Aıbary asqaq Ata Zań

Beısenbi, 30 tamyz 2012 7:40

Kez kelgen memlekettiń qa­lyp­tasýynda Konstıtýsııa qaıta baǵam­dalýy múmkin emes aı­ryqsha mańyzǵa ıe. Naq osy Konstıtýsııa memlekettiń áleýmettik-saıası júıesin aıqyndaıdy. Álem­degi kóptegen elderdiń kons­tıtýsııalarynyń kóbinese alǵashqy baptarynyń ózinde-aq qysqasha túrde sol memlekettiń máni, ondaǵy bıliktiń qaınar kózi bolyp tabylatyn tabı­ǵatynyń keń aýqymdy, jalpylama jáne negizgi sıpaty aıtylady.

Beısenbi, 30 tamyz 2012 7:40

Kez kelgen memlekettiń qa­lyp­tasýynda Konstıtýsııa qaıta baǵam­dalýy múmkin emes aı­ryqsha mańyzǵa ıe. Naq osy Konstıtýsııa memlekettiń áleýmettik-saıası júıesin aıqyndaıdy. Álem­degi kóptegen elderdiń kons­tıtýsııalarynyń kóbinese alǵashqy baptarynyń ózinde-aq qysqasha túrde sol memlekettiń máni, ondaǵy bıliktiń qaınar kózi bolyp tabylatyn tabı­ǵatynyń keń aýqymdy, jalpylama jáne negizgi sıpaty aıtylady.

Árbir memleket óziniń damý barysynda óz halqynyń tarıhyna, salt-dástúrine, saıası máde­nıetiniń deń­geıine jáne eń bastysy, men­talı­tetine ne­ǵurlym tolyq sáıkes keletin saıası júıe men Konstı­týsııanyń úlgisin tań­daıdy. Konstıtýsııa jaıly beınelep bylaı deýge bolady: bul – belgili bir halyqtyń joǵaryda aıtylǵan erek­shelikterine kıgi­ziletin kıim, eger de bul kıim halyqtyń men­talıtetine sáıkes kelse (ıaǵnı, «dál shaq» bolsa) – onda bul halyq turaqty damý men gúldenýge qol jetkizedi. Eger basty zań saıası mádenıet deńgeıi men mentalıtetke sáıkes kelmese – onda halyq tutas­taı kúrdeli máse­lelerge tap bolyp, aqyrynda óz damýynan ajyrap, tipti, keıde qaıǵyly kúıge dýshar bolady. Árbir memleket óziniń damýynda Konstıtýsııany qa­byldaý jáne ony eldiń eń basty qu­jaty re­tinde qalyptastyrý kezeńin bastan keshedi.

Zańdyq maǵynasynda Konstıtýsııa – bul quryltaıshylyq sıpat­taǵy qujat. О́ziniń shyǵý tegi boıynsha Konstıtýsııa býr­jýa­zııa­nyń bılikke kelýi, dálirek aıtqanda – onyń saıası arenaǵa shy­ǵýy­na, feodalızmmen kúresý kezeńine qa­ryz­dar. Basqa elderge qaraǵanda býr­jýazııalyq qalyp­tasýy erterek bas­talǵan Anglııada Konstıtýsııa­lyq sıpat­­­qa ıe qujattar qabyl­dandy, máselen, 1653 jylǵy Bas­qarý quraly, 1679 jylǵy Halyq­tyń bostan­dyǵyn sátti qamtamasyz etý men teńizderge baqylaý jasaý týraly akt, t.b. Alaıda, qazirgi uǵymdaǵy alǵash ret jazylǵan Konstıtýsııa AQSh-ta 1787 jyly jáne Fransııa men Polshada 1791 jyly qabyldandy.

Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasy fılosofııasynyń (kon­sep­týal­dyq) tamyry tereńde jatyr. 1995 jyly qabyldanǵan Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Konstıtýsııasy bizdiń mem­le­ketimiz­diń negizin qalaýshy ári onyń Tuńǵysh Prezıdenti N.­Á.Nazar­baevtyń saıası fılosofııasyna negizdelgen. QR Konstıtýsııasy konseptýaldyq, jekeleı alǵanda ınstıtýttyq jáne qyzmet etýi jóninen Fransýz Respýb­lıka­synyń V Konstıtýsııasyna baǵ­dar­la­nyp ázirlengen. 1958 jyl­­dyń 28 qyr­kúıeginde V Fran­­sııa Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy jalpyhalyqtyq referendým boıynsha qabyldandy. Buǵan saılaýshylardyń 79 %-y daýys berdi. Aldymen, parlamenttik bılikke negiz­delgen 1946 jylǵy Konstıtýsııaǵa qa­raǵanda, Fran­sııanyń jańa Konstıtýsııa­sy pre­zıdenttiń ókilettigimen birge memlekettik bıliktiń negizgi organ­da­rynyń quzyretine mán berdi. Sodan beri prezıdentke memlekettegi jetekshi ról berildi. Fransııanyń prezıdenti Kons­tı­­­tý­­sııanyń saqtaýshysy, ult táýel­siz­diginiń, eldiń aýmaqtyq tutas­tyǵynyń kepili. Sonymen qatar, ol bılik tar­maqtarynyń qalypty qyzmet etýin já­ne memlekettik saıasattyń sabaqtasýyn qamtama­syz etedi. Ol memlekettik or­gan­dardyń zań aıasynda qalypty qyzmet etýine kepildik berýi tıis.

Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasy Tujyrymdamasynyń negizinde Eýrazııalyq ıdeıa jatyr. Bul Qazan tóńkerisinen keıin eý­razııalyq teorııa ókilderi N.­S.Trý­­beskoı, P.N.Savıskıı, G.­V.Florovskıı usynǵan Eýropa eld­e­riniń «otmejevanııa» úderisi oryn al­ǵan­da Eýrazııa halyq­tarymen dás­túrli ár túrli baılanystar or­nyǵady dep keletin tujyrym emes.

Eýrazııa keńistiginde ómir sú­retin ha­lyqtardyń ózindik tarıhı erekshe­lik­teri bar. Sondaı-aq, ǵa­syrlar boıy ornyqqan tól men­talıtetteri bolýy da zań­dy­lyq. О́tken dáýirlerdegi Qazaq han­dyǵynda árqashanda Han (Qa­ǵan) óte yqpaldy rýlar men taıpalar basshylarynan, bıler men rýhanııat ókilderinen quralǵan óte be­deldi Keńeske (Quryl­taı) súıen­gen. Búgingi bizdiń Konstıtýsııamyz ózine Azııaǵa tán jeke-dara­lyq, ıaǵnı kúshti prezıdenttik bı­lik (bul Konstıtýsııanyń baptarynda kórinis tapqan) pen eýro­palyq dástúrge negiz­delgen Par­lamenttiń bolýyna negizdel­gen. Dál osy eýropalyq jáne azııalyq dástúrlerdiń sımbıozy, ıaǵnı N.­Á.Na­zar­­­­baevtyń eýrazııa­lyq saıası fılosofııasy 1995 jyl­ǵy Konstıtýsııanyń negizi bolyp sanalady, sondaı-aq ýa­qyt­­tyń sy­naqtaryna shydas bergen zamanaýı memlekettik qury­lystyń qa­lyp­tasýyna alyp kel­di. Mine, osy fılosofııa Qazaq­stan halqynyń eýra­zııalyq men­ta­lıtetine toly­ǵy­­men sáıkes keledi.

Deı turǵanmen, Konstıtýsııa qabyl­danǵan 1995 jyly bizdiń memleke­timizdiń damýynda kúr­deli kezeń bastaldy. Sol tusta Qazaqstan Prezıdenti qysqa merzim ishinde bir ózi naryqtyq ekonomıkany qalyptastyrýdyń myqty irgetasyna, memleketimiz­diń odan ári damýyna serpin bergen saıası júıeniń tiregine aınalǵan 147 zań qabyldady.

Elde qalyptasqan óte kúrdeli ahýal quqyqtyq saladaǵy serpi­listiń qajettiligin týyndatty. KSRO men Qazaq KSR-niń eski zańdary jumys istemedi, óıtkeni, ol memleketter, osy zańdar ba­ǵyt­talyp jasalǵan sol kezeńdegi áleýmettik-saıası júıe bolǵan joq. Jańa zańdar da bolǵan joq, sebebi, olardy qabyldaýǵa Parlament úlger­medi. Memleketimizdiń basyndaǵy ty­ǵyryqqa tirelgen osy kezeńde N.Á.Nazarbaev el aldyndaǵy, halyq aldyndaǵy, keleshek urpaq aldyndaǵy jáne tarıh aldyndaǵy derbes jaýap­kershiligin sezine otyryp, joǵa­ryda atalǵan 147 zańdy qabyl­daýǵa táýekel etti. Naq osy zań­dar bizdiń Ota­nymyzdyń aıaqtan turýyna yqpal etip, turaqty eko­nomıkalyq ósim deńgeıine ákel­di. Zańdardyń iske asýynyń al­ǵashqy nátıjeleri 1995 jyldyń sońyna taman-aq kórinis bere bastady. Bir jarym onjyldyqty artqa tastaǵan búgingi ýaqyt kózimen qarar bolsaq, Qazaqstan Respýb­lıkasyndaǵy qazirgi zańnamalyq aktileriniń basym bóligi 1995 jyldyń naýryzy men qarashasy aralyǵynda qabyldanǵan zańdy kúshi bar zańdar men jarlyq­tardyń qaǵıdattaryna negiz­deledi.

Osylaısha, qysqa merzim ishinde N.Á.Nazarbaev qol qoıǵan, respýb­lı­kadaǵy qoǵamdyq qaty­nastyń túgelge jýyǵyn qamtı­tyn 147 zań elimiz ben onyń tur­ǵyndarynyń eń basty zańy – Qa­zaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasyn qabyldaýǵa qýatty baza boldy. 1995 jyldyń 30 tamyzynda elimizdiń jańa negizgi Za­ńyn qabyldaý sol ke­zeńdegi Memleket basshysynyń belsen­di zań shyǵarý qyzmetiniń ózindik qo­rytyndysy boldy. Konstıtýsııa­nyń jobasyn ázirleýge, talqy­laýǵa jáne túsindirýge qazaq­stan­dyq qoǵamnyń kóptegen bóligi – ǵalymdar, saıasatkerler, shyǵar­ma­­shylyq zııaly qaýym, kásip­ker­ler men memlekettik qyzmet­shiler, jumyskerler men aýyldyq eldi meken turǵyndary, stýdent jastar tartyldy. Aldyńǵy qa­tarly halyqaralyq tájirıbeni eskerý úshin Konstıtýsııany tal­qylaý jumysyna sheteldik sarapshylar da qatysty.

Osy kezeńdegi Prezıdenttiń zań shyǵarý qyzmeti Qazaqstan­nyń odan ar­ǵy memlekettik qury­lysynyń negizi boldy. Elba­sy­nyń zań qabyldaý she­berligi Qazaqstan Respýblıkasy saıası júıesin jańǵyrtýdyń nor­­matıvtik-quqyqtyq bazasyna aınaldy. Shyn máninde, memle­ketimizdiń zańnamalyq bazasy joqtan bar jasaýymen erekshe­lenedi, bul óz kezeginde, el ekono­mıkasynyń túbegeıli ózgeris­terge ushy­raýyna jáne azamat­tardyń ál-aýqatynyń artýyna yqpal etti. 1995 jylǵy kezeńdegi zańdar qazaqstandyq qoǵamnyń ekonomıkalyq, saıası, qar­jylyq jáne áleýmettik salalaryna qýat­ty serpin berip, elimizdiń demo­kratııalyq damýyn yntalandyra tús­kenin basa aıtqan abzal.

Kamal BURHANOV,

Parlament Májilisiniń depýtaty,

«Nur Otan» HDP fraksııasynyń múshesi,

saıası ǵylymdar doktory, professor.