi tıis.
Djeıms Kemeron «Avatar» fılmindegi alyp aǵash kóshpendiler tanymyndaǵy báıterekke uqsaıdy. Kásibı mamandar ıdeıalyq baılanys ornatqan. Áıgili «Troıa» fılminde kıiz úılerdiń kórsetilýi de ónerdegi izdenistiń kórinisi. Mol tabysqa kenelgen mundaı týyndylar az emes. Prezıdent atap ótken fentezı janryndaǵy týyndylar da kıno ónerinde mol tabys tabatyny baıqalyp júr. Djon Tolkınniń fentezı janryndaǵy eńbekteri negizinde túsirilgen «Júzik ámirshisi», «Hobbıtter» tárizdi týyndylar bizdiń sózimizge naqty mysal bola alady. Demek, Uly dala halyqtary rýhanı túlep qana qoımaı, óz qoınaýyndaǵy mol murany tabys kózine aınaldyrýdy da meńgermegi kerek.
Elbasy maqalasynda Uly dalanyń baı mıfologııalyq jáne folklorlyq materıaldary bar ekendigin aıtqan. Samuryq, jeztyrnaq, taýtaılaq tárizdi mıf pen ertegi keıipkerleri kıno ónerine suranyp tur. Gomerdiń Odısseıi men qazaqtyń Shora batyrynyń jalǵyz kózdi dııýdyń qolyna túsetin sıýjetteriniń birdeı bolýy nemese Oǵyz qaǵan joryq jasaǵan Itbaraqtyń elindegi áskerlerdiń eń osal jeri tabany bolatyn tusy «Ahıllestiń ókshesine» uqsaıtyn ózara parallel júrgizýge jaraıtyn ańyzdar. Demek, ápsanalarymyzdy ózgege ádemi etip usynýǵa tolyq múmkindigimiz bar.
Bir sózben aıtqanda, Elbasynyń usynystary − ultty rýhanı hám materıaldyq turǵyda baıytýǵa baǵyttalǵan qadamdar.
Amangeldi QURMETULY,
jýrnalıst