Dostyq – tirliktiń altyn kópiri

Dostyq – tirliktiń altyn kópiri

Beısenbi, 5 qańtar 2012 7:55

Qazaqstan – dostyqtyńmekeni dep teginaıtylmaǵan. Sondaı-aq«Halyq Alladan bir-aqjas kishi» degen sózdińaıtary kóp. Bútin ultbolyp uıysyp, qabyrǵaly halyqbolýymyzdyń ózi eldińTáńirden keıingiulylyqqa ıe ekendiginańǵartpaı ma?! Páktik pentaqýalyq ta adamǵa tán. Ár azamat týǵan jeri meneline, Otanyna adalqyzmet etip, sońyna izgilikti is qaldyrsa, ómiri mándi bolady. Ánsheıindetuıyq minezdi azamat jurtty yntymaqqa úndep, kósilgende kópshilik uıyptyńdaıdy.

Beısenbi, 5 qańtar 2012 7:55

Qazaqstan – dostyqtyńmekeni dep teginaıtylmaǵan. Sondaı-aq«Halyq Alladan bir-aqjas kishi» degen sózdińaıtary kóp. Bútin ultbolyp uıysyp, qabyrǵaly halyqbolýymyzdyń ózi eldińTáńirden keıingiulylyqqa ıe ekendiginańǵartpaı ma?! Páktik pentaqýalyq ta adamǵa tán. Ár azamat týǵan jeri meneline, Otanyna adalqyzmet etip, sońyna izgilikti is qaldyrsa, ómiri mándi bolady. Ánsheıindetuıyq minezdi azamat jurtty yntymaqqa úndep, kósilgende kópshilik uıyptyńdaıdy. Birneshe tildi bilýmen qatar, memlekettik tilde sheshile syraqtarǵanda, eriksiz rıza bolasyń. Sondyqtan da Qazaqstan halqyAssambleıasynyń múshesi, «Ognı Alataý» gazeti redaktorynyńorynbasary Atsalım IDIGOVKE alda ótetin QHA-nyń kezekti sessııasyqarsańynda birneshe saýal qoıǵan edik.

– Atsalım Salamuly, bú­gin­gi jahandaný kezinde qa­zaq­standyqtarǵa asaqajetti otansúıgishtik, eljandylyq jaıly oıyńyzdy ortaǵa salsańyz.

– Iá, ómirimizge jahandaný jetip, óz talaptaryn qoıa bastady. Odan irgeni aýlaq salý múmkin emes. Tek oǵan daıyn bolǵannan utarymyz mol. Bir joly turǵyndarmen júzdesýde Qazaqstan halqy Assambleıa­sy­nyń jumysy jaıynda áńgime­le­dim. Kezdesýde jas jigit: «El­ba­symyzdyń boıyndaǵy shy­naıy ınternasıonalızm men barlyq ulttyń ókilderine degen orasan zor qurmet pen qamqorlyq seziminiń, ulystardyń bir ǵana úlken, tatý otbasyndaı bolyp ómir súrýine degen sheksiz umtylysynyń túp-tamyry nede?» degen suraq qoıdy. Durys saýal. Esh tosylmastan oǵan jaýap retinde Nursultan Na­zar­baevtyń jastyq shaǵy jaıynda túsirilgen «Balalyq sha­ǵymnyń aspany» atty fılmdi kórýge keńes berdim. Árıne, men Nursultan Ábishulynyń kóp ultty ortada óskendigin, ony mundaı kóregendikke ata-anasymen qatar, ómirdiń ózi de tárbıelegenin nazarda usta­ǵandyqtan aıttym.

О́tken ǵasyrdyń elýinshi, alpysynshy jyldary dúnıege kelgenderdiń árqaısynyń, árıne, Prezıdentimizdiń de, balalyq shaǵynyń óz aspany bar. Osynaý kógildir kók pen saıyn dala, biz jutyp ósken káýsar aýa barlyǵymyzdy adam­gershilik pen izgilikke tárbıeledi. Bir-birimizdiń kem­shiligimizge keshirimmen qaraý­ǵa, qaı rýdan nemese taıpadan ekendigimizge qaramastan, shynaıy syılasýǵa baýlydy.

Qazirgi kezde, keıinde qazaq­standyqtarǵa qajetti Otanǵa, týǵan jerge, elge degen mahabbat, otanshyldyq, adamger­shi­lik, eńbeksúıgishtik bizdiń sanamyzda sol jyldary qalyp­tas­ty deýime bolady. Biz osy baı­lyqpen ómir súrip kelemiz. Ýa­qyt ótken saıyn ótken jyl­darǵa saǵynyshpen kóz jiberip, otbasylarymyzdy, ata-ana men jalań aıaq jastyǵymyzdy jáne ózimizdi tulǵa retinde qa­lyp­tastyrǵan zamandastarymyzdy eljireı eske alatynymyz son­dyqtan.

Balalyq shaǵym 1950-1960-shy jyldarǵa týra keldi. Sol tus­ta Uly Otan soǵysynyń zardaptary áli de sezilip turatyn. Qazaq hal­qynyń orystarmen, ýk­raın­dar­men, nemistermen, jer aý­­da­ryl­ǵan cheshendermen, balkarlarmen, koreılermen, taǵy basqa­lar­men taǵ­dyrdyń barlyq aýyrt­­pa­lyǵyn bir­ge kóterip, olardyń qaı­ǵy-muńy men qýa­nyshyn bólis­keni­ne kýá bol­dym. Bul jer­de ózge ult ókil­deriniń qazaq tilinde sóı­leýge um­tyl­ǵany já­ne ulttyń salt-dás­túr­lerin bi­lip, qurmet­te­gen­dikteri de úlken mańyzǵa ıe bol­ǵan tárizdi.

Men týyp-ósken Kırov (qazir­gi Kóksý) aýdanynyń Oktıabr aýylynda ózge ult ókilderi kóptep tu­ra­tyn. Sodan keıin de shyǵar, biz ózara qarym-qaty­nas­ta qazaq tili­men qatar, orys tilin de paıda­lan­dyq. Salt-dástúr­lerdi de bile­tin­biz. Bizder – grek Kostıa Sıranıdı, koreı Vıtalıı Kım, nemis Shýrka Raıs, polıak Kolıa Polshıkov, orys Sasha Kondratenko hokkeı, fýtbol oı­naýǵa kirisip ketkende, bizdi syrt­qy beınemiz ǵana ózgeshe­lendirip tu­ratyn. Desek te, bárimiz bir-aq tilde sóıleıtinbiz.

– Siz min­ber­lerde memleket­tik tilde kósil­gen­de keıbir qandastarymyzuıa­latyn bolar. Desek te, mem­lekettik tildi qazaqtan kem sóılemeýi­ńiz­gene sebep?

– Keıbireýler maǵan: «Árıne, qazaqy ortada týyp-óskendikten, tildi úırenýden ózge amalyń qal­maǵan ǵoı», deıdi ázil-shyny aralas. Osy ortada óskendiktiń áseri mol, oǵan talaspaımyn. Tildi bilý­de nemese bilmeýde kezdeısoqtyq nemese jaǵdaıdyń bulaısha qo­laı­ly qalyptasýy mańyz at­qar­maı­dy. Bul jerde barlyǵy seniń qandaı ortada týyp-óskenińe, ot­ba­syńdaǵy tárbıeńe jáne ómirlik baǵdaryńa kelip tireledi. Máse­len, meniń ata-anam cheshen ulty bola otyryp, qazaqtyń salt-dás­túr­lerin de erekshe qadirleıtin. Olar qarapaıymdylyǵymen, qo­naq­jaılyǵymen, kórshilerge, bar­lyq aýyldastarǵa degen qurmeti­men erekshelenip turatyn. Cheshen, qazaq, orys tilderinde jaqsy sóıleıtin otbasymyzdy árkim óz týǵanyndaı kóretin.

Men adamdy otbasynda qalaı tárbıelese, onyń bolashaq ómiri­niń de solaı qalyptasa­tyn­dy­ǵy­na kámil senemin. Máselen, meniń ata-anam boıyma bala kezimnen bastap qazaq halqyna degen qur­met sezimin uıalatty. Demek, bul – meniń qanymdaǵy qasıet. Demek, qazaq halqyn ómir boıy syı­lap ótemin. Balalarymdy da osyndaı rýhta tárbıeleýdemin. Bú­ginde olar ózderiniń ana tilimen birge, qazaq tilin jaqsy biledi. Qyzym dombyrada oınap, qazaqsha án salady. Bul úshin maǵan jańa ádistemeler men tehnologııalar qajet bolǵan joq. Ol úshin qazaq halqyna degen mahabbat sezimi tolyq jetkilikti.

Ákem Salamǵa aýyldastary erekshe qurmetpen qaraıtyn. Mun­daı qurmetke onyń qazaq tilin jaqsy biletindiginiń áseri bolǵan­dy­ǵy sózsiz. Oǵan úlken-kishi demeı bireýi aqyl-keńes, endi biri materıaldyq kómek surap keletin.

1997 jyldyń jeltoqsany esim­nen shyqpaıdy. Bul kezeń meniń ómirimdegi eń bir aýyr shaq boldy. Ákem qatty naýqastandy. Biz ata-anasy men baýyrlary jerlengen Kav­kazǵa alyp ketýdi uıǵardyq. Bi­raq, onyń ketkisi kel­medi. «Men bul jerden esh­qaıda ketpeımin. Bul óńirdi, onda turatyn adamdardy erekshe jaqsy kóremin, meni osyn­da jerleńder», degendi qaıta­laý­dan tanbady. Aýyl turǵyndary ózderi­niń jerlesteri Salam Idıgovty umytqan joq. Ol qaıtys bolǵannan keıin Oktıabr aýy­lyn­daǵy eń úlken kóshege óz­derine baýyr bolyp ketken aza­mattyń esimin berdi.

Men týǵan aýylymda, ata-anam turǵan qara shańyraqta jıi bolamyn. Salam Idıgov atyn­da­ǵy kóshege aıaq basqan kezde keý­dem­di maqtanysh sezimimen qatar, aýyldastaryma degen aıryqsha qurmet kerneıdi. Osynaý tebire­nis­ke toly sátterde kóz aldymnan balalyq shaǵymnyń kórinis­teri tizbelenip ótedi. Janyma sondaı jaqyn adamdar júzi kóz aldyma keledi.

Jaqsy adamdardyń jarqyn júz­deri olar ómir­den ótip ketkennen ke­ıin de umy­tyl­­maı­dy eken. Solar­dyń qa­taryn­da mek­tebi­mizde kóp jyldar boıy oqý isiniń meńgerýshisi bolǵan Nester Semenovıch Sheni, meniń synyp jetekshim Álimqul Sálembaıuly Núsipovti, alǵashqy muǵalimim Roza Nıkolaevna Berezovskaıany, fızıka pániniń muǵalimi Ilııas Ádenovti, týabitti fılosof, dana tulǵa Ahıad moldany, tarıh jáne geografııa pániniń muǵalim­deri Qalıasqar Aýsabaevty jáne Bolat Ibragımovti ataýǵa bolady. Imanǵalı Shyrbaev, Ábdi­qazyr Baıjarasov, Qadyrbala Kelgenbaev tárizdi aqsaqaldar da kúni búgingideı esimde.

Salam Idıgov kóshesimen kele jatyp, soǵys ardageri Sháı­ken Mádıev kóshesine mindetti túrde burylamyn. Ol kisi de kórshimiz bolatyn.

– Dostyq pen yntymaqtyń tamyry nede?

– Bizder – túrli ult ókil­deri­niń balalary ortaq shańy­raq­tyń astynda eseıdik. Osylaısha bir-birimizge degen qımas­tyq, qurmet sezimderi qalyptas­ty. Bul jaǵy­nan alyp qaraǵanda, bárimiz de bizderdi álpeshtep ósir­gen qazaq dalasynyń per­zent­teri­miz. Biz qa­zaq halqynyń máde­nıetin, salt-dástúrlerin bo­ıy­myz­ǵa si­ńi­rip óstik, sýsyndadyq. Dos­tyqtyń tamyry osylaı bekidi.

О́tken kúnderdi taǵy esime aldym. Ol kezde men 6-7 jastaǵy bala bolatynmyn. 1961 jyly, Kav­kaz­ǵa keteriniń aldynda Ahıad molda aýyldastaryn jınap alyp: «Men alysqa jol júrip bara jatyrmyn, ata­me­kenime baramyn. Janyma qazaq jeriniń bir ýys topyraǵyn túıip aldym. Bul – men úshin Jarat­qannyń meıiri tús­ken qazaq halqyn eske salatyn qasıetti tábárik. Bul halyqtyń jumaq­tyń tórinen oryn alatyn­dy­ǵy sózsiz. Nege deısizder ǵoı? О́ıt­keni, qazaqtarda Quranda aı­tyl­ǵan úsh qasıet bar. Ol – qa­si­ret-qaıǵyny kóp kórgendik, tózim­di­lik pen qonaqjaılyq qasıet­teri», – degen bolatyn.

Toqsanynshy jyldardyń basynda Groznyı qalasynda bolǵa­nym bar. Ýaqyt ótkizý úshin res­pýblıkalyq murajaıǵa kirip-shyǵýdy uıǵardym. Atalǵan mu­ra­jaıda cheshenderdiń Qazaq­stan­ǵa jer aýdarylý oqıǵasyna ar­nal­ǵan bólim bar eken. Mura­ǵat­tardy qaraı kelip, ábden ýmaj­dal­ǵan jazý kitapshasyna tap boldym. Syrtyndaǵy «Ahıad Isaev», sál tómenirektegi «Almaty oblysy, Oktıabr aýyly» degen jazý kózime ottaı basyldy.

Arab órnegimen jazylǵan sóz­derdiń oryssha aýdarmasy da bar eken. «Qudireti kúshti jáne asa raqymdy Alla Taǵala qazaqtar shekken sheksiz qaıǵy-qasiret úshin olarǵa qıly kezeń bastalǵan sátte shaıtannyń jolyn ustanýshy­lar­dan bostandyq beredi. Olardyń tu­qymy ju­taý­dan (shashylyp ketýden) aman qalady» degen sózder­di oqyǵanda tebirene turyp, tań­ǵal­dym.

Ahıad qarııanyń qıly kezeń dep neni aıtqany túsiniksiz, al bostandyq jaıyndaǵy aıtqan­da­ry týra keldi. Jıyrma jyl boıy Qazaqstannyń kóp ultty halqy Elbasymen, Ult kóshbas­shy­sy Nur­sultan Nazarbaevpen birge táýel­siz memleket qurýda. Bizdi bú­ginde búkil álem tanıdy, bizben barlyǵy eseptesedi. Biz azat ha­lyqtyń azat uldarymyz. Mu­ny oryndy maqtanysh etemiz.

– Áńgimeńizge rahmet.

 Áńgimelesken Kúmisjan BAIJAN.

Almaty oblysy.