Baıqap qarasańyz, biz qazir «Alty alashtyń balasy bas qossa, tórdegi oryn – muǵalimdiki» degen Maǵjan Jumabaıulynyń ataly sózin kez kelgen jerde sóz arasyna qystyra ketýdi ádetke aınaldyrdyq. Ras, adam balasynyń ustaz aldyndaǵy qurmetin eshteńemen ólsheýge bolmaıdy, biraq dál qazir qazaq qoǵamyndaǵy muǵalimniń ornyn sóz júzinde ǵana emes, naqty nátıjemen anyqtap bere alamyz ba? Biz tómende taqyrypqa qatysty birneshe saýalǵa jaýap izdep kórdik...
Ustazdyń orny tór me, bosaǵa ma?
Dál osy suraqqa qatysty mindet pen paryzǵa toly pármen Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi: tabys pen turmys sapasyn arttyrý» atty halyqqa arnaǵan Joldaýynda da aıtyldy. Elbasy «Pedagog mártebesi týraly» zańdy ázirlep, qabyldaý qajet dep sanaımyn. Bul qujat muǵalimder men mektepke deıingi mekemeler qyzmetkerleri úshin barlyq ıgilikti qarastyryp, júktemeni azaıtýǵa, jónsiz tekserister men mindetten tys fýnksııalardan arashalaýǵa tıis...» degen bolatyn ótken jyldyń sońyna taman jarııalaǵan baǵdarlamalyq qujatta. Qazir Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń quzyryndaǵy jaýapty mekemeler men qoǵam belsendileri, salalyq kásipodaq uıymdary birlesip «Pedagog mártebesi týraly» zań jobasyn daıyndap jatyr. Jaqyn kúnderi bul zań jobasy kópshilik talqylaýyna usynylmaqshy. Demek, urpaǵynyń keleshegine beıjaı qaramaıtyn ata-ana, jalpy qoǵam tárbıe men bilim berýge jaýapty pedagogtiń mártebesin anyqtaıtyn qundy qujattyń ońtaıly qabyldanýyna bir kisideı jumylyp, qatysýy kerek.
Osy jerde zańdy kúshi bar arnaýly qujat qabyldaýdyń qajettiligin týyndatyp otyrǵan faktorlarǵa toqtalýymyz kerek. Ras, qazir mektep muǵaliminiń ımıdjine qatysty sóz qozǵalǵanda olardy jergilikti atqarýshy bıliktiń «qolbala» qyzmetshisi beınesinde kóretinimiz bar. Bul uǵymnyń qanshalyqty shyndyq ekenin anyqtaý bitpes daýǵa ulasyp ári ol uzaq merzimge sozylatyny taǵy anyq. Biraq dál osy jurttyń túsiniginiń ózi pedagogtardyń quqyqtyq mártebesin anyqtaýǵa negiz bolady. Bul – bir. Ekinshiden, Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń «Bul qujat muǵalimder men mektepke deıingi mekemeler qyzmetkerleri úshin barlyq ıgilikti qarastyryp, júktemeni azaıtýǵa, jónsiz tekserister men mindetten tys fýnksııalardan arashalaýǵa tıis...» degen sózine qaıta oralaıyq. Biz aldyńǵy sóılemde aıtqan «muǵalimderdi jergilikti atqarýshy bıliktiń «qolbala» qyzmetshi beınesinde kóretinimiz bar...» deýimizdiń dáleli osynda jatyr.
Demek, jańa zań qabyldanǵannan keıin, mártebesi aıqyndalǵan muǵalimniń fýnsıonaldyq mindetten basqa jumystarǵa sebepsiz jegilmeýi ózdiginen sheshimin tabatyn bolady. Sol sııaqty, qoǵamdaǵy basqa da mamandyq ıelerindeı pedagog eńbeginiń laıyqty baǵalanýy, muǵalimderdiń zeınet jasynyń rettelýi syndy kún tártibindegi máseleler jaýabyn tabýy tıis.
Bilim berý qaýipti jumys pa?
Muǵalimniń jeke bas qaýipsizdiginiń qorǵalýyna qatysty máseleni bólek talqylaý kerek. О́ıtkeni dál qazir oqýshyǵa bilim berýshi tulǵanyń qyzmetin qaýipti mamandyqtar qataryna qosýǵa negiz bolatyn oqıǵalar jıilep ketti. Onyń bir-eki mysalyna tómende arnaıy toqtalatyn bolamyz. Biraq bul pikirimizben kelispeıtin taraptyń sózine aldymen qulaq asýymyz kerek sııaqty.
– Bul máselege quqyq qorǵaý salasynyń qyzmetkeri ǵana emes, ata-ana retinde de kózqarasym aıqyn. Muǵalim – bilim úıretýshi bolǵanda, mektep – tárbıe alańy. Iаǵnı, mekteptegi qyzmetti adamnyń ómirine, jumysyna qaýip tóndiretin jaǵdaıǵa jatqyzýǵa bolmaıdy. Múmkin, buzaqylyq, tártipsizdik oryn alatyn bolar, biraq kez kelgen jaǵdaıdy quqyq buzýshylyqtyń shegine jetkeni dep qarastyrýǵa asyqpaıyq. О́ıtkeni mektep – bilim beretin orta. Ol ortadan qylmystyń izin izdeýdiń ózi kúná. Jalpy, muǵalimniń bedeli men mekteptiń mártebesi týraly bárimiz oılanýymyz kerek. Eger balalarymyzdyń sanaly bilim alyp qana qoımaı, qaýipsiz ortada ósýine ata-ana, qarapaıym adam retinde atsalyspasaq, bul mindetti polısııa jalǵyz atqara almaıdy. Bul jerde ádep pen qurmet birinshi orynǵa shyǵýy kerek. Mektepti tikenek symmen qorshasaq nemese polısııa kúzeti bolatyn bolsa, ony mektep dep aıta alamyz ba? Sanaly turǵydan alǵanda, muǵalim gýmanıtarlyq mamandyq ókili retinde qoǵamdyq qurmettiń joǵary deńgeıinde turýy tıis. Al onyń densaýlyǵyna, ómirine qandaı da bir qaýip-qater tónse, ustaz da basqa qoǵam múshesi sııaqty zań talaptaryna saı aryzdana alady. Jalpy, biz muǵalim mártebesin qaýipsizdik turǵysynan emes, eńbek mártebesi jaǵynan anyqtaýymyz kerek, – deıdi Almaty oblystyq ishki ister departamentiniń resmı ókili, polısııa maıory Kóbeıhan Nurahmet.
Qoǵamda ustazdyń quqyqtyq mártebesiniń anyqtalýyna qatysty máseleniń ótkir turǵanyn eskerýimiz kerek. Bul, ásirese, muǵalimniń mekteptegi qyzmeti barysynda sebepsiz soqqyǵa jyǵylýy, túrli ádiletsizdikke tap bolýy sııaqty jaǵdaılardan qorǵaýǵa negiz bolady. Mysalǵa, bir jyl burynǵy ustazdyń ata-ana tarapynan jábir kórýine qatysty oqıǵany alaıyq. Byltyr Almaty oblysynyń Ile aýdany, Boraldaı kentinde ornalasqan Kenen Ázirbaev atyndaǵy №15 jalpy bilim beretin mektep dırektorynyń oqý-tárbıe isi jónindegi orynbasary, ádisker ustaz, bıologııa pániniń muǵalimi Gúlzıra Baıdildaeva ata-ana tarapynan jábirlenip, aýyr dene jaraqatyn alǵan bolatyn. Jylǵa jýyq ýaqyt ótse de qylmystyq is áli kúnge deıin sozylyp, Ile aýdandyq sotynda qaralyp jatyr.
Pedagogty polısııa qorǵamaı ma?
Jaqynda bizge habarlasqan jábirlenýshiniń qorǵaýshysy Marjan Aspandııarova tergeý isiniń 11 aıǵa sozylǵanyna qaramastan, sot osy qylmystyq iske sońǵy núkte qoıýǵa asyqpaı otyrǵanyn aıtty. Qorǵaýshy osy merzim ishinde aıyptalýshy jaqtyń sot otyrysyna sebepsiz kelmeı qalý faktisi bolǵanyn jáne tergeý barysyna kóńili tolmaıtynyn da jetkizdi.
Jalpy, bul is Almaty oblysynyń Ile aýdandyq sotyna kelip túskenge deıin aýdandyq ishki ister bóliminde 11 aı boıy tergelgen eken. Jábirlenýshiniń advokaty tergeýshi isti sebepsiz sozyp, oqıǵanyń beınetaspaǵa jazylǵan sátin esepke almaýǵa tyrysqanyn jáne kýágerlerdiń túsiniktemesine nemquraıly qaraǵandyǵyn aıtady. Tek oblys prokýroryna birneshe ret shaǵymdanǵannan keıin ǵana tergeý aıaqtalypty. Al ótken jyldyń 20 jeltoqsanyna taǵaıyndalǵan aldyn ala sot tyńdaýyna aıyptalýshy tarap kelmeı qoıǵan. Isti qaraý keıinge shegerilgen. Qylmystyq is boıynsha kúdikti dep tanylǵan ata-ana budan keıin ótken 2 sot otyrysyna da qatyspaǵan kórinedi. Sonyń saldarynan sot qaıta-qaıta keıinge jyljyp keledi eken. Biz jábirlengen ustaz isine memlekettik aıyptaýshy retinde qatysyp otyrǵan prokýrordan tergeý men sot barysyndaǵy zańdylyqtyń saqtalýy jaıynda suraǵan edik.
– Azamatsha Gúlzıra Baıdildaevanyń talaby boıynsha qylmystyq isti qaraý birneshe ret keıinge qaldyrylǵany ras. Bul jerde aıyp taǵylyp otyrǵan taraptyń densaýlyǵyna baılanysty anyqtamasy bolǵandyqtan is shegerildi. Qazir sot jábirlenýshi tarap pen kýágerlerden jaýap alýdy bastady. Is azamatsha Mıtroshenko Nadejda Pavlovnaǵa qatysty Qylmystyq kodekstiń 107-baby, 1-tarmaǵymen «qasaqana dene jaraqatyn salý» boıynsha qaralyp jatyr, – dedi Ile aýdandyq prokýratýrasynyń aǵa prokýrory Muhtar Myńjasar.
Negizi, Gúlzıra Baıdildaevanyń talap aryzy negizinde qozǵalǵan qylmystyq is – elimizdiń sot jáne bilim salasy tarıhynda ata-ana tarapynan jábir kórgen muǵalimniń sotqa júginýi boıynsha alǵashqy is. Jábirlenýshi ustaz istiń tezirek aıaqtalyp, ádilet saltanat quratynyna senimdi.
– Aýyr soqqydan keıin uzaq emdeldim. Densaýlyǵyma kelgen nuqsan áli ońalmady. «Qulaqtyń estý júıesinde soqqydan keıin bolǵan kemistiktiń emi joq» dedi dáriger. Ári osy oqıǵadan keıin jumys aýystyrýyma týra keldi. Jáne 1 jyl boıyna oqýshynyń ata-anasy tarapynan tatýlasý, keshirim suraý nıeti bolǵan joq. Kerisinshe, sot otyrysynan keıin dóreki sóılep, doq kórsetip ketti, – deıdi ustaz.
Bul mysal da Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń quzyryndaǵy jaýapty mekemeler men qoǵam belsendileri, salalyq kásipodaq uıymdary birlesip talqylaýǵa usynatyn «Pedagog mártebesi týraly» zań jobasynyń mańyzdylyǵyn arttyra túsedi.
Jańa zamannyń tálimgeri. Ol kim?
Árıne, muǵalimniń qoǵam, adamzat aldyndaǵy mártebesi pedagogtardyń kásibı quzyrettiligin arttyrýy men maman retindegi ınnovasııalyq jańashyldyǵyna baılanysty ekeni daýsyz. Memleket bul turǵydan ustazdardyń bilimin jetildirýge jol ashyp, jaǵdaı jasap otyr. Onyń bir deregin qazir bilim salasynda belsendi júrgizilip jatqan jańartylǵan oqý mazmuny boıynsha qaıta daıarlaý isinen alaıyq. Máselen, osy baǵdarlama boıynsha Almaty oblysynda 2017-2018 oqý jyly barysynda 27 279 pedagog, onyń ishinde 646 mektep dırektory kásibı biliktiligin arttyrypty.
– Búginde muǵalim mártebesin arttyrý maqsatynda pedagogtar úshin biliktilik deńgeıin eskeretin kategorııalardyń jańa kestesin engizý júrgizilip jatyr. Osy maqsatta aǵymdaǵy jyly muǵalimderdi attestattaýdyń jańa júıesi engizildi. Oblysta oqý jylynyń sońynda jańa qaǵıdalarǵa sáıkes 3013 pedagog ulttyq biliktilik testileýden ótti. Attestattaýdyń ekinshi kezeńinde pedagogtardyń portfolıosy saraptalyp, jańa formatta attestattaýǵa qatysty. Al jańa oqý jylynda, ıaǵnı 1 qyrkúıekten bastap jańa júıe boıynsha biliktilik sanatyn alǵan pedagogtarǵa jalaqy mólsheriniń 30-50 paıyzynan bastap ústemeaqy tólenedi. Bul aımaqtaǵy muǵalim mártebesin aıqyndaýdyń bir kórinisi ǵana, – deıdi oblystyq bilim departamentiniń basshysy Dáýren Júnisov.
Ustaz etıkasy uǵymy eskirdi me?
Aıtpaqshy, biz ata-ana tarapynan japa shekken muǵalimniń quqyǵy týraly sóz qozǵap otyryp, ustaz tarapynan da zań buzýshylyqtyń jıi bolatynyn jasyrmaýymyz kerek. Mysalǵa, kúni keshe Almaty oblysynyń Panfılov aýdanyna qarasty Jarkent kópsalaly kolledjinde zań buzýshylyq oryn alyp, osy oqý ornynyń deneshynyqtyrý páni muǵalimi stýdentti soqqyǵa jyqty. 10 qańtarda bolǵan oqıǵa lezde áshkere bolyp, uryp-soǵýdyń beınebaıany áleýmettik jeli arqyly jurtqa tarap ketti. Qoǵamdyq dúmpý týǵyzǵan beınejazbadan soń Jarkentke oblystyq bilim departamentiniń basshysy bastaǵan komıssııa baryp, is barysyn zerttedi. Qazir stýdentke qol jumsaǵan muǵalim jumystan shettetilgen. Al kolledj dırektory óz erkimen jumystan ketti. Pedagogqa qatysty Qylmystyq kodekstiń «Kámeletke tolmaǵan adamdy tárbıeleý jónindegi mindetterin oryndamaý» baby boıynsha qylmystyq is qozǵaldy.
Jalpy, mektep qabyrǵasynda balaǵa qol kóterý faktisi oblysta buǵan deıin de tirkelgen bolatyn. 2 jyl buryn Ile aýdanynyń Baıserke aýylyndaǵy mekteptiń muǵalimi tómengi synyptyń oqýshysyn urǵany anyqtalyp, ustaz jumystan qýylǵan edi.
Bolǵan jaılardy saraptaı kele, «Pedagog mártebesi týraly» zań jobasyna talqylaý barysynda búgingi muǵalim etıkasynyń eskirgeni jaıly da másele kóterýdiń ýaqyty kelgendigin aıtpaqpyz...
Qalmahanbet MUQAMETQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty oblysy