Kúni keshe rejısser Talǵat Temenovtiń «Bizdiń qalanyń kishkentaı hanzadasy» atty fılmi Bangladeshte ótken baıqaýda «Eń úzdik balalar fılmi» atandy» dep súıinshilenip jatqanda, ıektep kelip ıirimine tartqan alǵashqy oı: «Osy bizde balalar kınosy bar ma edi?» boldy.
Jalpy, qoǵamda balalar fılmin joqtaǵan saýaldyń dúrkin-dúrkin qoıylyp turýy daǵdyǵa aınalyp ketken. Biraq odan balalar fılmi órken jaıǵanyn kórsetip, damyp ta ketpeıdi, «joq eken» dep jerlep tastaýǵa bala aldynda ózin az-kem jaýapty sezinetin rejısserler ara-tura aınalyp soǵyp turatyndyqtan bul tóńirek múlde taqyrlanyp ta qalmaıdy. Jyl saıyn Qazaqstanda biriniń shańy basylmaı jatyp, ekinshisiniń basy qylań beretin kınobaıqaýdyń neshe túri ótkiziledi, biraq solardyń ishinen «balalar fılmi báıge alypty» degendi estigen bireý-mireý bar ma? Sońǵy on jylda balalar taqyrybyna arnalyp bar-joǵy 7-aq fılm túsirilgen. Sábıt Qurmanbekovtiń «Seker», Erlan Nurmuhambetovtiń «Ańshy bala», Danııar Salamat pen Berags Elýbaıdyń «Báıterek», Ashat Ybyraevtyń «Sıqyrly orman», Ásııa Súleeva men Ánýar Raıbaevtyń «Jeńis semseri», Talǵat Temenovtiń «Bizdiń qalamyzdyń kishkentaı hanzadasy» jáne byltyr túsirilip, qazir óndiriste montajdalyp jatqan «Bala ǵashyq» fılmi bolmasa, balalarymyz Abdolla atalary baıaǵyda túsirip berip ketken, «Alpamys» pen «Qojany» qyryqtan asqan jasyna qaramastan qurdas qylyp áli maldanyp júrer me edi.
О́kinishtisi, balalar ádebıetiniń damý deńgeıi qandaı bolsa, balalar kınosynyń damýy da dál osy deńgeımen qaraılas bolǵandyqtan, ekeýiniń kórgen kúni bir bolyp tur. Balalar kınosynyń damymaı otyrǵanyn ádebıetpen baılanystyratyn sebebimiz, buryn kınodaǵy kóp ssenarııler ádebıetke negizdeletin. Al qazir kınofılmder arqa súıeıtin balalar ádebıetiniń ózi damymaı otyr. Búgingi «kınodramatýrgpiz» dep júrgenderdiń kópshiligi kommersııalyq, art-haýs, avtorlyq, janrlyq fılmderdi kórip, sonyń saıasynda óskendikten qazaq balalar ádebıetiniń nusqasyn bilmeıdi. Bylaısha aıtqanda, jiptiń qaı ushynan ustarynan beıhabar.
Balalar kınosyna nege kóńil bólinbeıdi? Birinshiden, balalar taqyrybyna qyzyǵatyn rejısser joq. «Balalar kınosy» degen atyna saı tek balalardyń ózine ǵana arnalyp túsirilgen, jas kórermenge jetik tilmen jitkiziletin fılm de, rejısser de joqtyń qasy. Sońǵy jıyrma bes-otyz jylda kóp dúnıege qol jetkize alǵanymyzben, bala bitken japyrylyp kóretin jaqsy fılm túsire almaýymyzdyń sebebin rejısserlerdiń ózi ártúrli túsindiredi. Al vakýýmnyń eshqashan bos bolmaıtyny belgili, ony ústi-ústine toltyryp jatqan tańǵajaıyp sheteldik fılmderge bala túgili eresektiń ózi eligip, úzdigip turady. «Nege kóresiń?» dep ekrannan balańdy julyp ala almaısyń, óıtkeni onyń ornyna kórsetetin otandyq fılmniń joq ekenin óziń de bilesiń.
Kez kelgen balalar fılminiń maqsaty – bala dúnıetanymyn qalyptastyrý, ol eliktep, úlgi tutyp óskisi keletin tulǵanyń tuǵyryn boıynda qalap berý. Jattyń qundylyqtaryn boıyna sińirip ósip kele jatqan balaǵa osydan keıin kúnine on ret «Otanyńdy súı» dep úıretseń de, odan paıda bola ma?
«Qazaqfılm» kınofabrıkasyndaǵy shubyrǵan kezek ishinen balalarǵa arnap fılm túsiretinderdi bólek shyǵaryp almaı, óz aldyna derbes birlestik, arnaıy stýdııa bolyp qurylmaı, saýsaqpen sanap alarlyq fılmderdiń sanyn da, sapasyn da arttyrý múmkin emes. Biraq bul oı, bar bolǵany pikir ǵana. Sebebi rejısserlerdiń birqatary bala taqyrybyna arnaıy moıyn burýdyń qajeti joq dep sanaıdy. Balalar rejısseri qatarynyń túzilýi qıyn, sebebi balalar rejısseri degenniń ózi – shartty ataý. Taza balalar shyǵarmashylyǵymen aınalysý durys emes, ol rejısserdiń kásibıligin shekteı túsedi nemese ózderiniń tápsirleýimen túsindirsek, «rejısser tek eresekter taqyrybymen shektelip qalmaı, arasynda balalar aýylyna da at shaldyryp turýy kerek».
Ekinshiden, balalar aýdıtorııasyna arnalyp túsirilgen fılmniń prokatynan túsetin paıda az. Prodıýserler men prokatshylarǵa jeńildik qarastyrylmaǵan. Tipti telearnalardyń ózi ekonomıkalyq jaǵynan tıimsiz mundaı kontentke arnalǵan ónimdi kórsetýge yqylasty emes. Kınotanýshy Gúlnar Mýrsalımovanyń pikirinshe, 1960-1980 jyldar aralyǵynda balalardyń ózderiniń qatysýymen, 1995-2005 jyldar aralyǵynda jasóspirimderge arnalǵan eresekter fılmi ǵana bolǵan. 1990 jyldardan bastap balalar taqyrybyndaǵy baǵyt biraz ózgeristerge ushyrady. Endigi jerde rejıssserler qalyptasqan kınematografııalyq qalyptardy sanaly túrde buzyp, burynǵy modelmen túsirýdi qalamady. Sol sebepti balalar kınosy toqyraýǵa tireldi. Sonda búgingi balalar fılmi qandaı bolýy kerek?
Talǵat TEMENOV, rejısser:
– Balalar kınosy – eshbir qoǵamdyq formasııaǵa, saıası ıdeologııaǵa baǵynbaıtyn erekshe óner. О́nerdiń ishindegi balanyń sanasyna shýaq bolyp tógiletin, janyn ásemdikke, izgilikke baýlıtyn eń rýhanı óner. Qazaq balalar kınosynyń bastaýy, atasy dep esepteletin «Meniń atym Qojanyń» ózinde saıası astar bar. Saıası astar «Alty jasar Alpamystan» da seziledi. Biraq «Shoq pen Sherde» ol joq. Meniń «Adamdar arasyndaǵy bóltirigimde» de ol joq. Sondyqtan balalar kınosy saıasattan, qandaı da bir qoǵamdyq jalǵan urandardan bıik turýy kerek. Bizde balalar fılmi, balalar kınematografııasy joq. О́mir týraly, mahabbat, jastyq shaq, Otan, satqyndyq týraly salmaqty, oı salatyn jaqsy kartınalar joq. Tirek bolatyn myqty urpaqty daıyndaý maqsat bolsa, ol balalardyń janyna, rýhanı álemine jaqsylyqtyń dánin sebýimiz kerek edi. Biz tutas bir urpaqty joǵaltyp aldyq. Nege qazir jastarymyz shetelge, ásirese Amerıkaǵa umtylyp turady? Sebebi biz olarǵa Otanǵa degen mahabbatty, elge, jerge degen súıispenshilikti bere almadyq. Patrıotızm degen Otandy súıýden buryn aldymen óz ata-anańdy qurmetteýden, óz baýyryńdy súıýden bastalady. Al bizdiń balalarymyz Amerıkanyń, sheteldiń fılmderimen ósti, sol sebepti olardyń júreginde óz elinen góri osy elge degen qurmet jatyr. Qalǵan balalarymyz bolsa ózinen týǵan balasyn jetimder úıine, odan qalsa ákesi men sheshesin Qarttar úıine ótkizip jatyr. Qasiret pe, bul? Árıne, qasiret. Sonda balalarymyzdyń rýhanı múgedek bolyp jatqanyna kimdi kinálaımyz?
Danııar SALAMAT, rejısser:
– Meniń bilýimde, jalpy kıno ónerinde taqyrypqa baılanysty saıasat joq. Túrli-túrli fılmderin usynyp otyrǵan sheteldik kınoekspansııanyń astynda otyrǵan balalarymyzǵa balalar fılmi degen qajettilik bolmaı qaldy. Ulttyq ustanym bolmaǵandyqtan, balalarymyz ózine keregin sheteldik shyǵarmalardan ala beredi, ol úshin tolyq múmkindik jasalyp qoıǵan. Garrı Poter, Temir adam, О́rmekshi adam turǵanda, basqa da tamasha anımasııalyq fılmder turǵanda, ol basqa keıipkerdi izdemeıdi de. Ulttyq saıasat, tildik saıasat, ulttyń bıik qundylyqtaryn dáriptegen birtutas saıasat ornyqpaıynsha, balalar fılminiń qaǵajý kórgeni – kórgen. Sodan keıingi másele rejısserlerdiń ózine qatysty. Bala taqyrybyna kez kelgen rejısser batyly baryp bara bermeıdi. О́ıtkeni bul – óte kúrdeli álem, rejısserdiń rejısserine ǵana baǵynady. Basty másele, rejısserdiń balalarǵa qajet taqyrypty túısigimen sezip, tańdaı alǵanynda. Bala álemin bilý degen sóz – tazalyqty, adaldyqty súıý, shyndyqpen dos bolý, satqyndyqty, ekijúzdilikti jek kórý. Ekinshiden, balalardy sheksiz súıetin sezimniń bolýy, bala bolashaǵynyń aldyndaǵy jaýaptylyq. Osy eki sezim qarajat az bolsa da, joq bolsa da, rejısserdi sózsiz bala álemine ózi jetektep ákeledi.
Jaqynda ulttyq kınonyń barlyq salasy men tetigin qarastyryp, elimizde tuńǵysh ret qabyldanǵan «Kıno týraly» zań jaqsylyqtyń shetin jylt etkizgendeı bolyp otyr. Zańda balalar kınosy týraly aıqyn jazylǵan arnaıy bap paıda boldy. Endigi jerde áleýmettik mańyzy joǵary fılmder qatarynda balalar kınosy da memleket tarapynan 100 paıyzǵa qarjylandyrylady. Tyń ıdeıalaryn jańa zań negizinde júzege asyrǵysy keletin rejısserlerge keńistik bos. Ázirge balalarǵa qajetti ónimmen bizdi Batys qamtamasyz etip otyr.
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY