Tabıǵattyń tylsym syry kóp-aq qoı, dese de jazdyń jańbyrly bolatynyn sáýirden qalǵan bulttan, qystyń jaıly bolatynyn dýadaqtyń qystap qalýynan, qatty bolýyn qaıtqan qazdardyń tómen ushýynan bilip, aldyn ala boljaǵan aýa raıyna saı mal jaıyn qamdap kóshpendi tirlik keshken Uly dalanyń ıesi qazaq degen halyq sol syrlardyń birazyna ǵylymnan buryn qanyǵyp úlgergen sekildi.
Atalarymyz qasqyrdyń qaısar minezi, jylqynyń júıriktik hám jatyrǵa shappas tektiligi, qyrannyń alǵyrlyǵy syndy asyl qasıetterin erekshe baǵalap, ony adam boıynda da bolýy tıis syndarly sıpatqa balaǵan. Adam balasy árıne Allanyń ózge maqulyq bitkennen artyq, abzal etip jaratqan erekshe jaratylysy. Alaıda Abyldy óltirgen Qabylǵa inisin qalaı kómýdi qarǵa arqyly kórsetken Alla taǵala adam balasynyń tabıǵattan da úıreneri az emes ekenin bildirse kerek.
Al aspan serisi qyrandy qolǵa qondyryp, qansonarda qyzyǵyna batqan qazaqtyń qyran jaıly uǵymy da erekshe, qurmeti de bólek. Sodan da atalarymyz balasyna «qanatyń talmasyn!» dep bata berip, qyranǵa balaıdy. Erkindigin qyrannyń samǵaýymen elestetetin jurttyń memlekettik týynda búrkittiń beınelenýi de zańdy qubylys. Endeshe qazaq sol qyrannyń qansonardaǵy qyzyǵyna batyp qana júrgen joq, sol barysta ulttyń uly bolmysyn quraıtyn uǵymdardy da qalyptastyrdy. Osy rette sonyń búginge jetken, qazirde qoldanysta bar sózderdiń bir parasy jaıynda áńgime órbitýdi maqsat qyldyq.
Túlek. Ahmet pe, Ybyraı ma, tipti odan da ary ma, kim bolsa da osy sózdi mektep bitirýshilerge alyp kelgen adamǵa myń alǵys! Bul búrkitke, qyran qusqa baılanysty sóz. Jaz boıy jemdep, semirtip, eski júnin tastatyp ábden túletip alyp qar jaýǵanda qaıyryp túlkige salady ǵoı qyrandy. Bizdiń osy kúngi mektep bitirgen túlekterimiz de týra sol sekildi. 11 jyl boıy oqytyp, bilim berip sońǵy jyly ańǵa salǵan qyrandaı bilimniń dodasyna salamyz. Alǵyry hám baǵy men baby kelisken túlekter memlekettik grantty jeńip alady. Ol túlekter de búrkitti túletýden shyqqany túsinikti.
Uıa. Sonymen birge «Altyn uıa mektebim» deımiz. Ol da qyrannyń uıasynan shyǵyp tur. «Balapan uıada ne kórse, ushqanda sony iledi». Uıadaǵy balapanyna atalyǵy men analyǵy, ıaǵnı uıabasary men sarshasy buǵy, maral, taýtekeniń etin ákeletindeı qyran bolsa, balapany da sondaı tekti qyran bolady. Biz aıta beretin tektilik osy jerde aıtylyp tur. Ol uıany mektepke de, otbasyna da balaýǵa bolady.
Tuǵyr. Taǵy da sol mektepke baılanysty «túlep ushqan tuǵyryń», «tuǵyrynan túlep ushqan» degen sózder aıtylady. «Surasań jaǵdaıymdy janym Áset, Jatyrmyn ushaıyn dep tuǵyrymnan» dep nar Kempirbaı jyrlaıtyny jáne bar. Tuǵyr – qyrannyń taǵy. Tuǵyr úsh aıaqty bolady. Sonymen «tuǵyr» sózi de bizdiń qazirgi sózdik qorymyzdan «Tuǵyrnama» bolyp oıyp turyp oryn alyp, memlekettik saıası termın retinde qalyptasty.
Tegeýrin. Ádette «tegeýrindi jýrnalıst», «tegeýrindi qalamger» degen tirkesterdi jıi kezdestiremiz. Búrkittiń búkil kúshi aıaǵynda, aıaǵyndaǵy negizgi kúsh tegeýrininde (tegeýrin – artqy saýsaq), sosyn jembasarynda (aldyńǵy – bir saýsaq). Búrkitiń tegeýrindi bolsa, qyrandyqtyń negizgi bir sıpaty sol bolady. Bul tuıǵyn, qarshyǵa, suńqar sekildi ushyp júrgen qustardy aıaqpen teýip túsiretin qyrandarǵa da kóp qoldanylady. Al búrkit tegeýrindi bolsa túlkiniń keýdesin búre sheńgeldep bir ýys qyp bir-aq syǵady.
Sheńgel. Sheńgel – tegeýrinmen aldyńǵy úsh tuıaqtyń arasy. Shyńǵys handy «qan sheńgeldep týypty» deıtin ańyz sol qyrannyń sheńgelinen shyǵyp «qanatyń talmasyn» degen sekildi adamı uǵymǵa aýysyp kete barǵan. «Tegeýrinim tegis tıse shegedeı» dep jyrlaǵan áıgili aıtys aqyny Qurmanbek Zeıtinǵazyulynyń jyry da solaı. Al ataqty Elbaı jyraýdyń:
Tatýsyzdyń belgisi –
Bytyrap shyǵar sheńgelden.
Sheńgelden ketse el jurty,
Qaıǵymen qarttar sherlengen, – dep keletin jyry da qyran sheńgeliniń qazaq uǵymyndaǵy keń aýqymyn kórsetse kerek.
Shalǵy. Muqaǵalı aqynnyń «Jetelep sonaý jyldar qara shaldy, Qarasazda júrýshi eń, qara shalǵy» dep jyrlaıtyn kádimgi shóp shabatyn shalǵynyń ataýynyń ózi qyran qanatynyń ataýynan shyqqandaı. Ádette búrkittiń eń uzyn syrtqy tórt qanatyn «shalǵy» dep ataıdy. Bir jaǵynda tórtten segiz shalǵy bolady. Al onyń syrtqy kórinisi, ıaǵnı formasy shóp shabatyn shalǵydan aýmaıdy.
Bizdiń maqsat búrkitke baılanysty sózderdi túgendeý emes, árıne. Áıtpese búrkitke baılanysty qanshama maqal-mátelder bar. Mysaly: «Túlki almas qyran joq, qusbegisi kezikse, jaqsy bolmas jigit joq, aqylshysy kezdesse», «Kári qyran – ańshynyń bastaýshysy», «Synshy syryn aıtpaıdy, búrkitshi shynyn aıtpaıdy», «Alsa – qusym, almasa – jelpýishim», «Sonarshyǵa iz kerek, iz tanyrǵa kóz kerek», «Jerine qaraı bulany, taýyna qaraı qyrany», «Saıatshy bapshyl bolsa búrkitke baq», «Qus tuzaqqa jem úshin túsedi», «Búrkittiń saıraǵany – ólgeni», «Búrkit ash bolsa alady, tazy toq bolsa alady», «Búrkit babyna kelgende qasqyr alady, qarshyǵa babyna kelgende túlki alady», «Búrkitin maqtaǵannyń uıasyn sura, jigitin maqtaǵannyń naǵashysyn sura», «Qustyń alǵanynan salǵany qyzyq», «Alsa – búrkit, almasa – laý mingen shúrshit» degen sekildi tizbektelip kete beredi. Bul maqaldyń mánderine úńilsek, bári de búr jaryp shyǵa keletin bir-bir butaq.
Baýlý. «Eńbekke baýlý», «balany baýlý» degen sekildi maǵynalarda qoldanylatyn bul sóz de búrkitke baılanysty sóz. Áli esimde, bala kúnimde ákem jumyrtqa jarǵanyna eki-aq kún bolǵan qyzylshaqa balapandy alyp keldi. Moıyny qyljyńdap bos jatyr, kótere almaıdy. Endi oǵan dál uıabasar búrkit sekildi uıa salý kerek qoı. Sonda uıany jumsaq emes, qaraǵaıdyń, arshanyń jýan butaqtarynan salyp jatqan ákeme bireý «Nege jumsaqtap salmaısyń? Balapannyń uıasy jumsaq bolmaı ma?» dedi. Sonda ákem «Uıa jumsaq bolsa, balapan jata beredi de, sarbýyn bolyp qalady» dep qysqa qaıyrdy. Keıin tolyqtaı túsindim. Jalpy, búrkit keýdesimen nemese shalqasynan jatyp uıyqtamaıdy ǵoı, otyryp uıyqtaıdy. Atqa alyp júrgende de kúni boıǵy yrǵaq júriste eki aıaqpen otyrady. Balapan kúninde býyny qatty bekimese uzaq kún alyp júrgenge jaramaı qulap túsetin jaǵdaılar da bolady eken. Al uıadaǵy qatty butaqtar balapan sál ǵana jata qalsa batyp, qaıta-qaıta tiktelip otyrýǵa májbúrleıdi, sóıtip sarbýyn bolmaı, tez jetilip, myqty bekıdi eken.
Qonaqtaý. Qazaqtyń baı tilinde ańshynyń, qusshynyń, túıeshiniń, jylqyshynyń óz tili bolady. Mysaly, búrkitti «uıyqtady» demeıdi, «qonaqtady» deıdi. «Tomaǵasyn aldy, kózin ashty» demeıdi, «tomaǵa tartty» deıdi. Sol sekildi búrkittiń qonaqtaý jaıynan qysqa bir qyzyq jaǵdaıdy aıta ketkendi jón sanadyq.
Búrkit ádette moıynyn qaıyryp tumsyǵyn eki topshysynyń arasyna salyp qonaqtaıdy. Al túzde júrgen búrkit túnde qonaqtaǵanda keýdesin jartasqa tirep qoıyp qonaqtaıdy eken. Ákemniń aıtyp kele jatqan áńgimesiniń arasyndaǵy osy bir jaǵdaı sóz bola qalǵanda «nege olaı?» dep surap qalǵanymda ákem, «Búrkit pen úki ekeýi ósh qoı! Túnde búrkit qonaqtaǵanda jemsaýy ashyq qalady emes pe? Kózi túnde kóretin úki búrkit qonaqtap otyrǵanda jemsaýyna sheńgel salsa boldy, op-ońaı jaryp ketedi, búrkittiń eń álsiz jeri – jemsaýy» dedi. Minekı, bul sózimizdiń basynda aıtqan áli ǵylym asha bermegen tabıǵat qupııalarynyń biri bolsa kerek.
Ularbek NURǴALYMULY,
«Egemen Qazaqstan»