Ǵylym men poetıka astasqanda

Máselen, ǵylymı fantas­tıka, sóz­siz ǵylymy damyǵan e­­­l­derdiń kór­­­kem ádebıetiniń, naq­tyraq aıtsaq, poe­tıkalyq oılaýdyń jemisi. Ǵylym men poetıka. Bir qarasań ekeýi múldem qabyspaıtyn sekildi. Al ekeýine ortaq dúnıe – qııal. Sheksiz qııal bar jerde fantastıka da  bar. Azamattarynyń qııaldaý erkindigine nuqsan kelmegen eldiń  ǵylymy da ozyq. Al biz ǵylymnyń ozyq bolýyna bi­limniń ǵana qatysy bar dep oılaımyz. Sonymen fantastıka keshe ǵana paıda bolǵan janr emes. Mamandar ejelgi dáýir áde­bıe­tinen birneshe  mysal taýyp, atalǵan janrdyń baǵzydan ǵu­myr keship, búgingi ádebıette «damyp» úlgergendigin joqqa shyǵarmaıdy.  Kórkem fantastıka men shy­­tyrman oqıǵaly detektıv­ janrynyń búgingi qazaq pro­zasyndaǵy ahýaly týraly sóz qozǵalǵanda qos janrdyń da­mý pro­­­­sesiniń kesheýildep jat­qandyǵyn kól­deneń tartatyndar kóp. Biz muny qa­lypty qubylys dep esepter edik. Shyǵarmalary álemdik klassıkalar jaýharyna engen Rıýnoske Akýtagavanyń «Tozaq azaby» dep atalatyn áń­­­gimesi bar. Bul shyǵarmadan mıf­tik detal, adamzattyń tozaq pen din týraly tanymyn, óner jolyndaǵy qurbandyq máselesin tabýǵa bolady. Al sóz oraıy kel­gende osy shyǵarmadaǵy kýl­mı­nasııany mysalǵa keltire oty­ryp, kórmegen, túısinbegen dúnıeni ónerge aınaldyrý múmkin emestigin jetkizbekpiz. Túsinikti bolýy úshin shyǵarmanyń  fabýlasyna toqtalaıyq.       Keńistik – Nıdze saraıy. On­da Uly mártebeli patsha turady. Bul saraıdaǵy eń qundy dúnıe «Tozaq azaby» dep atalatyn sýret. Ol sýretti  Esıhıde  esimdi sýretshi salǵan. Qa­­rapaıym adamdar  ýaqyt óte ke­le osy qundy sýretti salǵan óner­­pazdy umytyp ketken. Bi­raq álgi sýretti kórgen adam  óz­­geshe, naǵyz tozaq otyn kóz al­­dyna alyp kelip kórsetip qoı­­ǵandaı kúı keshedi. Tozaqty kórmegen adamyń ony sala alýy múmkin be? Sýretshi tozaqta bolýy múmkin jylannyń adamǵa shaptyǵýyn salady. Ony salý úshin jylan ustap alyp kelip shákirtteriniń birin shaqyryp alyp, qarap baqylap turady. Japalaqtyń adamǵa umtylǵany týraly tozaqtyq támsildi de ol óz kózimen kórip sýretke túsiredi. Barlyq halyqtyń nanymynda kezdesetin tozaqtaǵy ot jáne ór­tenip jatqan adamnyń denesin salatyn sátte sýretshi patshaǵa osy ıdeıany júzege asyrý  úshin kó­mek suraıdy. «Men kózben kórmegendi esh ýaqyt­­­­­ta beıneleı almaımyn. Al beıneleı qalsam, kóńilimdegideı bolyp shyq­paıtyny sózsiz... Men sýrettiń qaq ortasyna bıik­ten qulap kele jatqan kúı­­meni salsam dep edim. ...Al kúıme ishin­de ot tıgen qara shashy ja­ıylyp, ásem aqsúıek áıel azap­tanyp jatsa... Tútinge tun­shyǵyp, qabaǵy tyr­jıyp, basy shalqaıyp ketken. Qoly jaýyn tamshylarynsha shashyraǵan ot jaryqshaqtarynan qorǵanbaq bolyp, shı shymyldyqty tartqylaıdy. Onyń tóbesinde tumsyqtaryn saqyldatyp jıyrma shaqty qubyjyq qus ushyp, shúıilip júr. Mine, osy kúı­­­­­me­degi áıel­diń sýretin sala almaı júr­min». 

Patsha sýretshiniń qalaýyn oryndaıdy. Altyn kúımege sulý áıeldi otyrǵyzyp, ony órteıdi. Sýretshiniń qııalyndaǵydaı kó­rinis ómirde bolady. Biraq... Kúımedegi sulý áıel sýretshiniń saraıda qyzmette júrgen óz qy­zy edi. Adamnyń otqa oranyp jat­qanyn kórgisi kelgen nıetine ashý­lanǵan patsha ony osylaı ja­zalamaq boldy. Sýretshi álgi kórinisti aınytpaı túsiredi. Sý­­ret aıaqtalǵan soń, ol asylyp óledi.  Fabýlaǵa qatysty túr­­li su­raq týyndaıdy. Onyń óner úshin qurbandyqqa barǵany son­shalyqty, órtenip jatqan óz qyzy bolsa da, qarap turyp, sýretin aıaq­­tap bolǵan soń ǵana azap kesh­­ti  dep topshylaýǵa nemese ke­ri­sinshe qyzyn órtep jatsa da, sýretin aıaqtaýdy qup kórgen qan­daı jaýyz edi dep jazǵyrýǵa da­ bolady. Áńgime ǵana bolsa da,­ onyń álemdik klassıkaǵa aı­­na­lýynyń qupııasy osynda ja­tyr. Ár oqyrman keıipker psı­hologızmin óz deńgeıinde tú­si­nip, ony óz múmkindiginshe aq­tap nemese jazǵyryp otyrady. Biz úshin mańyzdysy bul emes.  Biz­ge keregi  sýretshiniń: «Men kóz­ben kórmegendi esh ýaqytta beı­neleı almaımyn. Al beıneleı qal­sam, kóńilimdegideı bolyp shyq­paıtyny sózsiz», degen usta­nymy bolatyn.  

Ádebıettegi júzege asyp ja­tatyn prosester kózben kó­rip, túısikpen tu­shynýdan paı­­da bolady. Shytyrman oqıǵaly detektıvtiń damyp, óz oqyr­manyn tabýy úshin qalamger sol­ oqı­­ǵa­lardyń bel ortasynda júr­geni jáne iz kesý­shilik oqı­ǵa­lardyń ádil túrde júzege asy­rylyp jatýyn kórgeni óte ma­ńyzdy. 

Biz qalamgerlerdiń fılolo­gııa nemese jýrnalıstıka fa­­kýltetin támamdap baryp áde­bıetke kelý úrdisine ábden kóz úı­retip alǵanbyz.  Detektıvti oqı­ǵalar ortasynda júretin adam­dardyń qalam ustaýy – bizge son­daı tosyn. Nege deısiz be? Bul qazaq tiliniń qoldanys aıasynyń tar ekendigin, shynaıy ómirdegi krı­mınaldyq oqıǵalardy asha­tyn ma­­­mandardyń kórkem áde­bı tilge degen qabileti men qy­­zyǵýshylyǵynyń joq ekendi­gin bil­diredi. Endi qazaq ti­li men áde­bıeti mamandyǵyn nemese jýr­na­lıstıka fakýltetin bitirgen, krı­­­­mınaldyq oqıǵalardy kór­megen qa­lamger qalaısha sheber túrde  detektıv janrynda qalam terbeı alady? Dál sol sııaqty ǵylymı qııaly er­kin, robottardyń san túrin ón­dirip jatqan eldiń kórkem fan­tastıkalyq ádebıeti damı­dy.  Mysalǵa keltirgen jaǵdaı­la­rdy ómirde kózimen kórmegen, adam­dardyń ol jaıynda qyzý tal­qy­lap jatqanyna kýá bolmaǵan qalamger óz­diginen fantastıka men detektıv janryn jasap shy­ǵa almaıdy. Rasymen de biz ǵylymı ónimder týraly talqyǵa bara bermeımiz. Esesine  biz ǵu­myr keship jatqan keńistikte Men­deleev kestesindegi element­ter men munaı tý­raly talqy jú­rip jatady. Sodan soń, ánshi­lerdiń ómiri men tirshiligi haqyn­­­­­daǵy qyzyǵýshylyqtar men sóz­talas­tar­ǵa ýaqyt shyǵynda­lady.

Adam ómiri Kún juldyzynyń Jerge túsiretin jaryǵymen ól­­shenedi. Durysyn aıtqanda, biz solaı ólshep ádettenip al­ǵanbyz. Jer únemi qozǵalysta bol­ǵandyqtan bizge jaryq ylǵı da túsip turmaıdy. Ýaqyt degen uǵym­dy osy jaryqtyń únemi túsip turmaıtyn qubylysy týyn­datqan. Qysqasy, sanaly ǵumyrdyń sanaýly ýaqytqa táýel­denip qalatyny osydan ǵoı. Endeshe onsyz da sanaýly sát­terden turatyn ýaqytty óner, ǵy­lym, oqıǵa jasaýǵa emes, arzan áńgimelerge jumsap álekpiz. Ga­laktıkalyq ólshemmen qarasaq, biz­ge málim de beımálim alapat álem bar ekenin baǵamdaımyz. Bi­raq biz óz ba­ǵamyzdy bile­miz be? Tirshilik únemi qoz­ǵalys­ta. Ǵalamda qozǵalysyn toqtat­qan­dar  shirıdi, ydyraıdy, ıaǵnı kóz­ge kórinetin, kórinbeıtin bógdelerdiń jem­tigine aınala­dy degen sóz. Endi osy zań­dy­lyqty qazaqtyń ómirine mysal re­tinde alyp kelińizshi. Qazaqta damý bar ma? О́nerde, bilim men ǵylymda qozǵalys bar ma? Ádet­te ónerdegi jetistikter men jetimdikti ónerpazdar qaýy­mynyń ıyǵyna júk etip ar­týǵa arlanbaımyz. Ádebıettiń qan­daıda bir janry kenje qalyp jatsa, qalamgerlerdiń qaý­qar­syzdyǵy, bilikti jýrnalıs­ter efırge shyqpaı jatsa, bet-ál­petiniń usqynsyzdyǵy dep topshylaı salatyn analızatorlar árqaısymyzdyń  ishimizde ómir sú­rip jatyr. О́ner – biz ómir súrip jatqan kezeńniń aınasy.

Túrki dáýirindegi  balbaldardy kim­der qashady? Ondaı óner­pazdar keıin nege joǵalyp ketti? Árıne ıslam dini­niń tamyr jaıa bastaýyna baılanysty bal­bal tas­ty eshkim qajet etpedi. Ol óner­di jasaýshylar men ónerdiń ózi ysy­rylyp qaldy. Esesine, biz balbaly bar dáýir men odan bas tartqan dáýir týraly tujyrym jasaı alamyz. О́ner­diń aına bolatyny osydan. Alyp elderdiń mádenıeti men ádebıeti de alyp. Qazaqstan men qazaqtyń ımıdjin qalyptastyrýdy qolǵa alǵandar osyny eskerýi tıis. Rýhanı jań­ǵyrý men ulttyq kod týraly san­syz maqala jazyp, qısapsyz bıl­bordtar ilý – bizdi shynaıy jań­ǵyrta almaıdy. Jańǵyryq shyǵýy úshin  aldymen aıqaılaý kerek emes pe? Mynandaı suraq qoıǵymyz keledi, Rýhanı jańǵyrý degen­ tirkesti resmı túrde jazyp,­ jarııalaǵan kúnnen bas­tap  qazaq­tyń oqyrman bolý úlesi artty ma nemese kitap naryǵynda seń qozǵaldy ma? Osy eki suraq­qa berilgen jaýap rýhanı jańǵyr­ǵanymyz ben álgindegi aıtqan aı­na – ónerdiń ne kórsetip tur­ǵan­dyǵyn aıqyndap bere alady. Rıýnoske Akýtagavanyń «Tozaq azaby» áńgimesindegi sýret­shi sózin topshy sózge taǵy da shegelemekpin. «Men kózben kór­me­­gendi esh ýaqytta beıneleı almaımyn». Biz de rýhanı ortany kór­meı, jańǵyra almaımyz.

Aınur TО́LEÝ,

ádebıettanýshy