Maǵjan jyrlaryn jatqa aıtatyn

«HALYQ JAÝYNYŃ» BALASY ÁLI KÚNGE DEIIN ÁKESINIŃ QAIDA JERLENGENIN BILMEIDI

О́tken ǵasyrdyń 30-shy jyldary qazaq halqyn baýdaı túsirgen saıası qýǵyn-súrginniń jazyqsyz qurbanyna aınalǵan Sherý Qurmanbaevtyń tálkekke túsken taǵdyry bir atanǵa júk bolarlyq. Bir áýletten búginde kózi tirisi ekeý ǵana. Ǵalı Jarqynuly Esil aýdanyndaǵy Pokrovka aýylynda, Dáýlet Sherýuly Petropavl qalasynda turady. Atasy Qurmanbaı men ákesi Sherýdiń bastan keshken mehnattaryn óz kózimen kórgen Dáýlet ol kezderi estııar bala bolatyn. Búginde 86-ǵa kelse de, balalyq shaǵy men jastyq ómiri, otbasy men jan dúnıesiniń oıran-topyryn shyǵarǵan qaraly kezeńniń kúńirenisi sanasynda umytylmastaı jattalyp qalypty.

«HALYQ JAÝYNYŃ» BALASY ÁLI KÚNGE DEIIN ÁKESINIŃ QAIDA JERLENGENIN BILMEIDI

О́tken ǵasyrdyń 30-shy jyldary qazaq halqyn baýdaı túsirgen saıası qýǵyn-súrginniń jazyqsyz qurbanyna aınalǵan Sherý Qurmanbaevtyń tálkekke túsken taǵdyry bir atanǵa júk bolarlyq. Bir áýletten búginde kózi tirisi ekeý ǵana. Ǵalı Jarqynuly Esil aýdanyndaǵy Pokrovka aýylynda, Dáýlet Sherýuly Petropavl qalasynda turady. Atasy Qurmanbaı men ákesi Sherýdiń bastan keshken mehnattaryn óz kózimen kórgen Dáýlet ol kezderi estııar bala bolatyn. Búginde 86-ǵa kelse de, balalyq shaǵy men jastyq ómiri, otbasy men jan dúnıesiniń oıran-topyryn shyǵarǵan qaraly kezeńniń kúńirenisi sanasynda umytylmastaı jattalyp qalypty.

Balýan aýylyn mekendegen Qurmanbaı elge syıly, arabsha saýatty bolǵan. Kesh­ki­lik­te zor daýsymen án salǵanda aýyl tur­ǵyn­dary uıyp tyńdaıdy eken. Kúıdi «ba­qa­ıymen» tartatyn óneri bolǵan desedi. Jas­tyq shaǵyn el aralap, saýyq-saıranmen ót­kiz­gen. Kópshilik erkeletip “Áken-aı” atap ket­ken. Ákesiniń óneri balasy Sherýge de juqqan. Arabshany erkin meńgergen. Sýyrypsalma aqyndyǵymen tanylǵan. Zarly án “Záýreshti”shyrqaǵanda eki kózinen jas parlap, tyńdaýshylardyń saı-súıegin syr­qy­ratqan. “Quralaı sulý”, “Batyr Baıan”, “Er Aǵybaı”, “Eńlik-Kebek” sekildi dastandardy tańǵa deıin jyrlaǵan. Kúreske tú­sip, «túıe balýan» atanǵan. Túsi sýyq, janary ótkir, qaratorynyń naǵyz er kelbet­tisi bol­ǵan. Keńes ókimeti kezinde jańadan qurylǵan Tóńkeris aýdanynda az ǵana basshylyq qyzmet atqaryp, sosyn Aqmola jaǵyndaǵy Qorǵaljyn aýdanynyń atqarý komıtetin basqarýǵa jiberiledi. Sonda jaýapty jumys istep júrgende aıaq astynan tutqyndalady. 2-3 kúnnen keıin qamaqtan bosatylǵanymen, odan ári laýazymdy qyz­metke barý joly ke­siledi. Sebebi belgisiz. Kirpish zaýytyna dırektor etip taǵaıyn­da­lady. Osy kezde kenje uly aıaqasty aýyryp, qaıtys bolady. 97 jastaǵy Qurman­baı aqsaqalǵa da topyraq osy jerden buıy­rady. Sodan Sherý áıeli men balasyn alyp, elge oralady. Maıbalyq aýyl­­dyq keńesiniń tóraǵasy qyzmetinde júrgen­de taǵy da qolyna kisen salynady. Sol ketkennen qaıtyp oralmaǵan. Qaı jaqqa ji­be­rildi, súıegi qaıda qaldy, budan Dáýlet qa­rııa áli kúnge deıin habarsyz. Keıin esti­ge­nindeı aýyldastarynyń biri eskiliktiń áni «Záý­resh­ti» kóp aıtady dep, syrtynan kórsetip jiberse kerek.

Qudaıy kórshim bolǵandyqtan, janym ashyp, tıisti organdar arqyly izdeý salýǵa bolatynyn aıtyp edim, “solardyń atyn atamashy, ótkendi qaıta qoparmashy, óler­deı qajydym, osymen bitti” degendeı, jaqtyrmaǵan susty syńaı tanytty. Keıingi ómir joly jaıynda da syr tartyp edim, jumǵan aýzyn ashpady. Jastaıynan jetim­diktiń aýyr zaryn tartyp, asqar taýdaı pananyń aıaly alaqanyn kórmeı ósken onyń kóńili ábden qalǵan sekildi. «Qoı, syrttaı tilekshi bolyp júrgenim jaramas, qoldan kelgenshe járdemdeseıin», dep Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń oblystyq basqar­ma­syna bardym. Jergilikti muraǵatqa kirýge ruqsat marqumnyń eń jaqyn týysqanyna ǵana beriledi eken. Onyń ózinde arnaıy sheshim boıynsha degen talaby bar kórinedi. Dáýkeńnen qaıyr joq. Pokrovka aýylynda turatyn nemere inisi Ǵalı Elembaevqa qol­qa salýǵa týra keldi. Sóıtip qana keıbir ku­jat­tar men Sherý Qurmanbaevtyń aqtal­ǵa­ny týraly anyqtamamen tanysýǵa múm­kin­dik aldym. Qysqasha mazmuny mynandaı:

Maıbalyq aýyldyq keńesiniń tóraǵasy Sherý Qurmanbaev 1936 jyldyń 26 qazany kúni ultshyl-fashıstik uıymǵa qatysy bar degen aıyppen NKVD-niń Presnov aýdan­dyq bólimshesinde tutqyndalyp, 1937 jyl­dyń 25 qarashasynda Soltústik Qazaqstan oblys­tyq sotynyń arnaýly alqasynyń jabyq otyrysyndaǵy úkimimen 6 jylǵa bas bos­tan­dyǵynan aırylǵan. QazKSR Joǵarǵy So­ty­nyń arnaýly alqasy 1938 jyldyń 1 qań­­tar kúni atalǵan úkimniń kúshin joıyp, qaıtadan tergeýge jibergen. Oblystyq sot­tyń sol jylǵy 27 mamyr kúngi sheshimimen Sherý Qurmanbaev 10 jylǵa bas bostan­dy­ǵy­nan aırylǵan. KSRO Joǵarǵy Sotynyń qyl­mys­tyq ister jónin­degi alqasy 1941 jyl­dyń 11 qazany kúni KSRO Prokýro­ry­nyń narazylyǵyn qana­ǵat­tandyryp, oblys­tyq sottyń atalǵan úkiminiń kúshin joıyp, qaıtadan tekserýge jibergen. 1942 jyldyń 13 sáýiri kúni RSFSR Qylmystyq Kodek­s­i­niń 58 – 10 jáne ­58 – 11-baptary boıynsha Sherý Qur­man­baevqa qarsy qozǵalǵan qyl­mystyq iste eshqandaı qylmystyń quramy joq dep tabylyp, tergeý toqtatylǵan. Úkim kúshiniń birneshe ret joıylyp, tekserýge jiberilýi azamattyń esh kinásizdigin ańǵar­tady. Odan keıingi taǵdyry jumbaq.

 Sherýden qalǵan jalǵyz tuıaq Dáýlettiń jetimdiktiń, jalǵyzdyqtyń, joqshylyqtyń taýqymetin kórip, “halyq jaýynyń balasy” degen zildi sózderden psıhologııalyq zardap shekkeni syrtqy keıpinen de baıqa­lady. Tuldyr basyn súıretip, janyn zorǵa saqtap júrgen qıyn-qystaý kezeńde qaýqar­syz jetimniń ákesine suraý salyp izdeýge eshqandaı shamasy da, mursaty da bolmaǵan. Izdep tabý múmkin de emes edi. Byltyr Qorǵaljyn jaqqa ádeıi sapar shegip, atasy Qurmanbaıdyń basyna zııarat etip qaıtyp­ty. Atasynyń baýyrynda ósken onyń tu­qy­myna tartqan quımaqulaqtyǵy, jady­nyń myqtylyǵy, alǵyrlyq qasıeti tańdan­dyrmaı qoımaıdy.

“Ádeıi óleń jattap kórmeppin, biraq bir estigenimdi ómiri umytpaımyn”, – deıdi ózi. Sóıtti de áńgimeniń ortasynda “Batyr Baıan” dastanyn bastap, odan ári Maǵjannyń otty óleńderine ulastyryp, tógildirip-tógildirip jibermesi bar ma?! Aıtqan saıyn jany kirip, janary jarqyldap, aýzynan aǵytyl­ǵan jyr joldarynan basqany umyt­qandaı kúı keshedi eken. Maǵjan Jumabaev­tyń 100 jyldyq torqaly toıy respýblı­kalyq deń­geıde atap ótilip, kóptegen óner túrlerinen baıqaý uıymdastyryldy. Sol saıysqa Jambyl aýdanynan jyr jampo­zy­nyń óleń­deri men «Batyr Baıan» dastanyn múdirme­­ı jatqa aıtatyn Dáýlet Qurman­baev daıyndalypty. Biraq aıtýly dastandy jurt aldynda birinshi bolyp tanymal aıtysker aqyn Baıanǵalı Álimjanov oryndap, qazylar alqasy ekinshi ret qaıta­laý­dyń keregi joq dep sheshken. Boıyndaǵy osy bir asyl da sırek oryndaýshylyq qa­sıetti kóziniń tiri­sin­de taspaǵa túsirse, qandaı ǵajap bolar edi. Kitap nusqa­sy­n­daǵy jyr-dastandarda joq oralymdy da beıneli shýmaqtardyń shyǵyp qalýy ábden múmkin. Jergilikti teledıdar basshylary men mádenıet salasynyń ókil­deri osyny eskerse, jón bolar edi. Ákesi Sherýdi ustap áketken 1936 jyldan bastap 76 jyl boıy saryýaıym saǵynysh ózegin órtep, jalǵyz­basty sergeldeń kúı keshken qarttyń jan dúnıesinde talaı asyl qazy­nalar saqtalyp jatyr-aý degen bir úmit, bir ókinish jeteginde qala berdim.

Qaırat DÚISENBI.

Petropavl.