Qazaqstannyń bedelin ósirgen aıtýly qadam

Birinshiden, Qazaqstan sońǵy 10 jylda Eýropa, Islam álemi jáne Eýrazııa keńistikterinde jú­ze­ge asyrǵan halyqaralyq deńgeı­degi isterimen qatar, dıp­­lo­ma­tııalyq qatynastaryn endi ǵana damytyp jatqan elder­­diń ózinde eleýli áser qaldyr­ǵanǵa uqsaıdy. Ásirese merzimi jaqynda aıaq­tal­ǵan BUU Qaýipsizdik Keńe­si­niń turaq­ty emes músheligi kezin­de bas­shylyqqa alǵan aqyl­góı jáne konstrýktıvti ustany­my Qazaq­stannyń syrtqy saıasat­taǵy yqpalyn odan saıyn arttyr­ǵanyn atap ótýge bolady. Lı­vanǵa Úndistanmen birigip joldan­ǵan qazaq áskerleriniń halyq­aralyq qaýymdastyqtyń pikirine áseri ońdy boldy. Qarapaıym kórinetin bul qadamnyń «Qazaq­stan daǵdarysty kezeńdi artta qaldyrý maqsatynda jáne álem­dik beıbitshilik úshin áske­rı kúsh turǵysynan úles qosa alady» degen pikirdi kúsheıte tús­ti. Qa­zaqstannyń mundaı opera­sııalar jasaı alý qabiletin tek búgingi kúshtik sharalar turǵy­synan qarastyrýǵa bolmaıdy. 

Máselen, «Mádenı mura» baǵ­darlamasy sheńberinde Sırııada atqarylaǵan birqatar is-sharalar men ornatylǵan ekijaqty yn­ty­maqtastyqtyń soǵystan buryn Sırııamen yqpaldasýda dıp­­lomatııalyq arnalardyń tıim­di qoldanylǵanyn kórsetedi. Sońǵy jyldary Qa­zaqstan Túrkııa, Lıvan jáne Ior­danııadaǵy sı­rııa­lyq bosqyndarǵa kómek kór­setý maqsatynda 700 myń dollardan astam qarajat bóldi. Osy­nyń barlyǵy jum­saq kúsh elementteriniń jáne halyqaralyq dıplomatııa sha­­ralarynyń birge qolda­ny­lýynyń nátıjesinde iske asy­ryldy. Bular Nazarbaev kósh­bas­­shy­­lyǵynyń ózge­shelikterin aı­shyq­­taıdy. 

Operasııanyń ekin­shi ma­ńyzdy tusyna kelsek. Sırııada, ásirese, Idlıb aımaǵynda Qazaq­stannan kelgen birqatar otba­sylardyń bar ekendigi belgili. Bulardyń bir bóligi Qazaqstan úshin jaqyn jáne orta merzimdi bolashaqta qaýipsizdik turǵysynan qater týǵyzýda. Olardyń elge oralýy jáne el aýmaǵynda yqpal jasaýy Sırııa máselesi týdyrýy múmkin saldarlardyń ishindegi eń úlken problema. Qazaqstan osyny túsindi jáne aımaqty udaıy nazarynda ustady. Aqyrynda, Jenevadan keıingi eń mańyzdy halyqaralyq retteý bastamasy – Astana prosesin uıymdastyrdy. Aı­maq­taǵy eń yqpaldy úsh el – Reseı, Iran jáne Túrkııa­men yntymaqtastyǵyn ınstı­tý­sıo­naldyq deńgeıde kúsheıtti. Halyqaralyq qaýymdas­tyq­tyń Qazaqstanǵa degen senimi ekijaqty jáne kópjaqty yntymaqtastyq jasaýyna múmkindik berdi. Jaqynda Sırııadan 47 Qazaq­stan aza­ma­tynyń qaıtarylýyn Nazarbaev­tyń birneshe jyldan beri Sırııa saıasatynda kórsetip kele jatqan jigeriniń jemisi retinde baǵalaýǵa bolady.

Bul jańalyq Túrkııanyń qoǵamdyq pikirinde úlken áser týdyryp, ásirese, áleýmettik jelilerde kóp bólisildi. Onsyz da ımıdji jaqsy bolyp otyrǵan Qazaqstan jáne onyń basshysy Nazarbaevtyń elden syrt jerlerde operasııa jasaý qabiletin kórsetýine Túrkııada oń baǵa berilýde. Qazaqstannyń Túrkııadaǵy elshiliginiń sońǵy ýaqytta at­qar­ǵan sharalary jáne ártúr­li deńgeıdegi aqparattyq jumy­sy osyndaı qadamdar týraly jańalyqtardyń du­rys derek­kózderden taraýy tur­ǵysy­nan úlken mańyzǵa ıe. Qazaq­­stannyń Reseımen qatar Túrkııa­men yntymaqtastyǵyn artty­rýy elge oralǵandardy baqy­laýda ustaýyna múmkindik beredi.

Úshinshiden, Prezıdent Nazarbaevtyń osyndaı opera­sııa­lardyń jalǵasatyny jónin­degi málimdemesi aımaqtaǵy qa­zaqstandyqtarǵa joldanǵan bir belgi ispetti. Osylaısha Qa­zaqstan Taıaý Shyǵystan kelýi múm­kin beıberekettikterge qar­­sy turý qabiletin arttyra tús­ti. Sebebi bul úderis ártúr­li derekkózderden durys aqparat pen barlaý málimet­teri­­ne qol jetkizýge ári der ke­zin­de tıisti is-qımyl jasaýǵa múm­kin­dik beredi. Qazaq­stan­nyń mundaı operasııalar­da jetistikke jetýi jáne halyq­aralyq qoǵamdastyqtyń keli­simimen alǵa jyljýy aımaq­taǵy basqa elderdegi, tipti Shan­haı yntymaqtastyq uıymyn­­daǵy pozısııalarynyń kú­sheıýine yqpal etýi múmkin. Qazaq­­stan, sonymen qatar aımaq­­tyń basqa elderine uqsas qater­­li máseleler boıynsha kósh­­bas­­shylyq etý jáne kómek kór­setý áleýetin pash etti. Osy­laı­sha aımaqtyq ıntegrasııa úde­risiniń ınstıtýsıonalıza­sııasy basqa turǵydan da kúsheıe túspek.

Kúrshad ZORLÝ,

professor, sarapshy (Túrkııa)