Ǵabıt MÚSIREPOV: “Beıimbet jaý bolsa, men de jaýmyn”

Ǵabıt MÚSIREPOV: “Beıimbet jaý bolsa, men de jaýmyn”

Dúısenbi, 28 mamyr 2012 9:43

Otyzynshy jyl­dardyń zulma­tyn­daǵy órtteı qaýla­ǵan otqa keıbir aza­mattar birin-biri ıterip, qulatyp jat­qan­da Beıimbet Maı­lındi qyzǵyshtaı qor­ǵaǵan jalǵyz Ǵabıt Músirepovtiń bolýy qaı­ran qaldyrar erek­she qubylys. Onyń “Beıim­bet jaý bolsa, men de jaýmyn”,– degen sózi kúni búginge  deıin jurt esinde. Osylaı depti dep aıtqan adamǵa: “Nege qorǵady sonda?”– degen saýal qoısań, “ekeýi dos bolǵan” dep qysqa qaıy­ra­dy da naqty sebepterin, shyn mánisin bile bermeıdi. Áýelden jaqyndasyp, ózine ónege tutqan Sáken Seıfýllın úshin arashaǵa tússe kerek edi, biraq Ǵa­bıt  ol úshin áreket te, minez de tanytpady, al Beıimbetti qorǵaýǵa bar janyn saldy, aıanbady, ózine de bult úıirilip, qosaq­pen kete jazdady. Iá, nege sondaı óler­mendikke bardy Ǵabeń?

 

Dúısenbi, 28 mamyr 2012 9:43

Otyzynshy jyl­dardyń zulma­tyn­daǵy órtteı qaýla­ǵan otqa keıbir aza­mattar birin-biri ıterip, qulatyp jat­qan­da Beıimbet Maı­lındi qyzǵyshtaı qor­ǵaǵan jalǵyz Ǵabıt Músirepovtiń bolýy qaı­ran qaldyrar erek­she qubylys. Onyń “Beıim­bet jaý bolsa, men de jaýmyn”,– degen sózi kúni búginge  deıin jurt esinde. Osylaı depti dep aıtqan adamǵa: “Nege qorǵady sonda?”– degen saýal qoısań, “ekeýi dos bolǵan” dep qysqa qaıy­ra­dy da naqty sebepterin, shyn mánisin bile bermeıdi. Áýelden jaqyndasyp, ózine ónege tutqan Sáken Seıfýllın úshin arashaǵa tússe kerek edi, biraq Ǵa­bıt  ol úshin áreket te, minez de tanytpady, al Beıimbetti qorǵaýǵa bar janyn saldy, aıanbady, ózine de bult úıirilip, qosaq­pen kete jazdady. Iá, nege sondaı óler­mendikke bardy Ǵabeń?

Ǵ.Músirepov ádebıetke keshteý aralasqan adam. Jazýshy bolamyn ba, bolmaımyn ba dep tolqý ústinde biraz jyldy ótkizip aldy. Qalamgerlikke kelýiniń ózi shym-shytyryq, taram-taram jol soqpaǵy. Jıyrma úsh jasqa jetkenge deıin (S.Muqanov ony Orynborǵa ákelip, ol rabfakqa túskenshe) Ǵabıt kóp jumystar­dy istep te úlgerdi. Jıyrma­syn­shy jyly aýyl keńesiniń hat­shy­sy, bolystyq atqarý komı­te­tiniń múshesi bolǵan. Jıyr­ma birinshi jyly Pres­no­go­r­kov joǵary bastaýysh mek­te­bin bitirgen. Sonda erkin taqyrypqa oryssha jazǵan on bet áńgimesinen 150 qate jiberse de, oqytýshysy osydan jazýshy shyǵady degen oımen bes qoıǵan. Us­tazynyń úmitin, senimin aq­tamaq bolyp, talaı ta­lap­tansa da, eshteńe ke­lis­tirip jaza almaıdy. Odan buryn eki-úsh jyl moldadan oqyǵan Ǵabıt mektepten keıin kózi ashylyp, oń-solyn aıyra bastaıdy. Birge bitirgen jıyr­ma shaqty bala Aqmola obly­sy­nyń ońtústik partızandarynyń toby degen otrıadqa qosylady, bandylarǵa qarsy kúreske qa­ty­sady. Odan keıingi jerde az ýaqyt áskerı komıssarıatta istegen, aýdandyq mılısııa bastyǵynyń orynbasary qyzmetin atqarǵan. Osyndaı shyrǵalań ómir ótkizip júrgen kezinde S.Muqanov ózimen birge ertip áket­ken. Qansha ýaqyt bosqa óldi deseńizshi.

Ǵ.Músirepov rabfakta oqyǵan kezin  keıin esine alyp: “Sákenniń kórdeı qarańǵy bólmesinde Sábıtpen birge turdym… Beıimbet, Sáken óleńderin  gazet, jýrnaldardan oqı bastadym… Beıimbettiń “Shuǵanyń belgisi” bir túrli ádemi jazylǵanyn kórdim… Ishimnen jazýǵa qumartsam da qalam ustaýǵa bata almadym. Meniń qumarlyǵymdy Sábıt sezdi bilem: “Sen jazýǵa kiris dep mazalap júrdi”,– dep jazdy (Ǵ.Músirepov. Sýrtker paryzy. “Jazýshy” baspasy, 1970 j., 53 b.).

Ǵ.Músirepov qyzyǵy men qyzýy mol Orynborǵa, mádenıet pen ádebıettiń dámin biletin ortaǵa kelgen soń jańa bir ómirge engendeı áserde bolady. Syrtqa jarqyratyp shyǵarmasa da bir arman jan-júregin ezgilep, jegideı jep mazalaıtyn sııaqty. Onysyn asa eshkimge sezdirmeı, ishteı tynyp júredi. Qalaıda jazýmen aınalysýy kerek. Sondaı arpalys kezinde, “izdegenge – suraǵan” degendeı, B.Maılınniń kezdesýi onyń ómirine de, qalamgerlik qarymyna da túbegeıli ózgeris engizdi deýge negiz bar.

B.Maılınge arnaǵan, ony parasattylyqtyń etalony etip kórsetken “Bizdiń Bı-aǵa” atty ocherkinde (“Sosıalıstik Qazaqstan”, 1965 j., 12 qyrkúıek) Ǵ.Músirepov óz ómiriniń sol tusynan qundy derekter keltiredi. Ol kezde rabfakta oqyp júrgen  Ǵabeń tabys taýyp, kún kórý úshin “Eńbekshi qazaqta” “ádebı qyzmetker degen laýazymy bar korrektor bolyp istep júredi. Al S.Seıfýllın gazettiń redaktory da ol shaqyryp alǵan B.Maılın jaýapty hatshysy edi bul kezde. Redaksııa qyzmetiniń bar aýyrtpalyǵyn qara nardaı jalǵyz kóterip júrgen Beıimbettiń qyraǵy kózi Ǵabıtte qolamtasy byqsyp, jalyndap jana almaı jatqan talant kózi buǵyp jatqanyn baıqap qalsa kerek.

Bólim meńgerýshilerin, ádebı qyzmetkerlerin jınap alyp, gazettiń tilin jaqsartý máselesi boıynsha qatty-qatty syn aıtqan Beıimbettiń keıistigi Ǵabıtke de tıip jatady. Soǵan qaramaı, hatty óńdep, gazetke basatyndaı etip daıyndap ákelýge materıal beredi. Belgili merzimde ázirlep alyp kel­ge­nin ún qatpaı oqyp shyqqan Beıimbet odan birdeme jazatyn, jaz­baıtynyn surap alady da “jazýǵa yńǵaıyń bar sııaqty”, “birdeme jazyp baıqasań qaıtedi” dep demep jiberedi. Qanat bitkendeı sezimge  bólengen Ǵabıttiń  oıynda ushqyn tutanady. Ol týraly keıin álgi ocherkinde bylaı dep jazdy: “Talaı talaptansam da bul kúnge deıin esh nárseni kelistire almaı, úmit úzýge bet alǵan kezim edi. Beıimbet bul sóne bastaǵan úmit otyn qaıta úrlegendeı boldy”. Jyly sóz jandy semirtedi. Beıimbet lebizi jas talanttyń shabyt bulaǵynyń aýzyn ashyp jibergendeı birneshe kún tańmen talasyp, “Teńiz tepkisinde” degen áńgimeni jazyp shyǵady. Beıimbetke kórsetpek bolyp úsh ret ákelip, kórsetpeı alyp qaıtady. Árıne, unata ma, unatpaı ma, ne deıdi, ne qoıady degen júreksiný, qobaljý sezimi bılegen, álde aty búkil elge máshhúr jazýshyǵa barýǵa batyly jetpegen. Sol áńgimesin Ǵabıt rabfakta shyǵyp turatyn qabyrǵa gazetine bastyrady.

Ǵ.Músirepov, S.Qojamqulov, Q.Badyrovtyń  aıtýynsha, B.Maılın ol kezde qazaq halyq aǵartý ınstıtýty, rabfak, sovpart, taǵy basqa oqý oryndaryn aralap, qabyrǵa  gazetterin oqıdy eken. Qalam qarymy barlaryn tartyp, qanattandyratyn bolǵan. T.Jarokovty ınstıtýttan solaı tapqan.

Sáti túsip B.Maılın rabfakqa kelip, qabyrǵa gazetinen Ǵabıttiń álgi áńgimesin asyqpaı oqyp shyǵady. Onymen qoımaı keshke qaraı ony jataqhanaǵa izdep barady. Ár nárseni surastyryp otyrady da Ǵabıtke burylady.

– Qalaı, jigit, taǵy da jazǵanyń joq pa? Qabyrǵa gazetindegi áńgimeńdi oqydym. Jaman emes eken… Maǵan nege kórsetip almadyń?– deıdi. Ǵabıt bata almaǵanyn jasyrmaı aıtady. Mine, sol keshtiń ózinde B.Maılın alty-jeti tilshi, ishinde Ǵ.Músirepov te bar, taýyp, erteńine qoldaryna rastaıtyn qaǵaz beredi.

El jaqqa kelgen Ǵ.Músirepov Ombydaǵy aýyl sharýashylyǵy akademııa­synyń birinshi kýrsyn bitiredi de Barmashıno degen jerde (Býrabaı kýrortynyń qasynda) orman tehnıkýmyna muǵalim bolyp ornalasady. “Teńiz tepkisinde” áńgimesi týraly S.Muqanovtyń pikirlerine oraı “S.Mu­qa­novqa hat” jazyp (1928 j., 18 sáýir) óz oılaryn keltirip, “Eńbekshi qa­zaqtaǵylarǵa” keıbir renishterin bildiredi. “Sol áńgime jıyrma jetinshi jyly “Týlaǵan tolqynda” degen kólemdi  áńgimege aınalyp, jıyrma se­gizin­shi jyly basylyp shyqty” (Sýretker paryzy. 54-b.). Bul Músirepovtiń eń birinshi povesi. О́zi de solaı esepteıdi. S.Muqanovtyń “Ǵ.Músirepovtiń ja­zýshylyq ómirbaıany 1928 jyldan bastalady”,– deýi de sondyqtan bolsa kerek.

Ǵabıttiń aıaq alysyn, qalam qarymyn qalt jibermeı baqylap júrgen B.Maılın “Týlaǵan tolqyndany” oqıdy. Sondyqtan “Shıki jerleri de az emes eken, biraq alǵashqy adymyńa qatty qýandym” degen maǵynada arnaıy hat jazady. B.Maılındeı “ári úlken jazýshy, ári mańdaıaldy jýrnalıst” qýanysh bildirse, Ǵabıttiń  tóbesi kókke eki eli jetpegen shyǵar. Jany taza, aq jarma kóńildi adam solaı qýansa kerek.

S.Muqanovqa jazǵan hatynan Ǵ.Músirepovtiń tuńǵysh  kórkem týyndysy ádebıetshiler ortasynda, synshymyz degenderdiń arasynda biraz pikir týǵyzyp, kereǵar oılar óristetkenin ańǵaramyz. Soǵan qaramaı B.Maılınniń as ta tók shalqyǵany tegin deı alamyz ba? Árıne, joq.

Onymen qoımaı, ol Ǵabıtti 1928 jyly qaıran qaldyrady. Buǵan deıin B.Maılın “Eńbekshi qazaq”, “Aýyl tili” gazetterinde istep, óleń, maqala, ocherk, feleton, áńgimelerdi burqyratyp jazyp, abyroı-bedeli shyǵandap ketken edi. S.Sádýaqasov 1925 jyly “aýyl aqyny” dep baǵa bergeniniń ústine B.Maılındi “bas jazýshymyz”, asqan jýrnalıst dep tanydy. Birinshi basshylyqqa áste jolamaıtyn, at-tonyn ala qashatyn ol, S.Muqanovtyń sózimen aıtqanda, “Aýyl”, “Eńbekshi qazaq” gazetterimen qatar, “Qyzyl Qazaqstan”, “Áıel teńdigi”, “Lenınshil jas” jýrnaldarynyń bárinde de óleń, áńgimelerin úzdiksiz jarııalaıtyn, merzimdi baspasózdiń isine meılinshe kánigilenip alǵan kisi” (Eseıý jyldary. 1970 j., 200-b.). Jumysbastylyǵynyń kóptigine qaramaı, lekitip jaza bergen.

B.Maılınniń bedeliniń óskeni sonsha, “Aýyl tili” gazetiniń jaýapty redaktorynyń (alǵashynda J.Myńbaev, odan keıin E.Ernazarov) orynbasary qyzmetin atqarady, 1925 jyly qurylǵan QazAPP uıymynyń tóralqa múshesi, 1927 jyly shyǵa bastaǵan “Jyl qusy” almanaǵynyń, 1928 jyly “Jańa ádebıet” jýrnalyna aınalǵanda, alqa múshesi boldy. QazAPP-ty qurý úshin uıymdastyrý bıýrosyn basqarý B.Maılınge júk­tel­mekshi bolǵanda, ol S.Seıfýllınge “meniń mindetim “Eńbekshi qazaq” ar­qyly qalamynyń jeli bar,  úmit artar daryndarǵa kómektesý bolsyn. Al uıymdastyrý isine, aıtys-tartysqa meniń qyrym joq qoı”,– dep azar da bezer bolyp, áreń qutylady. “Eńbekshi qazaqtan” qol úzbeı júrip, ál­gin­deı qosymsha isterge aralasa otyryp, halqyna  qyzmet etýde shy­ǵar­mashylyqty serik etken B.Maılın 1925 jyly ashylǵan Qazaq memlekettik baspasyna jaı redaktorlyqqa jumysqa aýysady. Osy eki arada B.Maılınniń “О́leńderi” (S.Sádýaqasovtyń kómegimen jáne alǵy­sózimen), “El syry”, “El kórki”, “Saǵyndyq”, “Ot ba­syn­da”, “Kúlpash” óleńderi men áńgime­leriniń jı­naq­tary, “El mektebi”, “Qos qaq­pan”, “Neke qııar” sha­­ǵyn pesala­ry, “Bólis” poemasy jeke-jeke kitap bolyp shyq­ty. “Soıqandy sodyrlar” atty fele­ton­darynyń jınaǵy jaryq kórdi.

Mine, B.Maılın­niń asqan eń­bekqorlyǵy, qalamgerlikke berilgendigi sonsha, úlken is tyndyryp, bedeli burynǵydan da artty. О́zge bireý bolsa keýdesine nan pisip, murnyn shúıirip, shekesinen qarap, eshkimdi mensinbeı qarar edi. Biraq ondaı keýdemsoqtyq minez onda bolǵan emes. Ǵ.Músirepovti de kózine ilmeı, janyna jýytpaıtyn dárejege jetse de, Beıimbet baıaǵy qalpyn ózgertpeı, “ulyq bolsań kishik bol” qaǵıdasynan aınymaıdy.

Goloshekın respýblıka basshylyǵyna kelgen 1925 jyldan bastap aıtys-tartys gazet-jýrnaldar men baspalardyń birin jaýyp, birin ashyp jatqan alasapyran shaq edi. Qazmemızdat joıylyp, ornyna “Qazaqstan baspasy” ashylmaqshy. Qazmemızdattyń bas redaktory S.Muqanov oqýǵa ketedi de ornyna adam izdeledi. B.Maılın ádetinshe kónbeıdi, kelisim bermeıdi. Basqa adamnyń reti kelmegen soń sonaý Barmashınodaǵy muǵalim  Ǵ.Músirepov shaqyrylady. Sonda onyń aldynan shyǵyp, vokzalda qarsy alǵan eshkim emes, B.Maılınniń ózi. Kisilik emes, kishilik, aramdyq emes, azamattyq prınsıpti arqa tutqan Beıimbettiń bul isine tańǵalýǵa da, tańdanbaýǵa da bolady. “Men onysyna ári qysyldym, ári qýandym”,– dep keıinnen jazǵan Ǵ.Músirepov erteńinde Beıimbettiń baspada qatardaǵy redaktor  ǵana bolyp júrgenine ári tańǵalady, ári qobaljıdy. Dereý kraıkomǵa jetip, “bas redaktor bolyp bara almaıtynyn” kesip aıtady. Biraq ol ondaǵylardyń B.Maılındi bas redaktorlyqqa kóndire almaǵanynan habarsyz edi. Sony aıtqanda Ǵabıt ózine bir-eki kún ýaqyt berýin, Beıimbetke ótinish aıtyp kóretinin málimdeıdi. Qansha aınaldyrsa da Bı-aǵany ol da ıliktire almaıdy. “Joq, barlyq aýyr jumysyńdy men-aq istep bereıin. Jaýapty redaktor sen bola qoıshy… Men bolsam, eki aıdan keıin báribir bosanyp ketemin. Aýrýǵa ushyramasyn deseń, sen bol!”– dep (“Bizdiń Bı-aǵadan”) Ǵabıttiń óziniń qobaljyp alaburtqan kóńilin basqan kórinedi. “Moınyna qyl arqan salýdan basqanyń bárin istegen” Ǵ.Músirepov kóndire almaǵan soń, bas redaktorlyq qyzmetine kirisip ketedi. Bul 1928 jyl edi. Artynsha Ǵ.Músirepov “Qazaq baspasynyń” jaıy degen maqala jazyp, aldaǵy maqsattar men mindetter týraly pikirlerin “Eńbekshi qazaqtyń” 5 qarashadaǵy sanyna jarııalatady.

Mine, sol kezden bastap 1937 jyl­dyń aıaǵyna deı­in ekeýi­niń juby jazylmaı, qoıan-qoltyq aralasyp, qatar jumys istep júredi. Arty dostyqqa ulasady. B.Maılın segiz jas úlken, ataǵy dardaı bolsa da Ǵ.Músirepovti ózimen teń sanaıdy, kemitip-kemsitpeıdi. Ǵabıt te onyń bar bolmys-bitimin, jan-dúnıesin bilýge, qandaı adam ekenin zerdesinen ótkizip túsinýge tolyq múmkinshilik týady.

Aıtys-tartystyń ulasqan eń bir soraqy túri – sosıologııalyq sodyr syn. Alash zııalylaryn alastaý maqsatymen sypyra synap, jer-jebirine jetip, qýǵyn-súrgin júrgizgen sharalardyń zııandy zardaby shyǵandaı berdi. 1929 jyly, zertteýshilerdiń derekterine qaraǵanda, “býrjýazııalyq ult­shyl­­dar” degen jalamen 44 ala­sh­orda qaıratkerleri tutqyn­dal­sa, 1930 jyly 40-qa jýyq ult zııalylarynyń ókilderi ustalyp, qamaýǵa alynady. Munyń arty basqalardy da áshkerelep, aıypty etýge ákep soqtyrady.

1932 jyly B.Maılınniń 20 jyldyq aqyndyq óneri ata­lyp ótti. Biraq, ol jazýshynyń jetken jetistiginen góri, kemshiligin dabyraıta kórsetýge baǵyttaldy. Onyń bir kezde, on jyldan astam buryn Alash­orda otrıadynyń sapynda bolǵanyn qońyr­sytyp, “ultshyl”, “alashshyl”, “baıshyl”, “sádýáqasovshyl” degen sııaqty kinálar taǵylyp, otyzynshy jylǵa deıingi shyǵarmalary joqqa shyǵaryldy, ony eseńgiretip, janyn jaralady. Respýblıka basshylyǵyna L.Mırzoıan kelgenge deıin eńsesin kótere almaı daǵdardy B.Maılın.

Bul kezde Ǵ.Músirepov ony áli ashyq qorǵaýǵa bara alǵan joq. Alaıda, ishinde bir qyjyldyń saqtalyp júrgenin kóp uzamaı ol bildirdi. Alakózdik týǵyzyp, birin-biri jón-josyqsyz ireýge jol bergen, ádebıettik proseske ádil baǵyt-baǵdar almaǵan QazAPP uıymy 1932 jyly taratylyp, Qazaq keńes jazýshylarynyń odaǵy qurylatyn tusta Ǵ.Músirepov batyl minez kórsetti. Odaqty qurý jónindegi uıymdastyrý komıtetiniń birinshi plenýmynda baıandama jasaǵan Ǵ.Músirepov ádebıet ahýalyn taldap-tarazylap, artyq-kem ketken tustardy saralaı kelip, B.Maılınniń “On bes úı” povesi, “Maıdan” pesasy týraly ońdy pikirler aıtyp, mereıin ósirip tastaıdy. Kópshiliktiń aldynda B.Maılın shyǵarmashylyǵyna durys baǵa berýi Ǵabeńniń onyń qandaı adam ekendigine kózi ábden jetken sezimnen týǵan bolý kerek.

Munymen qosa Ǵ.Músirepov baıandamasynda “byltyr jıyrma jyldyq toıyn ótkizemin degende, nadan synshy, sodyrly qazanbuzarlyq saldarynan Beıimbetti mańdaıǵa myqtap bir soqqyzyp aldyq… Mine, bul ári saıası jala, ári saıası aýyr soqqy edi. Muny biz áli túzetken joqpyz. Kezinde kópshilik bolyp munyń qate ekenin dáleldegen qaýlymyzdy “jeke basqarýshylyq” (edınolıchıe) jasap, Qaıypnazarov joldas basyp qaldyrdy”,– dep (Sýretker paryzy. 88-b.) Beıimbetke tańylǵan jalany alyp tastaýdy meńzedi. Ol solaı sheshildi me, joq pa, ol týraly qolymyzda derek joq. B.Maılındi ashyq jáne batyl qorǵaýǵa Ǵ.Músirepov alǵash osylaı kiristi. Al Beıimbet, tustastarynyń aıtýynsha, ústinen túıe júrip ótse de myńq etpeıtin, ózin-ózi qorǵaýǵa bara almaıtyn jan. Sony Ǵ.Músirepov sezgen, bilgen, sirá.

Sodyr soıqannyń  qasireti alda edi. B.Maılınge degen kózqaras ta, kóńil de Ǵabıt sózinen keıin ońyna qaraı túzelgen  sııaqty bolatyn. Biraq 1937 jyly báribir ózgerip shyǵa keldi.

1937 jyldyń qańtar aıynyń 16-23-i kúnderi Qazkraıkomnyń VII plenýmy ótip, partııa qujattaryn aýystyrýdyń qorytyndylary qaralyp, aldaǵy mindetter talqylandy. Qabyldanǵan  qaýlysynda partııanyń jaýlary  kezinde áshkerelenbedi dep kórsetilip, qazaqtyń tóńkeriske qarsy ultshyldyǵyna, oǵan qaraı aýytqýshylarǵa qarsy kúresti álsiretpeý talaby qoıyldy. VKP(b) Or­ta­lyq komıtetiniń 1937 jylǵy aqpan-naýryz plenýmynda: “Troskıshilerge qar­sy kúreste qazir eski ádister – dıskýssııa ádisteri kerek emes, jańa ádister, túp-tamyrymen qurtý, talqandaý ádisteri kerek”,– degen nusqaý jasalyndy. Osy qujattardan keıingi qımyl-áreketter shynynda qıratqysh kúshke aı­nal­dy. Árkim bas saýǵalap, aman qalý úshin birin-biri kórsetý ádisine  kóshti. Onyń ózi baspasóz betterinde ashyq jasaldy. Olaı ete almaǵandar jasyryn kór­setilip otyrdy. Basynda “ultshyl”, “alashordashyl” degen shý kóterilip, bara-bara “halyq jaýy” degenmen ulasty da, alaquıyn dańǵaza jaılap qoıa berdi.

Bul jolǵy áshkereleýge birinshi bolyp B.Maılın ilikti. Onyń 1932 jylǵy synalǵanyn qaıta jańǵyryqtyryp, jańa jalalar taǵý qarastyryldy. Shabyttyń shalqar keńistigine shyǵyp, shyǵarmalar jazý órisin keńeıtip, burynǵy  shaǵyn janrlar aıasynda toqyrap qalmaı, keń tynysty povest, roman, pesalar óndirte jazyp júrgen kezi Beıimbettiń. Endi tıisedi degen oı qaperinde joq edi. Aıaq astynan kóterilip, jeldete bastap, quıyndata soqqan qaradaýyl jaıpap, japyryp ketedi degen eshkimniń oıyna da kelmegen bolatyn.

Gazetter betinde jaryq kórgen “Jazýshylar uıymy jáne jańa mindetter”, “Tarıhı qaýlydan keıin”, “O polojenıı v Soıýze pısateleı”, “Jınaqtar” týraly nemese alashordashyl kontrabandanyń taǵy bir túri týraly” degen maqalalarda B.Maılın men S.Seıfýllın birinshi bolyp ótkir synǵa ushyrady. I.Jansúgirov, M.Áýezov te oǵan ilinip  ketedi.

Bul máseleni qaraý Odaqtyń partııa jınalysyna kóshiriledi. Sol jyly sondaı birneshe jınalys ótken. Ásirese 11-13 shilde kúnderinde ótken jabyq partııa jınalysynda “halyq jaýlary” degen tirkes alǵash qoldanylyp, bir-birimen qyrǵı qabaq bolyp tarasady. Qoıylǵan mindet – “halyq jaýlarynyń zııankesterin, qaldyqtaryn qurtý, oǵan ymyrashyldyq qylǵandarǵa syn jáne ózara syndy jumsaý”. Qaldyqtary kimder? Olar B.Maılın, S.Seıfýllın, I.Jansúgirov. Ymyrashyldar kimder? S.Muqanov, M.Áýezov, taǵy basqalar.

Syndy órshitýge bul az bolǵandaı, endi 7 qyrkúıekte Almaty  qalasyndaǵy jazýshylardyń jalpy jınalysy ótedi. Qaralǵan máseleniń ózi úreı týǵyzady: “Ultshyl fashısterdiń ádebıettegi zııankestik isterimen kúresý jáne jas kadrlardy ósirý týraly”. Zııankestik jasap júrgender dep olardy áıgilese, jas kadrlar dep olardan keıingilerdi esepteıdi. Osydan keıin syn basqa, qatal, ósh alý reńkine aınalyp, gazet betterinde “Sovet jazýshylarynyń qatarynda jat elementterge oryn joq”, “Býrjýazııalyq ultshyldardyń birin  qaldyrmaı áshkerelep, jermen jeksen qylamyz”, “Ultshyl fashıst jaýlardy túp-tamyrymen qurtaıyq” degen sııaqty maqalalar qaptap ketedi. Solardyń qaısysynda bolmasyn B.Maılınniń “zııankestigi” aıtylmaı qalmaǵan. Ony alashordashyl, ultshyl fashıst, qazaq halqynyń naǵyz jaýy etip kórsetedi.

B.Maılın “Qazaq ádebıeti” gazetiniń jaýapty redaktory qyzmetinde bolsa da, jyl basynan derlik  “Amankeldi” kórkem fılmin túsirýdiń basy-qasynda júredi. Dostary S.Seıfýllınniń, I.Jansúgirovtiń ustalyp, túrmege qamalǵanyn da der kezinde bile almaıdy. Emis-emis sybys oǵan da jetken bolýy kerek, fılmdi túsirip bitirer kezde boıynda qobaljý týǵan sııaqty. Ol sol dostarynan keıin ustaldy. Onyń sebebi – fılmdi túsirýde júrgendigi. Sony eske alǵan Ǵ.Músirepov keıingi bir suhbatynda bylaı degen bolatyn: “Beıimbet ustalardan bir-eki kún buryn Mırzoıan maǵan: “Sáken men  Ilııas ustalyp ketti. Endi, mine, Beıimbet te ustalaıyn dep otyr. Materıal kóp…” dep qynjyla aıtty. Sonda men Mırzoıannan: “Onda myna fılmdi qaıtemiz?”– dep suradym… “Túsire bersin fılmdi. Bir amaly tabylar, ol fılm kerek qoı”,– dedi ol” (T.Kákishev. Eskirmeıdi estelik. 1994 j., 276-bet).

Osydan keıin-aq Odaq partııa jınalysynda B.Maılın máselesi qaralady. Baıaǵy kókezý syn, jerden ap, jerge sap tómpeshteý. Bul 1 qazanda bolǵan. Fılmdi túsirý aıaqtalyp, 6 qazan kúni úıine kelgen keshte Beıimbet qamaýǵa alynady. Eki kúnnen keıin, ıaǵnı 8 qazanda Odaqta taǵy partııa jınalysy ótip, onda B.Maılındi partııadan shyǵarý máselesi qaralǵan. Qabyldanǵan qaýly Prezıdenttiń muraǵat qorynda saqtaýly. Jınalys B.Maılındi halyq jaýy dep taýyp, KP(b)K músheliginen shyǵarǵan.

Eń bir qııameti – halyq jaýynyń túbirine balta shappaı, túp-tamyrymen qurtpaı bolmaıdy degen kópirme sózben túıregen, keshe ózi qolpashtap, ósirgen “talanttylardyń” áperbaqan isteri boldy. Budan buryn da tobyǵynan qaǵyp, samǵatpaı, qanatyn qıyp tastaýǵa tyrashtanǵan olar endi onyń qasıetti, qadirli basyna sekirdi, sýǵa batyrýdyń  talaı aıla-sharǵysyn istep baqty. Aqyry alyp báıterekti qulatqandaı “jumys” bitirdi. Tek Ǵ.Músirepov qana ondaı masqaralyqqa urynbady.

Árkim óz basyn saýǵalap júrgende qorǵaıtyn jannyń tabylýy ekitalaı. Ondaı bir-aq adam shyqty. Ol – Ǵabıt Músirepov. Joǵarydaǵy jınalysta, B.Maılın máselesin qaraǵanmen, taıaqtyń ekinshi ushy oǵan tıdi.

Jınalystaǵy talqylaýdyń, alǵan qaýlynyń negizinde jazylyp, gazetterge jarııalanǵan maqalalardan Ǵ.Músirepovtiń qalaı synalǵanyn aıqyn ańǵaramyz. “Kazahstanskaıa pravda” gazetiniń 11 qazandaǵy sanynda jaryq kórgen “V partıınoı organızasıı Soıýza pısateleı” atty maqalada: “Pısatel kommýnıst Gabıt Mýsrepov, byvshıı v to vremıa zavedýıýshıı kýltprosvet otdelom SK KP(b)K, bıl sebıa v grýd, zaverıaıa togda partıınýıý grýppý pravlenııa Soıýza sovetskıh pısateleı Kazahstana v tom, chto on neset polnýıý otvetstvennost ı vrýchaetsıa za polıtıcheskýıý blagonadejnost svoego soavtora Beımbeta Maılına”,– dep bir shúıilip alady da, ol “halyq jaýlaryn” qorǵap keldi dep synaıdy. Al “Qazaq ádebıeti” gazetinde 15 qazan kúni jarııalanǵan “Halyq jaýlarynyń jetegindegi jazýshy” maqalasynda “ultshyl-fashıst sumyraılar qylmysy áshkerelenip, qolǵa tústi” dep súıinshi suraǵandaı bop, Ǵ.Músirepovti qyryna alady. “Ǵ.Músirepov halyq jaýy Maılınniń jan aıaspas dosy. Onymen qoıyndasyp, qushaqtasyp, birge turyp, birge júrgen adam. Sondyqtan da Músirepov halyq jaýy Maılındi qanatynyń astyna alyp, qorǵap keldi. Maılınniń buryn Alashordanyń ofıseri bolǵany, Sovet ókimetine  qarsy kúreskeni, bolshevıkterge oq atqany, shyǵarmalaryndaǵy kontrrevolıýsııalyq tujyrymdamalary jaıynda Jazýshylar uıymynyń janyndaǵy partııa uıymy máseleni der kezinde kóterse de, Músirepov óziniń qyzmet ornyn paıdalanyp… Maılındi qalaıda aman alyp qalýǵa tyrysty. Sońǵy kezge deıin ashyqtan-ashyq súıep keledi”,– dep ótirik-shyndy aralastyra kópirtip, Ǵ.Músirepovti jardan qulatýǵa jaqyndatady. 16 qazan kúngi “Lenınshil jas” gazetiniń sanynda da esep-sholý berilip, sondaı syn órbitiledi.

Osy jınalysta bolsa kerek, Ǵ.Músirepov óziniń aıtýynsha, bylaı degen: “Bı aǵań halyq jaýy bolsa, meni de sol kisiniń naqaq jaladan opyq jegen tobynda dep esepteńder, jarandar! Búkil ómirin týǵan halqy úshin sarp etip, qarshadaıynan sonyń muń-muqtajyn joqtap, danalyq sózin suryptap, hatqa túsirip, ádebıetiniń irgesin qalasyp, búkil Qazaqstan jurtshylyǵynyń súıispenshiligine bólengen azamatty “halyq jaýy” dep qaralaýǵa qalaısha aýyzdaryń barady, ar-ınabat, namys degen qaıda? Búgin Beıimbet Maılındi qaralap, onyń adal eńbegine kúıe jaǵyp, ǵajap darynyn qyzǵanyshtan qaralap otyrǵandardyń erteń-aq halyq aldynda, ıá, tarıh ótkelinde qarabet bolmasyna kim kepil!” (M.Sársekeev. Ǵabıt Músirepov týraly esseler. “Juldyz” jýrnaly, 1992 j., №11, 110-b.).

Bul Ǵ.Músirepovtiń ashý-yzaǵa, ar-namysqa toly kókireginen yshqyna shyqqan sózi. Qart qalamger Ǵ.Ahmedovtyń aıtýyna qaraǵanda, Ortalyq partııa komıtetiniń partııa jınalysynda B.Maılın týraly da sóz bolypty. Onda da Ǵabıt Músirepov: “Ol kisini jaqsy bilemin, adal nıetti, naǵyz kommýnıst, eger ony jaý deseńder, meni de jaý dep sanaýlaryńa bolady”,– degen eken (Ǵ.Ahmedov. Alash Alash bolǵaly. 110-111-b.b.).

Sol 8 qazan kúngi jınalystyń qaýlysynda: “Músirepovtiń isin KP(b)K Ortalyq komıteti partııa jınalysyna  onyń partııalyǵyn qaraýǵa jiberý kerek”,–  degen bap bar. Másele onda qaraldy ma, joq pa, ol týraly eshbir derek, ne qujat qolymyzǵa túspedi. Qalaı bolǵanda da Ǵabıtti de arandatpaı qoımaıtyn áreketteriniń barysy asa qaýipti edi. Birinen soń biri áshkereleýge ushyrap, qapasqa túsip, qýǵynda júrip, qurban bolyp jatqanda Ǵ.Músirepov qalaı aman qalǵan degen oıǵa qalady ekensiń. “Batyrǵa da jan kerek”, demekshi, qansha batyldyq, kúreskerlik qaırat kórsetkenmen, ózińniń moınyńa da qylburaý ilineıin dep turǵanda qol qýsyryp, basyńdy usynyp otyra berýge bola ma. Onyń amalyn taýyp, Máskeýge ketip, jan tasalaǵanyn joǵaryda keltirilgen “Ǵabıt Músirepov týraly esseler” maqalasynan bildik.

Ǵ.Músirepovtiń aman qalýy Allanyń bir rahymynan bolǵan shyǵar. Ol kózi tiri kezinde kóp nársege kózimizdi jetkizdi. B.Maılın týraly álsin-álsin maqalalaryn jazyp, sózderin aıtyp júrdi. 1957 jyly Beıimbet aqtalardan buryn ol týraly pikir (otzyv) jazyp bergen de tek Ǵ.Músirepov. Bul onyń aınymaǵandyǵy. Búkil ómir boıy baqılyqqa ketkenshe B.Maılındi qorǵaý óz aldyna, qurmet tutyp, qasterlep ótýiniń ne sebebi, ne máni bar? Tek alǵashqy kezde jazýshy bolýyna qol ushyn, járdemin bergeni úshin desek, ol ushqarylaý, kelte qaıyrǵandyq bolar edi. Úńile qarasaq, ekeýi bir tutas adam sııaqty. Olardyń eń aldymen tabynǵan kredosy, pir tutqan asyly – adamgershilik ar men namys, jan sulýlyǵy. Bul qasıetterdi eshqandaı altynǵa aıyrbastamaıtynyn dáleldep, naqty dostyq qarym-qatynastarymen, dúnıetanymdyq isterimen kórsete bildi. Ekeýiniń muraty azamat bola bilý boldy. Adamgershilik bıik dárejege kóterilgen adam ǵana naǵyz azamat. Joǵarydaǵy jınalysta Ǵ.Músirepovtiń “ar-ınabat, namys qaıda” deýi sol azamattyqtyń belgisi. Ol B.Maılındi osyndaı jaǵynan jaqsy bilgen, úlgi-ónegesinen úırengen.

Keıin B.Maılınmen bolǵan kezderin oı eleginen ótkizip, zerdelep, ábden sanasynda qaınap pisken pikirlerin Ǵ.Músirepov ózimen birge ala ketpeı, jazyp ketken, ónege eterlik minezderin ashyp bergen.

– Ol jas talanttardy da sonshalyq kóregendikpen, ańdaǵyshtyqpen taýyp ala qoıatyn. Asyly, bizdiń, onyń zamandastarynyń qaı-qaısysy bolsaq ta Beıimbet Maılınniń kıeli qoly, ıakı onyń keremet redaktorlyq qalamy tımeı óte aldyq demes edik.

– Bizdiń prozamyzdaǵy  realızm shyńyna shyqqan sheberlik ózgelerdiń bárinen de buryn Maılın esimimen berik baılanysty. Ol – ári teńdesi joq áńgimeshi retinde de, ári prozadaǵy súıekti shyǵarmalardy jasaýshy retinde de bizdiń tuńǵysh zerger jazýshymyz. Bizdiń qaı-qaısymyz bolsaq ta Beıimbet Maılınniń “Shuǵanyń belgisi” povesiniń qursaǵynan shyǵyp, etegine oranyp óskendeımiz.

Ǵ.Músirepov jazýshy shyǵarmashylyǵyn osylaı baǵalaı kelip, onyń baǵa jetpes adamgershilik, azamattyq bitim-beınesin tómendegishe sıpattaıdy: onyń qarapaıymdylyǵy, qolynyń kirshiksizdigi, júrek lúpiliniń qaltqysyz, qaıaýsyz páktigi, talantymen teń tize qosqan eńbekqorlyǵy…”, “birdemege bastyq bolýǵa jolamaý… erekshe minezi edi”, “gazet, jýrnal betterinde qym-qıǵash aıtystar bolyp jatqan kúnderde… bir jazýshy týraly  jaman sóz aıtqan emes, bet tyrnasa, keýdemsoq synǵa renjip qaraıtyn edi…, jınalystarda sondaı yńǵaı, belgi bilinse-aq “ketpeımiz be?” degen biraýyz sóz jazǵan bir japyraq qaǵaz jiberedi maǵan, ózi sytylyp shyǵyp, esik aldynda kútip turady…”, “bir qasıeti – ǵajaıyp tabıǵılyǵy…”, “ol júris-turysy sabyrly, salqynqandy minezdiń adamy, bireýge sen dep kerildesip jatqanyn kórgen  emespin. Bas qatyrar tobyr jıynnan aýlaq júretin. Sonymen qoımaı ózi de qonaqjaı boldy. Qazaqtyń sol kezdegi kóptegen óner, ádebıet adamdarymen Bı-aǵanyń úıinde tanystym desem artyq emes”.

Osynyń bári ulylyqqa tán minezder emes pe. Amal ne, sondaı ilýde bir-aq ret kezdesetin adamdy saqtap qala almady, jalańdaǵan repressııa men ulttyq  psıhologııadaǵy kertartpalyqtyń qurbany etip jiberildi. Erlikke para-par qımyl jasaǵan Ǵ.Músirepov te qutqara almady, ol  múmkin de emes edi.Toqtar BEIISQULOV,jýrnalıst.

30 qarasha 2001 jyl.