Eltondaǵy etnoaýyl

El arasyndaǵy ultjandy azamattardyń aýzynan Reseıde qazaqtyń salt-dástúri men mádenıetin ulyqtap júrgen qandasymyz baryn estıtinbiz. Aty Smaǵul eken. Sol jigitti izdep, jaqynda Reseıdiń Elton eldi mekenine bardyq.

Biz Eltonǵa jetkenshe ymyrt úıi­rildi. Volgograd oblysyna qaraıtyn bul seloda tórt myńdaı turǵyn bolsa, onyń 70 paıyzy qazaqtar eken. Qarańǵy kóshede orys jigiti kezikti. Ony toq­tatyp, Smaǵuldyń úıin suradyq. Ol kó­ligimizge otyryp, Montaevtyń qaqpa­syna deıin jol kórsetip bardy. Sóıt­sek, Smaǵul tek aýyldastaryna ǵana ja­qyn tanys emes, onyń úıinde álem­niń 26 eliniń ókili qonaq bolypty. Tún­deletip kelgen bizdi de ol jatyrqamaı qarsy aldy.

El arasyndaǵy ultjandy azamattardyń aýzynan Reseıde qazaqtyń salt-dástúri men mádenıetin ulyqtap júrgen qandasymyz baryn estıtinbiz. Aty Smaǵul eken. Sol jigitti izdep, jaqynda Reseıdiń Elton eldi mekenine bardyq.

Biz Eltonǵa jetkenshe ymyrt úıi­rildi. Volgograd oblysyna qaraıtyn bul seloda tórt myńdaı turǵyn bolsa, onyń 70 paıyzy qazaqtar eken. Qarańǵy kóshede orys jigiti kezikti. Ony toq­tatyp, Smaǵuldyń úıin suradyq. Ol kó­ligimizge otyryp, Montaevtyń qaqpa­syna deıin jol kórsetip bardy. Sóıt­sek, Smaǵul tek aýyldastaryna ǵana ja­qyn tanys emes, onyń úıinde álem­niń 26 eliniń ókili qonaq bolypty. Tún­deletip kelgen bizdi de ol jatyrqamaı qarsy aldy.

– Ata-babam Bókeı Ordasynda tur­ǵan eken. Sonaý otyzynshy jyldardaǵy dúrbeleńde Máskeýdiń janyna jetip qonys teýipti. Keıin atamekenge qaraı jaqyndap, men osy Eltonda dúnıege kelippin. Ákem Uly Otan soǵysyna qatysqan maıdanger bolatyn. Maıdannan aman oralǵan soń úılenip, on eki ul men qyz tárbıelep ósirdi. Men 1983 jyly shańyraq kóterdim, Ravıl esimdi ulym, Gúlmıra degen qyzym bar. Áıe­lim Zýhra – orta mektepte muǵalıma. О́zim de 28 jyl mektepte eńbek pániniń muǵalimi boldym, – dedi úı ıesi qys­qasha ózi týraly.Ol on jyl buryn kıiz úı satyp alyp, ony aýlasyna tigip qoıady. Al­ǵashqy tamashalaýshylary – óz balalary men mekteptegi oqýshylar eken. «Sóıtip, umytyla bastaǵan qazaqtyń salt-dástúrin jańǵyrtpaq boldym. Ke­ıin taǵy bir kıiz úı alyp, ony mýzeı jasadym. Onyń ishinde babalarymyz qoldanǵan barlyq buıym bar», – deıdi Smaǵul Qurmanǵalıuly.Biz qara sýyq bastalǵan qarashada barǵan edik. Sondyqtan kıiz úıler aýla­daǵy saraıǵa jınalyp qoıylǵan eken. Ol saraı Elton óńirinen syr shertetin ólketaný mýzeıi bolyp shyqty. Kirgen­nen mıllıondaǵan jyldar burynǵy janýarlardyń qańqasy kózge tústi. Tasqa aınalǵan túrli teńiz jándikteri. Múıiztumsyqtyń súıegi… Bulardyń barlyǵy Elton kóliniń aınalasynan tabylǵan eken. Keregege qazaq han-sul­tandarynyń, bıleriniń sýretteri ilin­gen. Halqymyzdyń ótken ǵasyrlarda qoldanǵan buıymdary: kebeje, qol dıirmen, alasha toqıtyn stanok, keli, tor­syq óz jarasymyn tapqan. Ań teri­lerinde esep joq. Búrkit te tuǵyryna qonǵan. Almatyǵa arnaıy baryp, qazaq halqynyń mýzykalyq aspaptaryn jasaý tehnologııasy jaıly kitap taýyp alyp, óz qolymen jetigen, asataıaq, sherter, sybyzǵy, tuıaq jasaǵan.«Qyzyǵýshylyǵy bar balalardy qamystan sybyzǵy, ysqyryq jasaýǵa úıretýdemin», deıdi keıipkerimiz. Tór­de qobyz ben dombyra tur. Odan keıingi ǵasyrlardaǵy tarıhtan syr shertetin buıymdar da kózge ottaı basylady. Eski patefon, kóne jıhazdar. Ártúrli kezeńnen habar beretin týlar, fotosýretter, plakattar. Soǵys kezindegi osy aımaqtan tabylǵan jaýyngerlerdiń jeke zattary, kıimderi, qarý-jaraqtary, kartalar, snarıad qaldyqtary…Smaǵuldyń aýlasynda eki túıe de bar. Onymen ne isteıdi deısiz ǵoı? Aýyldyń irgesinde tuzdy Elton kóli tıip tur. Bul Eýropadaǵy kólemi eń iri mıneraldy kól, qorynyń moldyǵy jóninen álemde de sanaýlylar qataryn­da. «Kóldiń ataýy qazaqtyń «altyn nur» degen sózinen shyqsa kerek», de­lingen reseılik zertteý eńbekterde. Aýma­ǵy 152 sharshy shaqyrymdy alyp jatqan kól tuzdylyǵy men balshy­ǵynyń emdik qasıeti jóninen Sınaı­daǵy О́li teńizden asyp túsedi. Bul jerde 1882 jylǵa deıin tuz óndirilgen bolsa, 1910 jyldan bastap sanatorıı jumys istep keledi. Smaǵul sol sanatorııge demalýǵa kelgenderdi túıege je­gilgen arbamen úıindegi etnografııalyq ortalyqqa, mýzeıge ákeledi. Árıne, álemniń basqa túkpirinen kelgen demalýshylar úshin túıemen júrýdiń ózi qyzyq. Smaǵuldyń úsh-tórt saǵattyq baǵdarlamasy kıiz úıdiń ishinde qazaq­tyń mádenıeti men salt-dástúrin áńgi­meleýden bastalady. Qazaqy dástúrmen tabaq tartady. Ultymyzdyń bas ustatý, jilik tartý dástúrimen tanystyryp, aldaryna qoıǵan ulttyq taǵamdardyń árqaısysy týraly túsinik beredi. Qazaqtyń án-kúıin tyńdatady. Mýzeıin aralatady. Kádimgideı etnotýrızm. Bir jaǵynan kásip. Buǵan deıin Smaǵuldyń bul «Altyn-Nur» qazaq mádenı orta­lyǵyna álemniń 26 elinen týrıster kelgen. Anglııa, Germanııa, Fransııa, Kanada, Portýgalııa, Gollandııa, Qytaı, Fılıppın, Vetnam… Estelik kitapshada neshe túrli eldiń turǵyny túrli tilde qoltańba qaldyrǵan.Smaǵul kele-kele týrısterge arnap aýladan orys halqynyń aǵash úıin de salady. Kirip kelgende bul jer de erekshe áser qaldyrady. Quddy bir orta ǵasyrlyq ertegilerde sýretteletin orys sharýasynyń úıine kirgendeı bolasyz. Mundaǵy eń eski buıymdar – hrıstıan­dardyń ıkony, patsha zamanyndaǵy Bıb­lııa kitaptary. Jýyrda Smaǵuldyń úıi­ne atbasyn tiregen saıahatshy Fedor Ko­nıýhov álemniń barlyq muhıttaryn kesip ótkende janynda bolǵan ıkonyn da osy jerge qoıyp ketken. Qysh qu­myralar. Aǵash ydystar. Kóne sa­maýyr­lar. Útik oılap tabylmas buryn kıim qyrtysyn tegistegen qural – rýbelge sheıin bar. Shoq salatyn útikter­diń neshe atasy tur. Erte zamandaǵy jıhazdar. Eski qaǵaz aqshalar men tıyndar. О́tken ǵasyrlardaǵy fotosýretter. Kóne kózildirik. Qamystan toqylǵan aıaq kıim – shárkeıler. …Bárin sanamalap shy­ǵý qıyn. Syrtta arba, at ábzelderi, eńbek quraldary. Kelgen adamdar: «Mun­­daı aǵash úıdi Máskeý mańynan da tappaısyz. О́z qazaǵyńnyń saltyn ulyq­taǵanyń óz aldyna, dál osylaı orys dástúrin ulyqtaǵan orys joq», dep tańǵalyp jatady eken.Syrtynan qaraǵanda kórshi turǵan kıiz úı men orystyń aǵash úıi ult­aralyq dostyqtan habar beretindeı.– Úıime gýbernator kelgende qoı­dyń basyn ustattym. Qazaqtyń án-kúıin tyńdap, bıin de tamashalady. Munda kel­genderdiń qazaq halqyna degen kózqara­sy ózgerip shyǵady. Kóp­shiligi bizdiń dás­túrimizden, ulttyq tamaǵymyzdan habarsyz ǵoı. Volgogradtan bıznes ókilderi kelgen bolatyn. Reseıdiń Bıznes akademııasynda boldym, olar birlesip bıznes-jospar jasaǵysy keledi. Al men etnoorta­lyq­tyń jumysyn damytsam ba deımin. Qa­zaqtyń jaılaýda qalaı ómir súrgen­digin kórsetkim keledi. Ol úshin Elton kóliniń jaǵasynan jer alyp, kıiz úıler tigip, kishigirim aýyl turǵyzýdy armandaımyn. Ol jerge kelgen halyq qazaq­tyń maldy qalaı baǵyp, bıeni qalaı saýyp, baýyrsaqty qalaı pisirgenin, kıiz­di qalaı basyp, qalaı tekemet toqy­ǵanyn, ustalyq ónerin, ulttyq oıyndaryn, bárin-bárin kórsin deımin, – deıdi Smaǵul.Onyń bul oıyn gýbernator Sergeı Bojenov te qoldaǵan syńaıly. Reseılik ǵalymdar Elton kóliniń tabıǵı qal­pyn saqtaýǵa kúsh salýda. Smaǵuldyń jobasyn olar da durys dep otyr. Elton janynan tabıǵı park ashylǵan. Qydyryp, demalýǵa, emdelýge keletin­der kóp. «Qazirgi bar maqsatym – joǵa­ryda aı­tylǵan qazaq etnoaýylyn salý­ǵa ruqsat alý. О́z kúshimizben qazaq dıas­porasynyń uıymyn qurdyq. Oǵan halyq meni tór­aǵa qylyp saılady. Endi zańdy kúshimiz bolady. Barynsha tyrysýdamyn. Qazaq­stanmen baılanys bar. Jaqynda Batys Qazaqstan óńirindegi forýmǵa shaqy­ryl­dym. Kórshiles Jáni­­bek aýdanynyń iri kásipkeri, Batys Qazaqstan oblystyq máslıhatynyń depýtaty Eskendir Elemesovpen oıǵa alǵan ortaq jobamyz bar», dedi Smaǵul Montaev.– Kelesi jyly áıgili fransýz jazýshysy Aleksandr Dıýmanyń Eltonǵa kelgenine 155 jyl tolmaq. Osyǵan baılanysty túrli sharalar uıymdastyryp, týrısterdi kóbirek tartpaq oıdamyz. Elton – erekshe kól. Onyń qaıtalan­bas tabıǵat baılyǵyn keıingi urpaqqa sol kúıinde jetkizýimiz kerek. Jospar kóp. Úkimet kómektesse bári de ornyndalady degen senimdemin», dep sózin aıaqtady, úlken ister tyndyryp júrgen qandasymyz. Keterimizde bizge ol Ju­ban Moldaǵalıev pen Muhtar Shahanov­tyń qazaqtyń qazaqtyǵyn tanytatyn óleńderin oqyp berdi.Mine, basqa elde júrse de boıynda «qazaqpyn» dep atoılaǵan qany bar osyndaı azamattarymyz bar. О́lkemizde joq ózimizdiń etnoaýylymyzdy kórýge ózge elge baratyn kún de alys emes sııaq­ty, aǵaıyn…

Nurlybek RAHMANOV,jýrnalıst.Reseı Federasııasy, Volgograd oblysy, Elton selosy.