Mahmut Qasymbekov.Dáýir sabaqtastyǵy

Ǵasyrlar til qatty

Nursultan Nazarbaevtyń bul rý­hanı-zııatkerlik joldaýy tek qazaq­standyqtardyń júrekterin tebirentip qana qoımaı, elimizden tysqary jerlerde de qyzý qoldaý tapty. Munyń syrtynda Eýrazııa órkenıeti tarıhynyń túrli sebeptermen ádiletsizdik saldarynan umyt qalǵan betteri jónindegi ǵasyrlardan kele jatqan kúıinishtiń zary baıqalyp turady. Onsyz Jer-ananyń antropomádenı tarıhynyń kartınasy tolyq bola qoımaıdy, tipti keı tusta burmalanyp, shatastyrylǵan bolyp shyǵar edi.

Osy olqylyqty HH ǵasyrda qazaq zııalylary qalaı sezingenin aıǵaqtaıtyn úsh dáıeksózdi keltire keteıin.

1919 jyly Alashtyń ot aýyzdy, oraq tildi sóz zergerleriniń biri Smaǵul Sádýaqasov «Trýdovaıa Sıbır» jýr­nalynda jarııalanǵan «Nýjda aýla. Ocherkı kazahskoı jıznı» degen maqalasynda bylaı dep jazdy: «Mine, Dala – qazaqtyń otany, munda onyń kóp ǵasyrlyq, eshkim zertteı qoımaǵan tarıhy jasalǵan, bul jerde kópshilik paıdalanǵan mol mura jınaq­talǵan, biraq ony da eshkim zerttemegen... Mine, jylmaqaı kópester men suǵanaq saýdagerler jáne jalpy, qazaqqa táýir nárse jasaýǵa nıettene qoımaǵan «oqymystylar» úshin «altyn astaý» bolyp kele jatqan aýyl osy».

HH ǵasyrdyń ortasynda Ánýar Álimjanov óz povesterindegi keıip­kerleriniń aýzyna sóz salý arqyly mynadaı oı-tolǵamǵa berildi: «Bizdiń dalamyzdy ejelden qonystanyp kele jatqan halyqtar qurylys salýdyń joǵary mádenıetine qol jetkizgen edi. Olar keremet kanaldar qazyp, qalalar, qamaldar, saraılar turǵyzdy. Bizdiń jerimizde uly qalalar boldy... Qazaq dalasy da kóne, biraq ol áli oqylmaǵan kitap ispetti. Nege osy kezge deıin Oty­rardy qazýǵa eshkimniń batyly barmady?.. О́ship qalǵan zerdemizdegi ol týraly túsinikti oıatsaq, ne bolar edi?.. Otyrar – týǵan dalamyzdyń kópǵasyrlyq qupııasy».

Sol jyldary Sátimjan Sanbaev ta «Kogda jajdýt mıfa» dep atalatyn kitabynda jas ǵalymnyń beınesin somdady. «Meniń armanym: saqtalyp qalǵan kórkem eskertkishter arqyly babalarymyzdyń qalaı ómir súrgenine kóz jetkizýge talpyný. Jurttyń bári shapqynshylyq pen soǵystar týraly jazylyp jáne aıtylyp jatqanyn ǵana biledi, al men dalalyqtar ómiriniń rýhanı jaǵyna úńilgim keledi. Memleketter soǵystardyń nátıjesinde qurylǵan shyǵar, biraq ómirdiń bıik tuǵyry, sirá, óner bolsa kerek», dep oı tolǵaıdy bul keıipker.

Sol kezeńde bul saýal jaýapsyz qalǵan edi. «Dúnıeniń jaralýy» týraly menshikti teorııalardyń yńǵaıyna qaraı jurtty tarıhı zerdesinen jappaı aıyrýdy kózdegen totalıtarızm jaǵdaıynda munyń ózi tańǵalarlyq nárse emes-ti.

Atap ótpeýge bolmaıtyn taǵy bir mańyzdy dálel bar. Qazaq dalasy Uly Túrki áleminiń atajurty degen sóz turaqty teńeý nemese kezekti bir qolpash emes. Bul sóz tirkesinde órkendep kele jatqan táýelsiz Qazaqstanǵa alys-jaqyn týys halyqtardyń, sondaı-aq týystas emes, biraq Shyǵys pen Batys­tyń qurmetpen qaraıtyn ári tilektes elderiniń úlken úmiti kórinis tapqan. Nursultan Nazarbaevtyń jańa mádenı-ıdeologııalyq paıymdaýlary osy úmitterdiń aqtalýyna yqpal etetinine eshqandaı kúmán joq.

Qazaqtyń ulttyq fılosofııasynda belsendi azamattyq ustanym, adamǵa berilgen daryndy jaratýshynyń uıǵa­rymy dep túsiný, ómir boıǵy shyǵar­mashylyq izdenis, ózińmen de, ǵalam­men de úılesimdilikke qol jetkizý ımpe­ratıvteri árdaıym kúshti boldy.

Bul qaǵıdalar danyshpan Abaıdyń óleńinde qysqa da nusqa ósıet retinde órnegin tapqan:

«Ásempaz bolma árnege,

О́nerpaz bolsań arqalan.

Sen de bir kirpish dúnıege,

Ketigin tap ta, bar qalan!»

Nursultan Nazarbaev – osy rýhanı ósıetti oryndaǵan jáne ony jal­ǵastyryp kele jatqan jasampaz tulǵa.

 

Tarıhty tanyp-bilýge shaqyrý

Halyqtyń ótken ómiri degenimiz – árbir jańa urpaq úńilip, odan rýhanı kúsh pen ǵasyrlardyń aqyl-oıyn qalqyp alyp otyratyn aınabulaq.

Nursultan Nazarbaevtyń tarıhı sanany jańǵyrtý jónindegi tu­jy­­rymdamasy tek áleýmettik baǵ­dary­men ǵana emes, áleýmettaný tur­ǵy­synan muqııat oılas­tyrylǵan­dyǵymen de qundy.

Maqala mátininen Uly dalanyń álem­dik mádenıettegi orny men rólin kontenttik, salystyrmaly-tarıhı jáne faktorlyq turǵydan taldaý tásilderi qoldanylǵanyn baıqaýǵa bolady. Mu­nyń ózi onyń negizgi belgilerin bólip qaraýǵa múmkindik beredi.

Meniń kúrdeli jáne ólshemi kóp uǵymdardy qarabaıyrlandyrýǵa áýes­tigim joq. Degenmen, aldyn ala, shartty túrde jáne jumys tártibine sáıkes, «Uly dalanyń jeti qyryn» birqatar ózge aspektiler men termınder arqyly qarastyrýǵa tyrysyp kóreıin.

Sonymen, babalar murasy bizge nesimen qymbat? Olardyń ózderine jáne álemge qatysty kózqarastaryna baılanysty qaı turǵydan elikteýge tıispiz?

Bul – dalalyqtardyń oılaý júıesiniń ekonomızmi («Atqa miný mádenıeti»), etatızmi («Altyn adam»), tehnologızmi («Uly dala metallýrgııasy»), estetızmi («Ań stıli»), oıkýmenızmi («Túrki áleminiń besigi»), ergonomızmi («Uly Jibek joly»), ekologızmi («Qazaqstan – alma men qyzǵaldaqtyń otany»).

Uly dalanyń jahandyq-tarıhı koordınattar júıesindegi orny men róli týraly taǵy bir oı aıtsam, eshkim qatal kiná arta qoımas. Adamzat tarıhy bizdi aqıqat geografııany tańdamaıdy jáne ǵalamshardyń kez kelgen núktesinde solaı bolyp qala beredi dep úıretedi. Osy turǵydan alǵanda, babalarymyzdyń tarıhı oı-tanymy ótken zamandaǵy ózge damyǵan órkenıetterdiń dúnıe­tanymymen úılesimdi bolyp keledi.

Antıkalyq ádebıettegi álemdi taný tásilin eske túsireıik. Ondaǵy qudaı­lar – sol adamdardyń ózderi, biraq olardyń absolıýttengen beınesi. Sol úırenshikti álem, biraq sonyń qandaı da bir absolıýtti ǵarysh túrindegi kórinisi. Bizdiń babalarymyz da shamamen osylaısha oı tolǵap, óz mıfologııasy arqyly sanaly jáne sanasyz tabıǵattyń tıisti salalaryn baıytty. Uly dala halyqtary dúnıetanymnyń osyndaı qaǵıdaty arqyly qorshaǵan ortamen tolyq úılesimde ómir súrip, ózderin tabıǵattyń bólinbes bólshegi retinde sezindi.

Ortaǵasyrlyq Shyǵys oıshyldary­nyń kózqarasy da shamamen osyndaı edi. Bular antıkalyq dástúrlerdiń «tikeleı muragerleri» ǵana bolyp qalǵan joq. Olardyń ilimderi ýaqyttan ozyp, keıingi ǵasyrlarda jańa zamannyń asa kórnekti oıshyldarynyń kózqarastarymen úıle­sim tapty. Máselen, biz Ábý Nasyr ál-Farabıdiń fılosofııalyq tanym-túsinikteri men nemistiń klassıkalyq fılosofııasynyń qaǵıdalary arasyn­daǵy tańǵalarlyq mazmundyq úılesim­dilikti ańǵaramyz.

Mundaı órkenıettilik úndestigi Uly dala qyrlarynyń týyndaýy, qalyp­tasýy jáne jetilýi ǵalamdyq tarıhı úderisterden tys bolmaǵanyn barynsha aıqyn dáleldeıdi. Olar óz zamanynyń álemdik trendteriniń qalyń ortasynda ómirge kelgen.

Prezıdent maqalasynyń shynaıy­lyǵy onyń «akademııalyq» empıreıalarǵa súıenbeı-aq óz oı-tolǵamdaryn ǵylymı dáleldengen, demek barynsha tekserýge bolatyn derekterge, oqıǵalarǵa, zańdylyqtarǵa negizdeıtininen de kóri­nedi. Osy naqty, qarapaıym, máńgilik jáne «zattardan» quralǵan álemdi tek kitaptar men fılmder arqyly zerdelep qana qoımaı, ony kózben kórip, qulaqpen estýge, qolmen ustap baıqaýǵa, tipti ıisi men dámin sezinýge de bolady.

...Meniń zamandastarym – ótken ǵasyrdyń orta sheninde dúnıege kelip, ósip-jetilgender. Bala kúnimizde atty erttep minip, bir kezde júk artqan kerýender sabylǵan, keıin avtomobılder men poıyzdar júıtkigen kúre jol bo­ıymen jortqan shaǵymyz eske túsedi. Áıelderdiń belgili bir ýaqytta jınalyp alyp, kıiz ben mataǵa ulttyq oıý-órnekterdi salyp, olardyń mán-maǵynasyn qyzdaryna túsindirip jatatyn sátteri dál qazirgideı kóz aldymda. Balalar jaǵy qorǵasynǵa áýes bolatyn, ony otqa balqytyp, asqan eptilikpen saqanyń oıyǵyna quıatyn edi. Jabaıy qyzǵaldaqtar gúldeıtin qysqa sátti tamashalaý qandaı ǵajap edi. Sol úshin balalar top-tobymen velosıpedterine minip, úılerinen áldeneshe shaqyrymǵa uzap ketetin. Jol jeńil emes-ti. Alaıda eń jaqyn adamyńa syılaıtyn birneshe shoq gúldi jınap alý úshin aqsaqaldardyń úreıli tyıym sózin («kókti julma, kókteı solasyń») buzýǵa degen nıetińnen bas tartý odan da qıyn edi.

О́zimniń balalyq shaǵyma jasaǵan osy bir az ǵana sheginiske men bir-aq maqsatpen: Elbasymyzdyń mádenı bas­tamasy jan-júregimizdi tebirentkenin ári kóptegen oń áser men sezimge bóle­genin jetkizý úshin baryp otyrmyn.

Men budan etnostyq, tildik, má­denı, dinı, násildik shyǵý tegine qara­mas­tan, barlyq adamdy birlesken shyǵar­mashylyq izdeniske shaqyratyn qýatty shoǵyrlandyrýshy kúsh-jigerdi kór­gen­deı bolamyn.

Prezıdent tańdaǵan moraldyq-etıkalyq úndestik te ózara syn­dar­ly is-áreketke jeteleıdi. Maqa­la­da, Nursultan Ábishulynyń ózi jaz­ǵanyndaı, ózge halyqtardy tómendetý arqyly ózinikin dáripteýdiń tıtteı de nyshany joq. Kerisinshe, ol Uly dalaǵa ámbebap gýmanıtarlyq kózqaraspen qaraýǵa shaqyrady. Soǵan sáıkes, bi­limniń shynaıylyǵy onyń qaıdan jáne kimnen alynǵanyna baılanysty emes. Bilim ortaq menshik sanalady jáne ony jeke adamǵa nemese bir topqa telýge bolmaıdy. Aqıqatqa degen umtylys basqa dálelderdiń bárinen bıik turýy jáne barlyq ǵylymı jetistikter kópshiliktiń synı talqysynda baǵalanýy kerek. Ǵylymnyń jasampazdyq sıpaty bolýǵa tıis.

Azamattardyń óz tarıhyna laıyqty bolýyna, ony jaqsy bilip, sheshýshi kezeńderin ózgelerge de saýatty jetkize alýyna, ata-babalarynyń erlik dástúrin jalǵastyryp, damýdyń árbir jańa kezeńinde olardyń úzdik jetistikterine elikteýlerine yqpal etý – árbir ata-ananyń, árbir muǵalimniń jáne árbir memleket basshysynyń basty mindetteri osylar emes pe?

Adamdarǵa túsinikti tilde

Kez kelgen teorııa ádistemege negiz­delip, is júzinde qoldanylsa ǵana ómirsheń bolmaq.

Maqalanyń kirispesi men «Ult tarı­hyndaǵy keńistik pen ýaqyt» dep atalatyn birinshi bóliminde Elbasy óz baǵdarlamasynyń ózekti problemalaryn tujyrymdap, negizgi baǵyttaryn aıqyndap, «Ne isteý kerek?» degen suraqqa jaýap berse, «Tarıhı sanany jańǵyrtý» atty ekinshi bólimde «Muny qalaı isteý kerek?» degen suraqqa ja­ýap beredi.

Men joǵaryda Elbasynyń bul eńbe­giniń aıtarlyqtaı áleýmettik baǵyt-baǵdar ustanǵanyn atap óttim. Eger «Arhıv-2025», «Uly dalanyń uly esim­deri», «Túrki áleminiń genezısi», «Uly dalanyń ejelgi óner jáne tehnologııa­lar mýzeıi», «Dala folklory men mýzykasynyń myń jyly», «Tarıhtyń kıno óneri men televızııadaǵy kórinisi» jobalary – avangardtyq mádenı-gýma­nıtarlyq, ıaǵnı túrli áleý­- mettik salalar men baǵyttardy: bilimniń áleý­mettanýyn, ǵylym men bilim berýdi; ónerdi; mádenıetti; bos ýaqytty; jasqa baılanysty toptardy; buqaralyq kommýnıkasııany; qoǵamdyq pikirdi jáne taǵy basqalardy egjeı-tegjeıli ǵylymı-zertteý nátıjelerine negizdelgen medıaklasterdi qurýǵa naqty tapsyrys desem, qatelese qoımaspyn.

Osydan nebári 30 jyldaı buryn tarıh sabaǵynda oqýshy nemese stýdent oqýlyq boıynsha emes, «Bizdiń zamanymyzǵa deıingi mıllıondaǵan jyl» nemese «Úsh júz spartandyq» sııaqty kórkem fılmder boıynsha jaýap berip tursa, kúlkige qalar edi.

Qazir jaǵdaı túbegeıli ózgerdi jáne onymen sanaspaýǵa bolmaıdy. Bir kezderi buqaralyq mádenıetke shekesinen qarap kelgen akademııalyq jáne ýnıversıtettik ǵylym endi kóz­qarasyn ózgertip, ony kúmándi jolbıkeden senimdi odaqtasqa aınaldyrýǵa umtylýda. Buqaralyq mádenıettiń ózi barǵan saıyn jańa aýmaqtardy jedel qarqynmen jaýlap, eń jabyq ári konservatıvtik salalarǵa enýde.

HH ǵasyr gýmanıtarııleriniń ǵylym­nyń, óner men tehnologııalardyń aldaǵy sıntezi týraly sol kezdegi bulyń­ǵyr boljaldy oılary baıaǵyda shyndyqqa aınaldy. Sol bolashaq qazirdiń ózinde kelip jetti.

Osy jalpyálemdik úrdisterdiń aǵymyna ilesip júre bermeı, ony meńgere bilip, ózińe paıdasyn tıgizip, alǵa basqan jón. Ata-babanyń kóp ǵasyrlyq murasyn sıfrly órkenıet jaǵdaıynda túsinikti ári suranysqa saı etip, ózektendirý týraly Elbasy bastamasy, mine, osyǵan úndeıtinin kóremiz.

Jańarǵan, tyń ári taptaý­ryn­dy­lyqqa tusalmaǵan til, Uly dalanyń janrlyq-stıldik, tipti, tektik-túr­lik dıapazondaǵy gýmanıtarlyq dıskýrsynyń keńeıýi jónindegi oılar – Nursultan Nazarbaevtyń jańashyl erliginiń taǵy bir jarqyn qyry. Búginde biz osy úderistiń bastalǵanyn ǵana baıqap otyrmyz, al eger ol júzege assa, sonyń nátıjesinde Qazaqstan halqy jahandyq mádenıet damýynda kóptegen jańa salalar oılap tabatynyna jáne sapaly jańa órkenıet baspaldaǵyna kóteriletinine eshqandaı kúmán joq.

Árbir aýqymdy jáne ortaq mańyzy bar istiń óziniń basty qozǵaýshy kúshi bolady. Elbasynyń osy bastamasyn iske asyrý barysynda «jumysqa jegi­letin negizgi jylqy», «oılaý orta­lyǵy» jáne «aqparat banki» róli shyn máninde túrki tilderinde sóıleıtin halyqtardyń tilderin, tarıhyn, áde­bıe­tin, folkloryn, mádenıetin zert­teıtin gýmanıtarlyq pánder kesheni – túrkologııaǵa berilýge tıis dep oılaımyn.

Ǵylymnyń osy salasynyń jaı-kúıi týraly áńgime bolǵanda, sońǵy onjyldyqta joǵary bilikti kadrlardyń tapshylyǵyna, túrli elder túrkologtary kúsh-jigeriniń bytyrańqylyǵyna, olardyń iri jáne bedeldi talqylaý alańdarynyń joqtyǵyna jáne taǵy basqa jaıttarǵa baılanysty túrkologııa daǵdarys kezeńin bastan ótkerip jatyr degen zar-muńdy jıi estýge týra keledi.

Osy jáne basqa da kóptegen su­raq­qa «Túrki órkenıeti: túp-tamyrynan qazirgi zamanǵa deıin» atty jobada jaýap berilgen. Sondyqtan kásibı órleýge, túrkologııa ǵylymynyń birigýine jáne onyń burynǵy bedeli qalpyna keledi dep kóp úmit kútýge múmkindik týǵanyna oraı túrkologtardy quttyqtaýǵa bolady.

Kóptegen ǵasyr buryn túrki álemi jáne jalpy kóshpendiler órkenıeti adamzatty jańǵyrtqan zor serpilis ákeldi. Búginde búkil álemge halqymyzdyń mádenı órkenıetiniń mol murasyn pash etip, ata-babalarymyzdyń tarıhı jasampazdyǵyn laıyqty jalǵastyratyn kez keldi. Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynyń basty ıdeıasy osynda dep bilemin jáne bul týyndy barshamyzǵa arnalǵan.

Mahmut QASYMBEKOV,

Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Keńsesiniń bastyǵy