Ataqty Shalkıiz jyraý babamyzdyń: «Sary shypshyqtaı shyrlatyp, Ázireıil kimderge quryq salmaǵan, Saqalyna sary shirkeı uıalap, Mıyǵyna qara shybyn balalap, Qazaqtyń basy qaıda qalmaǵan» deıtin keremet tolǵaýy bar. Osynda aıtylǵandaı, eki jyl buryn «Egemen Qazaqstan» gazetine «Jat jurtta jerlengen jampozdar» atty maqala jarııalanyp, onda shetten topyraq buıyrǵan tulǵalardyń esim-soıy atalǵan-tyn.
Osylaı shetten topyraq buıyrǵan taǵdyr ıesiniń biri – halqynyń jarqyn bolashaǵy úshin kúresken qaısar tulǵa Mustafa Shoqaı. Atamyzdyń qazasy jaıly janjary Marııa Shoqaı apamyz 1972 jyly Ystanbulda jaryq kórgen esteliginde: «1941 jyly 25 jeltoqsan kúni maǵan nemistiń bir áskerı adamy kelip, kúıeýimniń óte aýyr naýqas ekendigin aıtty. Men 27 jeltoqsan keshki saǵat 9-da Berlınge keldim, vokzalda kútip alǵan ulty qalmaq Shamba Balınov Mustafanyń bir saǵat buryn ómirden ótkenin sol jerde estirtti. 1942 jyldyń 2 qańtar juma kúni Mustafa marqum Berlın qalasyndaǵy musylmandar zıratyna jerlendi» deıdi.
Keńes odaǵy tusynda atamyzdyń basyna barý bylaı tursyn, atyn ataýǵa tyıym salyndy. О́ıtkeni M.Shoqaı ıdeıasynan sosıalıstik júıe qatty úreılendi. Qudaıǵa shúkir, qazir táýelsizdiktiń arqasynda atamyz jambasy tıgen jerdi ekiniń biri biledi. Berlın qalasyna at basyn burǵan zııalylar zııarat etpeı ketpeıdi.
Biraq sonaý ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldarynyń ózinde atamyzdy izdeýshiler bolypty. Oǵan 1967 jyly aqpan aıynyń 18-i kúni Mustafa atamyzdyń basynda túsirilgen myna bir foto dálel. Bul adamdar túrkııalyq qazaqtar. Zırattyń qulpytasyna súıenip túregep turǵan Bekeı Sarbas, otyrǵandar – sol jaqtan Yrysbaı Erol, Arystan Tosyn jáne Nyǵmetolla Uzman. Osy kezde bular 30-34 jastaǵy jigitter. Bekeı Sarbas aǵamyz onshaqty jyl buryn qaıtys bolsa, Yrysbaı Erol dál qazir Germanııanyń Keln qalasynda, Nyǵmetolla Uzman Berlınde aman-esen júrip jatyr. Al Arystan Tosyn aqsaqal Almaty irgesindegi Raıymbek aýylynda turady. Toqsanynshy jyldyń aıaǵy men jańa ǵasyrdyń basynda Arekeń teledıdar arqyly qazaqtyń qara jorǵa bıin bılep, kópshilikke etene tanylǵan tulǵa. Bir sózben aıtqanda, shette júrgen qazaq ónerin nasıhattaýshy.
Osy Arystan aǵamyzdyń aıtýynsha, 1966 jyly Túrkııadan Almanııaǵa (Germanııa) jumys izdep kelgen tórt qazaq Berlınge tabany tıgen kúni atalarynyń basyn izdepti. Arystan aǵamyzǵa, «sizder oǵan deıin M.Shoqaıdyń bul qalada jerlengenin biletin be edińizder?» dep suraq qoıdyq. Biledi eken. О́ıtkeni túrkııalyq qazaqtar Azattyq radıosy arqyly túrik, keıinnen qazaq tilinde beriletin habar-oshardy únemi tyńdaǵan jáne sheteldegi túrkistandyqtar úshin arab grafıkasymen shyǵatyn «Millı Túrkistan» jýrnalyn úzbeı oqypty. Osyndaǵy eki birdeı aqparat kóziniń eń kóp aıtatyn taqyryby – «Shoqaı ıdeıasy» men «Mustafa joly» eken.
– Sóıtip atamyzdyń basyn izdep shyqtyq, – deıdi Arystan Shádetuly. Nemisshe de jetik bilmeımiz. Berlın qalasyn kókteı sholyp, kezip kelemiz. Arasynda jón biledi-aý degen úlkenderden «bizdiń Mustafa Shoqaı degen atamyz osynda jerlengen eken, bilesiz be?» dep suraımyz. Sóıtip úshinshi kún degende kósheden salıqaly, salmaqty nemis qarııasyn jolyqtyryp jónimizdi aıttyq. Ol kisi bizdi úıine kirgizip qoıyp, jan-jaqqa telefon soqty. Bir zamanda «atalaryń ras osynda jerlenipti» dep, áli esimde «Kolýmbııa Dan» degen kósheniń boıynda ornalasqan «Túrik shahıtligi» qorymyn nusqap jiberdi.
Habar alǵan tórt qazaq shapqylap túrik qorymyna barǵan. Ony bıik dýalmen qorshap, ústine tikenek sym tartyp tastapty. Abajadaı qaqpasynda nán qara qulyp. Bosaǵasynda: «bul jerde Osman patshalarynyń elshileri men konsýldary jerlengen» degen jazý.
Sodan atasynyń basyn izdegen tórt qazaq ári aqyldasyp, beri aqyldasyp, aqyry ishindegi qaǵylez jeńildeýi Arystan aǵamyzdy dýaldan asyryp ishke tastaıdy. Arekeń top etip túse qalyp, qarasa alty attam jerde Mustafa atasynyń zıraty tur. Qabirdiń jazýyn asyqpaı oqyp, onyń astynda turǵan qaıratkerdiń bıýst-músinin ábden tanyp, syrtta turǵandarǵa «taptym» dep aǵaılaıdy. Olar aıtady: «Tapsań aıat oqy, biz osy jerde áýmın deıik».
Osy oqıǵadan keıin arada bir jyl ótkende qabir izdegen tórt qazaq tıisti mekemelerdi taýyp, zańdy túrde tot basqan qara qulypty ashtyryp, ishke kirip, estelik retinde fotoǵa túsedi. Myna sýret sol.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»