Qazaq kıno óneriniń damý jolynda aıryqsha atalyp ótetin toqsanynshy jyldardaǵy qazaq kınosy bir shoǵyr jańa esimderdi jaryqqa shyǵardy. Rejıssýralyq qoltańba, jańa keıipker, shynaıy qoǵam kórinisi qazaq kıno tarıhynda oryn alǵan «jańa tolqyn» rejısserlarynyń mektebinde shyǵarmashylyq ilgerileý paıda boldy.
«Jańa tolqyn» rejısserlarynyń fılmderinde kórinis alatyn ómir sýretteri negizinen kúndelikti úırenshikti tirshilik ortasynan alynǵan. Shyndyq ásirelenbeıdi, keıipker oıdan shyǵarylmaıdy. Keıingi býyn rejısserlarynyń shyǵarmalarynda qazirgi kezeń sıpaty realıstik turǵydan beınelenip, halyqtyń turmys-tirshiligi, dúnıe tanymy, jańa keıipker psıhologııasy basqasha kórinis tapqan. Bul kóz jumyp qaraıtyn shyndyqty dál sýretteı bilgen jas rejısserlardyń kózqarasyn tanytatyn ulttyq kınematografııanyń jańasha bastamasy bolyp tabylady» deıdi belgili kınotanýshy Baýyrjan Nógerbek. Mine, shyǵarmashylyǵy shynaıy etene jaqyn sondaı rejısserlerdiń biri – Serik Aprymov. Aýyl ómirindegi jaqsylyq pen jamandyqty qatar sýretteý arqyly qoǵamdyq psıhologııany beıneleýdiń ózinshe bir órnegin jasady. Onyń shyǵarmashylyǵy erkindikpen erekshelenedi. Buǵan biz rejısserdiń «Qııan», «Aqsýat», «Aǵaıyndy úsheý», «Ańshy», «Baýyr» fılmderi arqyly anyq kóz jetkizdik desek bolady. Rejısser qarapaıym aýyl ómiriniń atmosferasyn jetkizýde erekshe formany qalyptastyrdy. Sózimizdiń tuzdyǵy retinde birneshe fılmine taldaý jasap kórelik.
1989 jyly jaryq kórgen «Qııan» fılmindegi keıipkerler, túsirý stıli arqyly sol ýaqyttaǵy aýyldyń quldyraı bastaǵan jaǵdaıyn dál kórsetken. Fılmde basty keıipker Erkinniń psıhologııasy arqyly aýyldyń jaǵdaıyn salystyrmaly túrde ońtaıly sýrettegen. Erkinniń jalpy oqıǵaǵa baqylaýshy retindegi kózqarasy, júris-turysy, sóıleý máneri arqyly ótken shaqtyń keıipker beınesinen daralap-aq tur. Ishki jan-kúızelisi, ózin-ózi joǵaltyp alý, senimsizdik, kúızeliske ákep soqtyrdy... Ýaqytty taspasyn artqa qaraı aınaldyrar bolsaq, qazaq kınosyndaǵy keıipker beınesi kóbinese «Amangeldi», «Beıbarys», «Batyr Baıan» sekildi batyrlar men uly tulǵalardy, aǵartýshylar men mádenıettiń jarshylaryn beıneleıtin. Al, toqsanynshy jyldardan beri qaraı, táýelsizdiktiń yqpalynan jańa tynys ala bastady.
Osy tusta aıta ketken jón bolar, Talǵat pen Murat – jańa ózgeriske beıimdelýge talpyna almaıtyn, jańashyldyqty qabyldamaıtyn, bolashaǵyn bulyńǵyr kóretin keıipkerler. Al, Arman – jarqyn bolashaqqa batyl qadamy bar, ilgeri umtylýǵa qulshynysy mol keıipker. Zamandastarynyń ortasynda qalǵan Erkinniń jaǵdaıyn eki jaqqa da jatqyza almaımyz. Basty keıipker bolǵanymen de, Erkinniń is-áreketi onyń psıhologııasy arqyly fılmniń aıtar oıyn tolyǵymen kórýge múmkindik jasaǵan. Oqıǵany tikeleı basty keıipker arqyly qabyldaý rejısserlyq qabylettiń ońtaıly sheshimi. Barlyq sıýjettiń shıelenisi, órbýi Erkinniń qabyldaýymen berildi. Jaryqtyń az berilýi – daǵdarystyń, ishki toqyraýdyń atmosferasyn sezindirdi. Aýyldaǵy qyz-jigitterdiń qarapaıym keıpindegi oıyn jasandylyqtan ada dıalogtary kórermen kóz aldyna shynaıy kórinisti ákeldi.
Rejısserdyń kınokartınalary taqyryptyq jaǵynan uqsas keledi. Bir fılm kelesi fılmi jalǵastyryp alyp ketetindeı qabyldanady. Shyǵarmashylyǵynyń basty erekshelikterin kórermen ońaı júıeleı alady. Japondyq kınokompanııamen birigip túsirgen fılmi «Aqsýatta» aýyldyń naǵyz tirshiligi bar, keıde sol ómirge synmen qaraıtyndaı kórinedi. «Aqsýat» pen «Qııandy» túsirýine áser etken aýylǵa degen sheksiz mahabbat bar. Rejısserdiń ónerindegi ıdeıasy – ómirmen alysýy. Ádebıet úshin de, kıno úshin de aýyl taqyrybyn qozǵaý tyń dúnıe emes. Jańa tolqyndaǵy jańa esimniń kınogerligi sheber, taza kınoelementteri arqyly kórsetý men kórý arqyly ǵana túsindiriletin oqıǵalar men sıýjetteri – basqadan daralaıtyn qoltańbasy.
«Baýyr» men «Ákege qońyraý shalý» fılmderiniń ortaq uqsastyǵy –balanyń jalǵyzdyǵy. Basty keıipker erte eseıgen Erkinniń erkindikke umtylysy. Fılmde áýesqoı akterlerdiń boı kórsetýi Serik Aprymovtyń avtor retindegi kózqarasy men talaby. Kózdiń jaýyn alyp, eriksiz baýrap alatyn beıneler rejısserdyń keıipkerlerine saı dúnıe emes. Tartymdy kelbetten alys qarapaıym beıne mańyzdyraq. «Baýyrdaǵy» Erkinniń psıhologııasy men kelbeti de joǵaryda atalyp ótken negizge súıengen.
Rejısser jańa ǵasyr basynda bergen bir suhbatynda: «Biz qazaq kınosynyń «jańa tolqyny» kezeńinde adamnyń qandaı bolmaýy kerektigin kórsettik, endigi kezekte biz adamnyń qandaı bolýǵa laıyq ekendigin kórsetýimiz qajet» degen eken. Ol ony shyǵarmashylyq turǵyda dáleldegendeı. Bul jaıynda kınotanýshy Baýbek Nógerbektiń: «Biz «Ákege qońyraý shalý» fılminde ózgergen keıipkerdi kóremiz. Serik Aprymovtyń buǵan deıingi «Baýyr» fılmi týraly da ártúrli pikirler aıtyldy. Alaıda sol fılmdegi aınalasyna tek qana kómek kórsetkisi keletin qarshadaı bala arqyly rejısser qazaq qoǵamyna izgilený jaıly avtorlyq kózqarasyn allegorııalyq turǵyda aıtqysy kelgenin ańǵarýǵa bolady. Bul turǵyda rejısser zamanaýı qoǵam bolmysyna óz tarapynan naqty baǵasyn berip jatyr» degen sózin mysalǵa alsaq sózimiz tuzdyqtala túser edi. «Ákege qońyraý shalý» fılmi shynaıylyǵynan alystaǵan emes. Túsirilim tobynyń, ssenarııdiń jumysyn jalǵyz rejısserdyń atqarǵany bir jaǵynan fılmniń sapasyna keri áser etkendeı bolǵanyn da jasyrmaımyz. Dese de keıipkerdiń psıhologııalyq ózgerisi rejısser shyǵarmashylyǵyna jańa tynys alyp keldi.
Shyǵarmashylyq jolyn avtorlyq kınodan bastaǵan, «jańa tolqynnyń» jarqyn ókili – Serik Aprymovtyń qazaq kınematografııasyna qosqan úlesi orasan. «Qııannan» «Ákege qońyraý shalýǵa» deıingi fılmografııasy qajyrly eńbekti talap etti. Avtorlyq kınodan eksperımentti fılmge de baryp kórdi. Fılmderinde kadrdyń uzaqtyǵy, joldyń azaby, keıipker psıhologııasy, jan-dúnıesiniń sharasyzdyǵy, qýanyshy, qaıǵysy jalpy aıtqanda qazaq aýylynyń otyz jyl burynǵy beınesi anyq sıpattalǵan. Jańa fılmdegi keıipkerleri de jańasha baǵytqa jańasha kózqaraspen kelgen. «Qııanda» Erkinniń negatıvti beınesi kórsetilse, «Ákege qońyraý shalýdaǵy» Erkinde ilgerige umtylys baıqalady. Bala Erkin men eresek Erkinniń ishki jan dúnıesi ýaqytpen baılanysyp transformasııaǵa ushyraıdy. Synaqqa qarsy tura alatyn batyl Erkin qalyptasa bastaǵandaı. Fılm sońynda Erkinniń Orynbasar atty inisiniń baryn estımiz. Bul aǵasynyń izbasary, baýyry bar degen oıdy alǵa tartqandaı.
Ábenova Gúlmıra
Qazaq ulttyq óner ýnıversıteti
«Kınotaný» mamandyǵynyń 3-kýrs stýdenti