Úı kezeginde turǵan azamattardy «7-20-25» baǵdarlamasyna qalaı jumyldyrýǵa bolady? Stýdenttik jataqhanalardyń ýaqytynda salynýyn qamtamasyz etý úshin naqty ne isteý kerek? Memlekettik baǵdarlamalardy júzege asyrýda bankterdiń belsendiligin arttyrýdyń tıimdi tetikteri qandaı? Mine, osy jáne basqa da saýaldarymyzǵa jaýap alý úshin «Prezıdenttiń bes áleýmettik bastamasynyń» júzege asyrylýyn baqylaý jónindegi qoǵamdyq keńestiń tóraǵasy, Senat depýtaty Baqytjan Jumaǵulovpen áńgimelesken edik.
– Baqytjan Tursynuly, búginde «Prezıdenttiń bes áleýmettik bastamasynyń» júzege asyrylýyn qoǵamdyq turǵyda baqylaý jumystarynyń júrgizilip kele jatqanyna jarty jyldan astam ýaqyt ótti. Nátıjeleri qandaı?
– Elbasy 5 naýryzda Parlament palatalarynyń birlesken otyrysynda «Prezıdenttiń bes áleýmettik bastamasy» baǵdarlamasyn jarııalaı otyryp, «Nur Otan» partııasyna osy baǵyttaǵy jobalardyń sapaly júzege asyrylýyn baqylaýǵa alýdy tapsyrdy. Nátıjesinde arnaıy Qoǵamdyq keńes quryldy. Partııalyq baqylaýdyń qoldanystaǵy tıimdi tetikterimen bekitilgen mundaı keń ókildik barlyq áleýmettik toptardyń múddelerin eskerýge jáne qazaqstandyq qoǵamnyń suranystaryna saı jedel áreket etýge múmkindik berdi.
Qoǵamdyq monıtorınginiń birinshi mańyzdy nátıjesi – qazaqstandyqtardyń basym kópshiliginiń Prezıdenttiń áleýmettik bastamalaryn, ásirese «7-20-25» baǵdarlamasyn qoldap, oǵan erekshe qyzyǵýshylyq bildirýiniń aıqyndalýy. «Nur Otan» partııasy júrgizgen áleýmettik zertteýlerdiń nátıjesi bastamalardyń halyqtyń basym bóliginiń negizgi múddelerine jaýap beretinin kórsetedi.
Kóptegen oblys ortalyǵynda «7-20-25» baǵdarlamasy úshin turǵyn úı keshenderi anyqtalyp, paıdalanýǵa berilýde. Bankter ıpotekalyq nesıeler berip, ákimdikter bastapqy jarnalardy sýbsıdııalaý úshin jeke baǵdarlamalardy qolǵa ala bastady. Stýdent jataqhanalary da jańǵyrtylyp, jańadan salynyp jatyr. Odan bólek, qalalar men aýyldarda óz kásibin ashyp, damytý úshin shaǵyn nesıeler berilip jatqanyn da atap ótken jón.
Eń qýantarlyq jaıt, Úkimet bizdiń usynystarymyzǵa birden kóńil bólip, nátıjesinde olardyń kópshiligi oryndaldy. Atap aıtqanda, Qoǵamdyq keńes músheleriniń usynystary boıynsha jas otbasylar men bıýdjettik sala qyzmetkerleri úshin baspana alý kezindegi bastapqy jarnany tómendetý týraly sheshim qabyldandy. Elbasy bul máselege bıylǵy 5 qazandaǵy Joldaýynda da mán berip, óńirlerdiń ákimderine naqty tapsyrma berdi. Soǵan oraı Úkimet oblys ákimdikteriniń atalǵan sanattaǵy azamattarǵa sýbsıdııa bólý týraly sheshimderdi qarastyryp, tıisti jumystardy pysyqtady. Qoǵamdyq keńestiń usynymdaryn qaraý nátıjesinde «Baspana» ıpotekalyq uıymy «7-20-25» baǵdarlamasynan bólek, qoldanystaǵy turǵyn úıdi kredıtteý úshin jańa «Baspana hıt» ónimin ázirledi. Ol boıynsha bastapqy jarna baspana qunynyń 20 paıyzynan bastalyp, nesıe 15 jylǵa deıingi merzimge beriledi. Sonymen qatar problemalyq nesıeleri bar tulǵalar úshin «7-20-25» ıpotekalyq baǵdarlamasynyń qoljetimdiligin qarastyrý týraly da usynys boldy. Qazir bul másele pysyqtalyp, tıimdi joldary qarastyrylýda.
– Jalpy, «Prezıdenttiń bes áleýmettik bastamasyn» júzege asyrý nátıjeleri osy jyly kózdelgen maqsat-mindetterge qanshalyqty saı keledi?
– Birinshi kezekte zańnamalyq bazany muqııat daıyndaý, Úkimettiń Jol kartasyn ázirleý jáne kelisý, tıisti qarjylyq operasııalardy pysyqtaý, uıymdastyrý is-sharalary, sonyń ishinde bastamalardy iske asyrýdy qamtamasyz etý úshin maqsatty ınfraqurylym qurý jónindegi is-sharalar sııaqty aýqymdy jumystar atqaryldy. Ortalyq deńgeıde Parlament pen Úkimet normatıvtik-quqyqtyq aktiler qabyldady, tıisti qarajat bólindi jáne jol kartalary ázirlendi. Bul fakt Memleket basshysynyń Joldaýynda da atap ótildi.
«Jalaqysy tómen qyzmetkerlerdiń eńbekaqysyn kóbeıtý úshin olardyń salyq júktemesin azaıtý» jónindegi ekinshi baǵyt boıynsha josparlanǵan barlyq is-sharalar da tolyǵymen oryndaldy. Zańnamalyq baza qabyldandy. Kelesi jyldyń 1 qańtarynan bastap atalǵan oń ózgeristerdiń ıgiligin eki mıllıonnan astam qazaqstandyq kóretin bolady. Sondaı-aq «Sary-Arqa» magıstraldy gaz qubyryn salý boıynsha prezıdenttik bastamalardyń besinshi baǵytyn oryndaý jumystary da bekitilgen merzimge saı júrgizilýde.
«7-20-25» baǵdarlamasy boıynsha ıpotekalyq turǵyn úı zaemdaryn 7 bank berýde. Jeltoqsan aıynyń basyndaǵy jaǵdaı boıynsha 5,1 myńnan astam ótinim kelip tústi. Jalpy somasy 39 mlrd teńgeni quraıtyn 3,3 myńy maquldandy. Osy bastamany iske asyrý úshin «Baspana» ıpotekalyq uıymyna tutastaı alǵanda 1 trln-ǵa jýyq teńge baǵyttalatyn bolady.
«Joǵary bilim alýdyń qoljetimdiligi men sapasyn arttyryp, stýdent jastardyń jataqhanadaǵy jaǵdaıyn jaqsartý» jónindegi úshinshi bastama boıynsha Bilim jáne ǵylym mınıstrligi men ákimdikterge 6 usynys jasaldy. Olardyń kópshiligi qazirdiń ózinde oryndaldy. Bul bastama aıasynda atalǵan mınıstrlik aldaǵy 4 jylda jataqhanalardaǵy stýdentter, magıstranttar jáne doktoranttar úshin keminde 75 myń oryn engizýdi josparlap otyr.
Elbasy kelesi jyldy Jastar jyly dep jarııalaǵany belgili. Stýdentter Elbasynyń bul qamqorlyǵy men syılyǵyn úlken yntamen jáne zor rızashylyqpen qabyldaýda. Osy maqsattarǵa respýblıkalyq bıýdjetten aldaǵy on jyl ishinde (2029 jylǵa deıin) 152,8 mlrd teńge bólý josparlanyp otyr. Aldaǵy 2019 jyly 4 482 orynǵa arnalǵan jataqhanalar paıdalanýǵa beriledi dep josparlanýda. Bıyl Almaty, Shymkent qalalary men Atyraý, Shyǵys Qazaqstan oblystarynda jalpy sany 1,5 myń oryndy quraıtyn tórt stýdentter úıi paıdalanýǵa berildi.
Elbasynyń «Shaǵyn nesıe berýdi kóbeıtý» jónindegi tórtinshi bastamasynyń maqsaty – jańa bıznes qana emes, jańa jumys oryndaryn qurý. Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha osy jyldyń basynda shaǵyn, sonyń ishinde aýyldyq jerlerde kásipkerlikti nesıeleýdi qarjylandyrý 62 mlrd teńgege deıin artty. Búginge deıin, ıaǵnı 2018 jyldyń 1 jeltoqsanyna deıingi merzimde 13 709 adam nesıe alyp, jyldyq jospardyń 97,9 paıyzy qarjylandyryldy. Olardyń bastamalaryna jalpy somasy 52,7 mlrd teńge, ıaǵnı ortasha eseppen bir adamǵa 3,8 mln teńgeden qoldaý kórsetildi. Sonymen qatar aýyldyq jerlerde 12 560 azamat jalpy somasy 40,3 mlrd teńgeni quraıtyn shaǵyn nesıe aldy. Al qalada jalpy somasy 12,5 mlrd teńge bolatyn nesıe 1 049 adamǵa berildi (bir adamǵa ortasha eseppen 10,6 mln teńgeden). Osy rette aýylda 8 411 adam nemese qarjylandyrylǵandardyń 74 paıyzy «jańa kásipker» atanǵanyn aıtyp ótken jón.
Shaǵyn nesıelendirýdi odan ári keńeıtý úshin rezervter de bar. Osy maqsattarǵa qalǵan 10 mlrd teńgege qosymsha 2019 jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjette 54 mlrd teńge qarastyrylǵan. Sondyqtan «Prezıdenttiń bes áleýmettik bastamasyn» iske asyrýdyń 2018 jylǵy nátıjeleri men osy baǵytta atqarylǵan jumystardy kóńil qýantarlyqtaı dep aıtýǵa tolyq negiz bar.
– Ádette, jańa bir isti bastaǵan kezde túrli kedergi bolatyny belgili. Osy rette qandaı máselelerdi aıtar edińiz?
– Qıyndyq týdyrǵan máselelerdiń biri retinde ortalyq organdar, «Baspana» ıpotekalyq uıymy jáne jergilikti atqarýshy organdar arasyndaǵy ózara is-árekettiń keıbir tetigi jetkilikti deńgeıde pysyqtalmaǵanyn aıtýǵa bolady. Budan bólek, biz bastamalardyń birinshi baǵyty boıynsha jekelegen óńirlerde naqty baǵdarlamaǵa qatysýshy bola alatyn halyqtyń nashar aqparattandyrylǵanyn atap ótemiz. Sondyqtan jergilikti jerlerde olarǵa baǵdarlamanyń barlyq artyqshylyq- taryn jan-jaqty túsindirý qajet.
Taǵy bir kedergi retinde daıyn jańa salynǵan turǵyn úıdiń jetispeýshiligin aıtýǵa bolady. Onyń sebebi barshaǵa belgili. Iаǵnı jańadan salynǵan turǵyn úılerde páterlerdiń 90 paıyzy qurylys júrgizilip jatqan kezde satylyp qoıylady. Sondyqtan biz jergilikti atqarýshy organdardyń «7-20-25» baǵdarlamasy aıasynda turǵyn úı salý úshin qosymsha jumys isteýin pysyqtap, sol baǵytta áreket etip jatyrmyz.
Ekinshi deńgeıdegi bankterdiń ótinishterdi óńdeýde, olardy qaraý men sheshimder qabyldaýda jedeldigin arttyrý máselesi de pysyqtaýdy talap etedi. Sondaı-aq óńirlik deńgeıde «Shaǵyn nesıe berýdi kóbeıtýge» qatysty tórtinshi áleýmettik bastamany iske asyrýda keıbir kidirister bar. Osy jáne basqa da máseleler halyqpen kezdesýlerde qyzý talqylanýda. Olardyń sheshimin tabatynyna eshqandaı kúmán joq.
Jalpy, Elbasynyń bes áleýmettik bastamasynda jáne bıylǵy 5 qazandaǵy Joldaýynda aıtylǵan áleýmettik salany damytý jónindegi mindetterdi oryndaý tıisti jumystardy júıeli túrde júrgizýdi talap etedi. Sondyqtan oǵan bárimiz bir kisideı atsalysýymyz kerek.
Áńgimelesken Joldybaı BAZAR,
«Egemen Qazaqstan»