Balyq tuqymbaǵynyń máselesi barshylyq

Áýel basta 1969 jyly Kók­shetaý qalasyndaǵy balyq zaýy­tynyń enshi­les kásiporny retinde Zerendi kóliniń jaǵasynda sa­lynǵan tuqymbaqtyń jalpy aýqymy 352 gektar jerdi qu­raı­dy. Tuqymbaq alǵashqy jyl­dary aqsaqa tuqymdas balyq­tardyń 80 mıllıonǵa jýyq, karp tuqymdas balyqtardyń 20 mıllıonǵa taıaý balańqurt­taryn shyǵarýǵa múmkindigi bolǵan. Solaı shyǵarǵan da. Tuqym­baqtyń Arqanyń júzde­gen kól­derin balańqurtpen qapy­syz qamtamasyz etip, dáýir­le­gen kezeńi – 1979-1992 jyl­dar­ǵa sáıkes keledi. Eldegi ekono­mıkalyq baılanystar úzi­lip, ba­lyq sharýashylyǵyn damy­tý qojyraǵan 1994-2002 jyl­dary tuqymbaqtyń basyna qıyn­shylyqtyń qara bulty úıiril­di. Dál osy jyldary balańqurt ón­­dirý kúrt azaıyp, tuqymbaqtaǵy asa qajet­ti qurylǵylar talan-tarajǵa ushyra­dy. Tuıyqtan shyǵar jol izdegen kezde 2002 jyly «Kókshetaý» ulttyq parkine berilgen. 2014 jyldan Aqmola oblys­tyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasynyń quzyrynda.

Bul arada aıta ketetin bir jaı, ulttyq parktiń mártebesi. Máselen, tuqymbaq janyna orna­lasqan Zerendi kóli ulttyq park­tiń enshisinde. Al onyń márte­besine baılanysty kólden balyq aýlaýǵa bolmaıdy. Kól ulttyq parkke berilmeı turǵan ilgeridegi jyldary dál osy jerde 16 balyq aýlaý brıgadasy jumys istegen edi.

– Negizinde, balyqtyń aýlan­ǵany durys. Sonda kól sýy tazartylady. Balyq aýlanbaǵannan keıin birte-birte óli kólge aınalady, – deıdi tuqymbaqtyń basshysy Valerıı Ponomarenko, – qazir bul kólde shabaq tektes qunsyz balyq qaptap ketti. Al bul sý aıdyny balyq ósirýge óte qolaıly, sýy taza ári tereń.

Jalǵyz Zerendi kóli ǵana emes, Býrabaı baýraıyndaǵy «Býrabaı» ulttyq parkine jata­tyn kólderde de dál osyndaı jaǵdaı qalyptasyp otyr. Osy bir qıyn túıin túpkilikti sheshimin kútkeli ne zaman?! Biraq ókinishke qaraı, bul jergilikti jerde sheshiletin másele emes. Ulttyq parkterdiń jarǵysyna ózgertý engizý Úkimettiń ǵana quzyrynda.

Búgingi tańda Aqmola oblysynda ákimdiktiń qaýlysymen bekitilgen balyq sharýashylyǵyn damytýǵa arnalǵan 524 sý aıdyny bar. Osy kólderdiń 334-i 237 tabıǵat paıdalanýshyǵa bekitilip berilgen. Balyqty beı-bereket aýlamaı, belgilengen tártiptiń saqtalýyn qoryqshylyq qyzmet júzege asyrady. Kóksheniń kólderi balyqsyz emes, 240 óndiristik brıgada balyq aýlaý­da. Tabıǵat paıdalanýshylardyń quzy­ryna berilgen sý aıdyndary da tabı­ǵat­ty qorǵaý zańdylyqtaryna sáıkes qadaǵalanady. 2017 jyly tártip buzǵan 263 balyqshyǵa ákimshilik hattama toltyrylyp, 3 mıllıon 741 myń teńge aıyppul salynǵan. Onyń 3 mıllıon 410 myń teńgesi óndirilip alynypty.

О́ńirdegi kóptegen sý aıdyndaryna tán másele – kólderdiń taıyzdyǵy. Tereńdigi 2-2,5 metrdi ǵana quraıtyn kólderde tabıǵat paıdalanýshylar tolyq qýatymen jumys isteı almaı otyr. Arqada qys qatty. Aıazdy kúnderi taıyz kólder túbine deıin qatyp qalýy ábden múmkin. Sondyqtan, tabıǵatty paıdalanýshylar jıi-jıi muz oıyp, kólge ottegin jiberýge májbúr. Mine, osyndaı qat-qabat sharýanyń áserinen balyqtyń ózindik quny da qymbattap ketedi.

Oblystyq tabıǵı resýrs­tar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqar­masy tabıǵat paıda­lanýshylardyń ıeli­gindegi kólderdiń jaı-kúıine jiti baqy­laý jasap turady. Sý aıdyndaryna balańqurt jiberý máselesi­n­­de kemshilik joq. Máselen, ta­bı­ǵat paıdalanýshylar jospar bo­ıynsha 21 433,2 myń dana balań­qurt jiberýdi mejelese, bul kózdelgen kólem 55 555 myń danaǵa jetkizilgen. Iаǵnı, jospar 259 paıyzǵa oryndalǵan. 2018 jyldyń mamyr aıynda Kókshetaý qalasynyń irgesindegi Qopa kóline 12 728 kılo tasmańdaı, 12912 kılo bir jastaǵy aq amýr balyqtary jiberildi. Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, bul balyqtar kóldi tazalaý úshin qajet eken.

Buǵan deıin Kókshetaý tóńi­regindegi sý aıdyndarynda ushy­rasa qoımaıtyn ta­ýarly balyq túrlerin Reseıden ákelgen. Tuqymbaq negizinen sıgovyı balyq­tar men karp tuqymdas balyq­tardyń balańqurttaryn alý­men aınalysady. Munyń ishinde baǵaly balyq – sıgovyı.

– Biraq karp tuqymdas balyq­tar da qajet, – deıdi tuqymbaq dırektory Valerıı Ponomarenko, – taýarly balyq sharýashylyǵyn damytý úshin túrin de kóbeıtken lázim. Árıne, aqsaqa tuqymdas balyqtar qymbat. Mysaly, Kók­shetaý qalasynyń saýda sóre­lerinde balyqtyń bul túriniń ár kelisi orta eseppen 800 teńge turatyn bolsa, karp tuqymdas balyqtardyń kelisi 500 teńgeniń kóleminde. Tutynýshynyń da satyp alý múmkindigin eskerýimiz kerek qoı.

Balyq bitken tutynýshynyń dastar­qanyna dám bolyp jetkenshe tolyp jatqan qııapat sharýa bar. Balyq sharýa­shylyǵy 1990 jyldyń basynan bastap kúrt quldyraǵan. Oǵan sebep aldymen oblys ortalyǵyndaǵy balyq zaýytynyń óz jumysyn toqtatýy. Zaýyt toqtaǵan soń tuqymbaq ta toz-toz bolyp kete jazdapty.

Valerıı Grıgorevıch jarty ǵasyrda bir ret jóndeý jumy­sy júrgizilmegen tuqymbaqtyń ishin aralap kórsetti. Qajetti qu­ryl­ǵylardyń bári eskirgen. Áıtse de, lajdap jumys isteý­de. О́tken jyly 37 mıllıon balańqurt óndiripti. Bıyl da sol deń­geıden tabylmaq. Qazir­diń ózinde Qostanaı, Qaraǵan­dy, Sol­tús­tik Qazaqstan oblystary­nyń tabıǵat paıdalanýshylary balańqurttarǵa tapsyrys berip jatyr eken.

Áýel basta mıllıondap sanalatyn balańqurttardyń kóptigine tań qalǵanbyz. Biraq tuqymbaq basshysynyń aıtýyna qaraǵanda, balańqurttyń bári birdeı aman qalmaıdy eken. Bul eń aldymen tabıǵat paıdalanýshylar menshiktep otyrǵan kóldegi sýdyń quramyna, balyqtyń azyǵyna, jyrtqysh balyqtardyń qansha mólsherde ekenine baılanysty. Keıbir kólderde elý paıyzǵa deıin aman qalýy múmkin. Bul óte jaqsy kórsetkish. Al sýy taıyz, baldyr basqan kólderde 20-30 pa­­ıy­zy ǵana sanatqa qosylmaq. So­nyń ózinde tabıǵat paıdalanýshylar utyl­maı­dy. Máselen, kóline jiberilgen bir mıllıon balańqurttyń 30 paıyzy aman qalǵannyń ózinde bir jyldan keıin 300 myń keli balyq aýlanýy ábden múmkin.

Tuqymbaqtyń qural-jabdy­ǵy toz­­ǵannan keıin analyq balyq­tardy baǵý qıyndapty. Qazir karp tuqymdas balyqtardyń 150 analyǵy ǵana bar. Bul arada mynadaı bir ádisti de qoldanady. Máselen, tabıǵat paıdalanýshylar analyq balyǵyn tuqymbaqqa ákeledi de, ýyldyryǵyn tapsyrady. Árıne, kúni buryn kelisimshart jasasady. Ádette kelisim boıynsha ýyldyryqtan paıda bolatyn balańqurttyń 50 paıyzy tuqymbaqta qalady da, kelesi jartysyn tabıǵat paıdalanýshy alady.

О́ńirdegi balyq sharýashy­lyǵyna jete mán berilse, aldymen kól jaǵalaı qonǵan aýyl turǵyndaryna jumys bolar edi. Ekinshiden, tabıǵat paıdalanýshylar tek taýarly balyq óndirýmen emes, týrızmdi damytýǵa da aıta qalarlyqtaı septigin tıgizer edi. Bul úshin eń aldymen tuqym­baqtyń jumysyn jandandyrýymyz kerek. Tuqymbaq baǵaly balyq túrlerin kóbirek taratsa, el ekonomıkasyna da ser­pin bereri daýsyz. Búginde elimiz bo­ıynsha balyq sharýashylyǵy eko­­no­mıkanyń 0,5 prosentin ǵana quraıdy. Kórsetkishti jaq­sartý baǵytynda jergilikti jerde bar jumystyń jandanýy tuqym­baqtyń taǵdyryna baılanysty.

– Tuqymbaqty jańǵyrtýdyń jańa jobasy jasaldy, – deıdi Valerıı Grı­gorevıch, – oblys­tyq tabıǵı resýrstar jáne tabı­ǵatty paıdalanýdy retteý ba­s­qarmasynyń basshylary da dabyl qaǵýda.

Arqadaǵy kóp kóldi balań­qurt­pen qamtamasyz etip otyrǵan tuqymbaq kadrǵa zárý. Balyq­shy, bıolog, ıhtıo­log jetispeıdi. Jyl saıyn Astana qala­syndaǵy S.Seıfýllın atyndaǵy agroteh­nı­kalyq ýnıversıtetiniń stýdent­teri tájirıbeden ótkenimen, jalaqysy az, daıyn páteri joq jerge kelip jumys isteý­ge qulyqty emes. Sóz arasynda qazir tuqymbaqta 22 adamnyń jumys isteı­tin­digin, olardyń jalaqysy ortasha eseppen 60 myń teńgeni quraıtynyn aıta ketýimiz kerek. Inkýbasııa sehtaryn jóndeýden ótkizip, qaıtadan qalpyna keltirý kerek. Sý aıdynyna sý aıdaıtyn stansa, gıdroqurylǵy, óndiristik ǵımarattar salynyp, arnaýly maqsattaǵy tehnıkalar satylyp alynsa is ilgeri baspaq.

Eń basty másele, tuqym­baqty jańa zaman talabyna jaýap bere alatyn, álemniń ozyq úlgisindegi qajetti qurylǵy­larmen qamtamasyz etý. Ekin­shisi, balańqurttar ósip-jetilýge qajetti sý aıdyndaryn tazartý. Bálkim, ulttyq parkterdiń enshi­sindegi Zerendi men Býrabaıdyń tereń, taza sýly kólderinde balyq aýlaýǵa ruqsat berý. Mine, sonda taýarly balyq sharýashylyǵy bir serpilip qalar edi.