Narkesken

Narkesken

Jeksenbi, 27 mamyr 2012 11:16

Taıaýda Qazaqstan Respýblıkasynyń ortalyq memlekettik muraǵatynda 1922 jyldan beri saqtalyp kele jatqan (QROMM 66-qor, 1-tizimdeme, 42-is) “Tonalǵan el” degen qujat nazarymyzdy birden aýdardy. Materıaldyń sońyna kóz jiberip, Madıar (M.Dýlatovtyń búrkenshik esimi– Z.I.) degen esimdi oqyp olja tapqandaı qýandyq.

 

Jeksenbi, 27 mamyr 2012 11:16

Taıaýda Qazaqstan Respýblıkasynyń ortalyq memlekettik muraǵatynda 1922 jyldan beri saqtalyp kele jatqan (QROMM 66-qor, 1-tizimdeme, 42-is) “Tonalǵan el” degen qujat nazarymyzdy birden aýdardy. Materıaldyń sońyna kóz jiberip, Madıar (M.Dýlatovtyń búrkenshik esimi– Z.I.) degen esimdi oqyp olja tapqandaı qýandyq.

Amal ne, ókinishke qaraı bul qujat túpnusqa emes. Oǵan dálelder mynaý: bizshe bul qujatty M.Dýlatov joǵary basshy oryndardyń birine joldaǵan. Mashınkaǵa basylǵan orys tilindegi mátinge qaraǵanda munda­ǵy stıl M.Dýlatov stı­li­ne uqsamaıdy. Bizshe ol qazaq tilinen orys tiline stılin saqtamaı tárji­ma­lanǵan. Sóıtip maz­mu­nyn shtabqa joldaǵan. Olaı deıtinimiz, bul qu­jatta joldanǵan mekeme­niń ataýy, kimge joldan­ǵany, qaıda, qashan tir­keýge alynǵany, bandy­larǵa qarsy kúresetin tótenshe otrıadtar shta­byna kimniń joldaǵany belgisiz. Egerde bul túpnusqa bolsa (stıline qaramaı-aq) onda M.Dýlatovtyń atalmysh qujatty qaı mekemege, kimge, qashan joldaǵanyn kórsetpeýi múmkin emes. Onyń ústine Madıar sóziniń tusynda “podpıs” degen sóz tur. Biz tek tótenshe otrıad shtabyna bul qujatty joldaǵan adamnyń 1.IH degen merzimine qarap, onda da osy qujat tirkelgen 42-istiń 1922 jyldyń 22 qańtarynda bastalyp, 12 jeltoqsanda aıaqtalýyn negizge alyp, M.Dýlatov bul qujatty 1922 jyldyń tamyz aıynda jazǵan, qyrkúıektiń birinde tirkeýge alynǵan dep shamalaımyz.

Osylardy negizge alyp sóz etip otyrǵan qujatty negizgi túpnusqa emes degen oı túıdik. Biraq ol  M.Dýlatovtyń týyndysy ekendiginde daý joq, kúmándanýǵa bolmaıdy. Hat tıisti adamǵa oqylý úshin aýdarylyp berilgen.

Bizdiń bul materıalǵa munshalyqty yqylas qoıýymyzdyń sebebi – ol altynnyń synyǵy, ardagerdiń jurtqa belgisiz murasy, Madıardyń (M.Dýlatovtyń) úlken júregin aıqyndaıtyn qazynanyń biri. Onyń ústine bul qujat sonaý jastyq shaǵynda halqynyń  muńy men zaryn patsha aǵzamǵa jetkizý jónindegi Qarqaraly sherýine qatysqannan beri qansha jyl ótse de olardyń taǵdyryn kózden tasa qylmaı júrgendigine kýá retinde de baǵaly. Oǵan qosymsha dál osy jyldarda óz basyndaǵy aýyrtpalyqtar men qıyndyqtarǵa qaramastan elge aqyret, azar bergen jaýyzdardy joǵary oryndarǵa habarlap, olardyń jazasyn berýdi kózdegenimen de, Aǵybaı syndy batyrdyń kóbimizge belgisiz narkesken qylyshynyń taǵdyrynan naqty derek berýimen  qundy. Qujattyń jınaqtarǵa enbegendigimen de baǵaly.

“Tonalǵan el” hatyna “Grıgorevý” dep buryshtama soqqan adamnyń  kim ekeni belgisiz. Qoltańbasyn da, merzimin de qoımaǵan. Kelesi betke shamasy sol Grıgorev bolýy kerek “nach.shtabý” dep astyn syzyp “ýkazat kakıe raıony moglı byt v etıh raıonah chastı ChON”.

1.IH” dep oıqastatyp qoltańbasyn qoıǵan. Onan keıin taǵy bireýi “oper.” dep astyn syzyp jiberip “dat ofısıalnýıý spravký” degen jazbamen astyna “Nash ChON KSSR S.M. ” dep ırektetken.

Sońǵy eki áripke qaraǵanda QazSSR tótenshe otrıadtar shtabynyń sol jyldardaǵy bastyǵy Malyshev bolýy kerek. Qujat betindegi buryshtama men siltemeni jazǵandar M.Dýlatovtyń “soqyrǵa taıaq ustatqandaı” etip tonalǵan eldiń meken jaıyn, sondaǵy adamdardy soqqyǵa jyqqan jaýyzdardyń attaryn naqty kórsetip turǵanyna mán bermeıtin, ne Qazaqstan jerinen múldem habary joq qyzmetkerler sekildi. Al “anyqtama ber” degen sóz naqty emes, Madıarǵa ma, álde bul qujatty jibergen mekemege me? Kimge? Ekiushty uǵym beretin, alǵaýy bar buıryq. Bir sózben aıtqanda olar “jany ashymastyń qasynda basym aýyrmasynǵa” keltirgen. Hatqa degen jaýapsyzdyqtyń áseri bolýy kerek, “Tonalǵan el” haty tekserilmegen, qorytyndysyz qalǵan sekildi. Qujattyń betinde ne istiń ishinde ol týraly derek kezdespedi.

Bul qundy qujat muraǵat qoımasynda 80 jylǵa ja­qyn saqtalǵandyqtan mátinderi óshýge aınalǵan. Son­dyq­tan lýpamen oqýǵa týra keldi. Keı tusy oǵan da kónbedi.

Endi Madıardyń “Tonalǵan el” hatynda ne jazǵanyn sizder de oqyńyzdar:

Tonalǵan el

Qarqaraly ýeziniń shekaralyq bolystary ótken jyly jáne onyń aldyndaǵy jyly Aqmola qalasynan shyqqan otrıadtardyń shapqynshylyǵyna birneshe ret dýshar boldy. Kinásizden kinásiz talaı jan soqqyǵa jyǵyldy.

Bul jaǵdaı  eki oblysqa da (Aqmola oblysynyń Aqmola qalasyna, Semeı oblysynyń Qarqaraly qalasyna) belgili.

Mine, jaqynda taǵy da mynadaı buzaqylyq júrgizilgen:

25 maýsymda Aqmoladan Qarqaraly ýeziniń Sarybulaq bolysyna 25 adam keldi. Otrıad ózderin Kommýnıstik otrıadpyz dep ataǵan. Otrıadtyń basshylary belgili Doreshenko, Zaısev jáne Kolesnıkovtar bolǵan. Olar elden myltyq jınaýdy maqsat etken. Mine, sol otrıadtyń Sarybulaq bolysynda ne istegenin kórińizder:

№5-shi Dúısen Bektemirovtiń aýylynda myltyq atyp, atyp tastaımyn dep qorqytyp ózderine birinshi kezdesken qazaqtardy qyran japqandaı qırata sabap, ólimshi etip uryp-soǵyp kúdege (maıaǵa) ákep tyqqan.

О́limshi bolyp taıaq jegender:

Dúısen Bektemirov, Erkebek Dúısenov, Sáttibek  Be­k­temirov, Quljan Amanov, Saqatbek Dúısenov, Ahmet Bektemirov, Iýsýpbek Amanbaev, Qazaqbaı Álkıev, Jumahan Sopın, Máýki Sopın, Mustafa Sopın (Sopy – Aǵy­­b­aı batyrdyń balasy), Áliqul Seıitkamalov, Iskendir Belgibaev, Jaqypbek Túgelbaev, Aınabaı Baımaraev, Ábilda Baımaraev, Jaqsybaı Bıǵanbaev, Úsen Murzanbetov, Túlkibaı Qultanov.

Bulardyń ústine taıaq jegen áıelder de bar. Eldi onan da beter qorqytý úshin pýlemetten oq jaýdyrǵan. Osy­dan keıin ot­rıad eldi tonaýǵa kirisken. 50 shamaly at pen aıǵyrdy ustap alyp, onyń 20-syn qaıtaryp berip 30-yn ózderi alǵan.

Munan basqa tonalǵan zattar: 181 par aqbóken múıizi, 17 jastyq, 5 kıim, 7 shekpen, 15 bilezik, 5 saqına, kúmispen órnektelgen 5 ertoqym, 2 kúmistelgen… (oqylmaıdy, óshken – Z.I.), 2 qap un, 20 som kúmis, 15 mysqal teńge (ár mysqaldyń salmaǵy 4,25 gr. – Z.I.), 4 kilem, 2 ishik… (óship ketken. Z.I.) jáne basqalary.

Aǵybaı batyrdan narkesken dep  atalatyn qylysh qalǵan edi. Osy qylyshty Sopynyń áıeli, Aǵybaı batyrdyń kelini­niń úıinen taýyp aldy. Áıel: “Qalaǵan, kóńil­derińe unaǵan barlyq zattardy alyńdar, biraq atamnan qalǵan eskertkish, onyń kózi – qylyshty qaldyryńdar” – degen zaryn tyńdamaı, ony ólimshi etip uryp-uryp… (qalǵan sózder oqylmaıdy. – Z.I.). Qylyshty tartyp alyp ketken.

Otrıad aýyldy oırandap bolǵannan keıin bolys atqarý komıtetine kelip, birneshe qus myltyqty tańdap alǵan. Sóıtip, otrıad jeńil kelip, barlyǵyn tıep, artynyp-tartynyp aýyr júkpen ketti.

Dál osy otrıad jınaǵan oljalaryn aparyp tastap 12 shildede de Qarqaraly ýeziniń Qyzyl tań (álde Qyzyl tý bolýy da múmkin, óship ketken –Z.I.) bolysyn tonady. Asanbek Qarabekovtiń aýylyna kelip, ózderine eki úı tigýdi, úsh qoı soıyp berýdi talap etken. Sol aýylda túnegen.

100-ge tarta qazaqty jınap olardan myltyq taýyp berýdi talap etken, ólimshi etip sabap, uryp, soqqan… (birneshe sóz óship ketken – Z.I.).  Qyryp-joıamyn dep qorqytqan.

Osy aýylda ashtyqqa qarsy kúresetin  uıymnyń músheleri Ahmet Ábdirahmanovty, Iskendir Tulqanbekovti (Tolqynbekov bolýy da múmkin – Z.I.) olardyń kim ekendigin bilý úshin mandattaryn suraǵanda tutqynǵa alǵan.

Barlyq áıelderdi zorlaǵan.

Bul aýyldan 20 jylqy, 5 túlki ishik, kúmispen órnektelgen bir er toqym, bir jaı er… (qalǵan sózder oqylmaıdy – Z.I.), 5 shapan, bir kıiz tekemet, 20 saqına, 353 kúmis teńge, 3 seısep, bir arbany tartyp alyp ketken.

Otrıadtyń Moıynty bolysyna barý nıeti bar.

Joǵaryda atalǵan bolystar mundaı zorlyq-zombylyqqa shydaı almaı, Aqmola oblysynan… (birneshe sóz óship ketkendikten oqylmady – Z.I.) Túrkistan ólkesine ketken. Ol jaqtan týǵan jerine taıaýda ǵana oraldy.

Bul jaıynda Qarqaraly ýatkomy men ýkomy Semeıge jáne Aqmolaǵa jedel hat jibergen. Biraq onan áli kúnge nátıje joq.

Madıar.

KROOM 66-qor, 1-tizimdeme, 42-is, 25-p.

 

*   *   *

Oıymyzdy túıindeı kelgende osy hattaǵy eldi tonaýshy otrıad basshylary Doroshenko, Zaısev, Kolesnıkovterdi Madıardyń “ızvestnye” dep kórsetýi bizge eki túrli oı salady.

Bul úsheýi de belgili bolǵandar. Qyzyldar jaǵynan ba, álde aqtar jaǵynan ba?

Qoldaǵy qujattarǵa qaraǵanda biz biletin Kolesnıkov ekeý. Bir Kolesnıkov Aqmola, Semeı gýbernııalaryna Altaı óńirinen kelip qaraqshylyq jasap júrgen bandylar tobynyń basshysy, al ekinshisi qyzyldar jaǵynda basshy partııa  qyzmetterin istegen Kolesnıkov bar. Bul jyldarda partııa, keńes jumystarynda júrip qaraqshylyqpen aınalysqan kommýnıster de az bolmaǵan.

Al Doroshenko men Zaısev jóninde ázirge eshbir naqty derek qolǵa túsken joq.

Ekinshiden, egerde osy úsheýi de shyn mánindegi ban­dylardyń basshylary bolsa, onda sol kezdegi bandylardyń keńes armııasynyń qolyna túspeı ketkenderi kemde-kem. Olaı bolsa Aǵybaı  batyrdyń  narkeskeni aıǵaqty qarý retinde VChK, OGPÝ, úshtiktiń, tergeý, sot oryndarynda esepke alynýy múmkin. Bul Aǵybaı batyrdyń  narkeskenin izdestirýdiń bir joly.

M.Dýlatovtyń “Tonalǵan eliniń” túpnusqasyn izdestirý keleshektiń isi. Bizdiń kezinde M.Dýlatovty kinálaıtyn derektiń biri retinde “Tonalǵan eldiń” túpnusqasy burynǵy OGPÝ, VChK, áskerı trıbýnal, sot, prokýratýra muraǵattarynda saqtalýy múmkin.

Eń sońynda M.Dýlatov kórsetken Sarybulaq bolysynda  ólimshi bolyp soqqyǵa jyǵylǵan 19 adam men Asanbek Qarabekovtiń aýylynda 100-ge tarta jábirlengenderden qalǵan urpaqtarynyń jura­ǵattary, quıma-qulaq, jady berik qarttar áńgime bolyp otyrǵan osy máseleler jóninde biletin derekterin Qazaqstan Respýblıkasynyń muraǵattar isi men qujattaný jónindegi ǵylymı-tehnıkalyq aqparat ortalyǵyna (480091 Almaty qalasy, Abaı dańǵyly, 39 úı) habarlasar dep se­ne­miz.

Zııada IJANOV,Qazaqstan Respýblıkasynyń qujattanýjáne muraǵat isi jónindegi ǵylymı-tehnıkalyqaqparat ortalyǵynyń qyzmetkeri.

26 qyrkúıek 2001 jyl.