Eskertkishterdi qorǵaý – eldiktiń belgisi

Eskertkishter – el tarıhy nemese tarıhı-mádenı mura halyq tarıhynyń asa mańyzdy aıǵaǵy, adamzattyq órkenıettiń quramdas bóligi retinde barlyq qaýip-qaterden turaqty túrde qorǵap otyrýdy talap etedi. Osy baǵyttaǵy ha­lyq­aralyq aktilerdiń arasynan 1954 jyl­ǵy «Qarýly qaqtyǵys kezinde mádenı mura­lardy qorǵaý týraly», 1972 jyly IýNESKO-nyń «Dúnıejúzilik mádenı jáne tabıǵı murany  qorǵaý týraly», 1979 jylǵy «Mádenı muralardy zańsyz tasymaldaý jáne olarǵa degen menshik quqyǵyn berýge tyıym salý sharalary týraly», 1988 jylǵy Keńes Odaǵynyń «Dúnıe­júzilik mádenı jáne tabıǵı mura­ny qorǵaý týraly» konvensııalaryn ataýǵa bolady. 

Táýelsizdik jyldarynan bastap qoǵam men memlekettiń tarıhı-mádenı muraǵa degen kózqarasy ózgerip, eli­mizdiń óz zańnamasy qalyptasty, IýNESKO, ICOMOS tárizdi halyqaralyq uıym­darmen eskertkishterdi qorǵaý sala­­synda yntymaqtastyq belsendi damy­­dy. Elimizde muny qamtamasyz etý bar­lyq zańdy uıymdar men naqty adam­dardyń adamgershilik boryshy jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń 1992 jylǵy 2 shildedegi «Tarıhı-mádenı mura obek­tilerin qorǵaý jáne paıdalaný týra­ly» Zańymen belgilenetin mindeti bolyp tabylady. Zańnamada arheologııa, ansambl, qala qurylysy men sáýlet eskertkishterimen qatar, ǵımarattar men qurylystardyń qasbetine ornalastyrylatyn, asa kórnekti tulǵalar jáne aıryqsha oqıǵalar týraly aqparatty qamtıtyn memorıaldyq taqtalar, sondaı-aq, asa kórnekti tulǵalardy, mańyzdy tarıhı oqıǵalardy máńgi este qaldyrý úshin ornatylatyn monýmentti óner týyndylaryna (eskertkishter, stelalar, bıýster) da uǵym berilip, zańnamadan týyndaıtyn normatıvtik aktilermen qaǵıdalary bekitilgen.

Jergilikti turǵyndar arasyndaǵy kóp kezde­setin suraq bolǵandyqtan moný­mentti ónerdiń jańa qurylystary ýáki­let­ti organnyń sheshimi negizinde júzege asyrylatynyn atap ótkim keledi. Asa kórnekti tulǵalardy, mańyzdy tarıhı oqıǵalardy monýmentti ónerdiń jańa qurylystaryn ornatý arqyly máńgi este qaldyrý asa kórnekti tulǵanyń qaıtys bolǵan nemese tarıhı oqıǵanyń bolǵan kúninen bastap keminde bes jyl ótken soń júzege asyrylady. Odan ári monýmentti ónerdiń jańa qurylystaryn ornatý tártibine sáıkes tıisti jumystar júzege asyrylady.

Arheologııalyq zertteýlerdi zań­syz júr­gizý jaǵ­daılaryna keler bolsaq, qa­zirgi tań­da dalalyq jerlerde belgi­siz ken iz­deý­shiler nemese «qara arheolog­tar» me­tall izdegish radarlarmen arheologııalyq eskertkishterdi qazyp, talqan­dap ketý jaǵdaılary kóp kezdesedi. Olar­dyń áreketi eskertkishtiń mádenı qaba­tyn joıyp, saqtalǵan qurylysyn anyq­taýǵa nuqsan keltiredi, qundy jádi­­ger­lerdiń qaıtarymsyz joǵalýyna áke­­lip soǵady. Aǵymdaǵy jyldyń 13 aq­pa­­nynda Parlament Májilisinde «Ta­rı­hı-mádenı mura obektilerin qor­ǵaý jáne paıdalaný týraly» zańynyń jańa jobasy qaralyp, maquldandy. Jańa zań­da ýákiletti organmen arheologııalyq jáne ǵylymı-restavrasııalaý jumys­ta­ry­nyń jospary jasaqtalyp bekitiledi. Jospardan tys arheologııalyq qazba ju­mys­tary zańsyz bolyp tabylady. Osy oraıda, arnaıy tekserý reıdterin júrgizip, kez kelgen kúdikti dep tanylǵan árbir áreket baqylaýǵa alyný kerek. Qylmystyq kodekstiń 295-babyna sáıkes arheologııalyq jumystardy zańsyz júr­gizý boıynsha tarıhı-mádenı mura obek­tisinde arheologııalyq jumystardy zań­syz júrgizý – izdestirýdiń arnaıy tehnı­ka­lyq quraldaryn (metall izdegishter, radarlar, magnıttik aspaptar, topyraq qabatynda arheologııalyq zattardyń bolýyn aıqyndaýǵa múmkindik beretin basqa da tehnıkalyq quraldar) nemese jer qazatyn mashınalardy paıdalana otyryp jasalǵan dál sol is-áreket belgili bir laýazymdardy atqarý nemese belgili bir qyzmetpen aınalysý quqyǵynan úsh jylǵa deıingi merzimge aıyra otyryp nemese on myń, bes myń aılyq eseptik kórsetkishke deıingi mólsherde aıyppul salý­ǵa ne sol mólsherde túzeý jumys­ta­ry­na ne bes jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵyn shekteýge ne sol merzimge bas bostandyǵynan aıyrýǵa jazalanady. Mádenı qundylyqtardyń tonalýy, olardyń zaqymdanýy kez kelgen eldiń, halyq­tyń tarıhy men mádenıetiniń kúı­re­ýine, joıylýyna alyp keletini belgili.

Qazirgi tańda, Mańǵystaý oblysy ákim­di­giniń «Jergilikti mańyzy bar Ta­rıh jáne mádenıet eskertkishteriniń mem­­lekettik tizimin bekitý týraly» qaý­ly­­syna ózgerister engizilip, 2018 jylǵy 5 qań­tardaǵy № 3 qaýlysymen 570 eskertkish memlekettik tizimge engizilgen. Mádenıet jáne sport mınıstriniń 2015  jylǵy 30 naýryzyndaǵy № 119 buı­ry­ǵy­men bekitilgen respýblıkalyq mańyzy bar eskertkishter tizimine Mańǵystaý oblysynan 20 nysan kirgen. Oblysta buǵan qosa 800-den astam tarıhı-mádenı mura obektileri aldyn ala esepke alý tizimine engizilgen. Jańadan anyqtalǵan tarıhı-mádenı mura obektileri de ózderiniń már­tebesi týraly túpkilikti sheshim qa­byl­­danǵanǵa deıin, zańǵa sáıkes tarıh jáne mádenıet eskertkishterimen birdeı qorǵal­ýy tıis. 

Qazirgi tańda, 39 tarıh jáne mádenıet eskertkishiniń qorǵaý aımaqtarynyń joba­lary jasaqtalyp, oblys ákim­di­gi­niń qaýlysymen jáne máslıhat sheshim­­derimen bekitilgen. Onyń ishinde, res­pýb­lıkalyq mańyzy bar 14 eskertkish: «Eski Beıneý qorymy jáne Beket ata jerasty meshiti», «Oǵylandy jerindegi Beket ata jerasty meshiti», «Sısem ata qorymy», «Shaqpaq ata qorymy jáne jerasty meshiti», «Masat ata qorymy jáne jerasty meshiti», «Qaraman ata qorymy jáne jerasty meshiti», «Aqúıik», «Beki», «Ýáli», «Besinbaı», «Qaramola (Shytsha, Tóbequdyq)», «Qyzylsý»  qorymdary, «Omar-Tur kúmbeztamy», sondaı-aq 25 jergilikti mańyzy bar «Oǵylandy qorymy», «Sultan-úpi jerasty meshiti, qorymy jáne saıy», «Qaraǵashty áýlıe», «Kenti baba», «Saǵyndyq», «Úshtam», «Qalıpan», «Nurmaǵanbet», «Jambaýyl» qorymdary, «Adaı ata – Otpan taý tarıhı-mádenı kesheni», «Asaý», «Baraq», «Qusshy ata», «Eshki­qyrǵan», «Begesh», «Beltoran», «Aıym­bet», «Aqshora», «Jylqybaı», «Qalyń-arbat», «Qoshqar ata», «Maıa», «Shat», «Qatem» qorymdary, «Qyzylqala qala­shy­ǵy, Aqmysh saıy» eskertkishteri. Qor­ǵaý aımaǵynyń aýmaǵynda tarıhı-mádenı mura obektisiniń saqtalýyna, onyń tarıhı-mádenı qabyldanýyna teris áse­rin tıgizetin jumystar júrgizilmeıdi (jańa qabirler ornatýǵa, qurylystar salýǵa, t.b.). 

Sonymen qatar tarıhı-mádenı mura obektileri men landshaftardy saqtaý jónin­degi talaptar «Sáýlet, qala qury­ly­sy jáne qurylys qyzmeti týraly» Zańynyń 10-babynda da qarastyrylǵan. Tarıh jáne mádenıet eskertkishteri men qorǵalatyn landshaftyq obektiler dep tanylǵan aýmaqtar men obektilerdiń saqtalý talaptaryna negizdelýge tıis. Tarıh jáne mádenıet eskertkishteri, qorǵa­latyn tabıǵat obektileri bar aýmaq­tarda erekshe retteletin shekara belgilenedi, onyń sheginde sáýlet, qala qurylysy jáne qurylys qyzmetin júrgizýge tyıym salynady nemese shek qoıylady. 

Mańǵystaý óńirinde baǵzy zamandar­dan beri ata-babalar arýaǵyn qurmet tu­tý, rýlyq qorymdardaǵy halyq ba­tyr­­lary, bıleri, aqyndary, qoǵam qaı­rat­­kerleriniń qabirlerine zııarat etý, marqum bolǵan týmalastaryn kıeli oryn­darǵa jerleý dástúrleri saq­tal­ǵan. Elimizdiń ózge aımaqtarymen salys­tyrǵanda, bizdiń óńirimizde ata-baba­la­ry­nyń bastaryna kúmbezder men kerege tamdar kóterý, eskertkish-belgilerin salý qarqyndy damyǵan. Sonymen qatar keıbireýler ejelgi sáýlet pishinderin ata-babamnyń qabiri dep óz betimen qulaǵan kúmbezderdi qaıta qalap, zańǵa qaıshy áreket etedi. Memleket qorǵaýyndaǵy qorymdardaǵy ejelgi qabirústi qurylystaryna qandaı da bir nuqsan keltirý zańbuzýshylyq áreket bolyp tabylady. Tarıh jáne má­de­nıet eskertkishterine ǵylymı-res­tav­­rasııalaý jumystaryn júrgizýde lı­sen­zııasy bar uıymdardy tartý arqyly eń aldymen ǵylymı-jobalaý qujattamasyn daıyndaý jumystary júzege asyrylady. Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Ákim­shilik quqyq buzýshylyq týraly Zańy­nyń 145-baby boıynsha Qazaqstan Res­pýblıkasynyń tarıhı-mádenı mura obek­tilerin qorǵaý jáne paıdalaný sala­syndaǵy zańnamasyn buzý boıyn­sha júrgizilip jatqan jumystardy toqta­ta turyp, jeke tulǵalarǵa – on, laýazymdy adamdarǵa, shaǵyn kásipkerlik sýbektilerine – elý, orta kásipkerlik sýbek­tilerine – júz, iri kásipkerlik sýbektilerine eki júz elý aılyq esep­tik kórsetkish mólsherinde aıyppul salýǵa ákep soǵady. Al, Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Qylmystyq kodeksiniń 203-baby boıynsha erekshe qundylyǵy bar zattardy qasaqana búldirý – úsh jyldan jeti jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrylady.

«Tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný týraly» Zańǵa sáıkes aýdandardyń jergilikti atqa­rý­shy organdary óz aýmaǵynda tarıhı-mádenı murany qorǵaý jáne paıdalaný týraly zańdarynyń saqtalýyn qamtamasyz etýi tıis, ýákiletti organnyń usynýy boıynsha, tarıh jáne mádenıet eskert­kish­terine qaýip tóndiretin qurylys jáne ózge de jumystardy toqtata turý, sondaı-aq olarǵa tyıym salý týraly máseleni sheshedi. Alaıda, aýdan aýmaq­tarynda jergilikti turǵyndar úshin jerleý tártibin uıymdastyrý, jańa qoıy­lymdarǵa arnalǵan arna­ıy jer telimin bólý, ony belgili bir uıym­ǵa zańdastyryp rásimdeý jumys­ta­ry is júzinde oryndalmaı keledi. Tarıhı-mádenı muralarymyzdy saq­tap qalýdaǵy negizgi sharalardyń biri – aýmaqtardy ıgerý kezinde jer ýchas­keleri bólip berilgenge deıin ta­rı­hı-mádenı mura obektilerin anyq­taý jóninde zertteý jumystary júrgi­z­ilýge tıis. Tarıhı-mádenı mura obek­ti­leriniń saqtalyp turýyna qater tón­dir­ýi múmkin jumystardyń barlyq túr­lerin júrgizýge tyıym salynady. Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń 2003 jyl­ǵy 20 maýsymdaǵy Jer kodeksiniń 127-baby boıynsha tarıhı-mádenı maq­sattaǵy jer tarıhı-mádenı mura obek­tileri, onyń ishinde tarıh jáne máde­nıet eskertkishteri ornalasqan jer ýchaskeleri tarıhı-mádenı maqsattaǵy jerler dep tanylady. Bizdiń aldymyzda turǵan basty min­det­­­terdiń biri – barsha qoǵam bolyp Uly dala halqynyń ulttyq qundy­lyq­ta­ryn saqtaý jáne bolashaq urpaq­qa amanat etý bolyp tabylady. 

Nursáýle DAÝYMShAROVA,

Mańǵystaý memlekettik tarıhı-mádenı qoryǵynyń mamany