Meıirhan Múbárakuly ÁBDILDIN

Seısenbi, 10 qańtar 2012 7:37

2012 jyldyń 9 qańtar kúni 74 jasqa qaraǵan shaǵynda uzaqqa sozylǵan naýqastan Qazaqstannyń kórnekti ǵalym-fı­zıkteriniń biri, QR UǴA akademıgi, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor, adal jar, abzal azamat Meıirhan Múbárakuly Ábdildın dúnıeden ozdy.Ol 1938 jyly 16 naýryzda Altaı ólkesi, Troısk aýdany­n­da Zıgaınovo aýylynda dúnıege kelgen. 1959 jyly S.M.Kı­rov atyndaǵy Qazaq memle­ket­tik, qazirgi Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversı­tetiniń fızıka fakýltetin bitirgen.

Seısenbi, 10 qańtar 2012 7:37

2012 jyldyń 9 qańtar kúni 74 jasqa qaraǵan shaǵynda uzaqqa sozylǵan naýqastan Qazaqstannyń kórnekti ǵalym-fı­zıkteriniń biri, QR UǴA akademıgi, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor, adal jar, abzal azamat Meıirhan Múbárakuly Ábdildın dúnıeden ozdy.Ol 1938 jyly 16 naýryzda Altaı ólkesi, Troısk aýdany­n­da Zıgaınovo aýylynda dúnıege kelgen. 1959 jyly S.M.Kı­rov atyndaǵy Qazaq memle­ket­tik, qazirgi Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversı­tetiniń fızıka fakýltetin bitirgen.

Eńbek jolyn ınjener-laboranttyqtan bastap, bar ǵumy­ryn Qazaqstannyń ǵylymy men bilim salasyna arnady. Ol ­ár jyldary A.A. Jdanov atyndaǵy Lenıngrad ýnıversıtetiniń aspıranty (1961-1965 jj.), kishi ǵylymı qyzmetker (1966 j.); Qazaq KSR ǴA Astrofızıka ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyz­­met­keri (1967-1979 jj.) boldy. 1966 jyly kandıdattyq dıssertasııa, 1985 jyly «Teo­rııa­lyq jáne mate­ma­tıkalyq fızıka» mamandyǵy boıynsha doktorlyq dıssertasııa qorǵady.Meıirhan Múbárakuly 1970 jyldan bastap Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıver­sıtetinde 40 jyldan astam taban aýdarmaı qyzmet istedi. 1970-1981 jyldary jáne 1986 jyldan ómiriniń sońyna deıin teorııalyq fızıka kafedrasynyń meńgerýshisi boldy. QazMÝ-dyń rektory bolyp jumys istegen 1988-1991 jyldary bilimniń qara sha­ńyraǵynyń bedeli burynǵydan da artyp, bilim, ǵylym salasynda tyń ózgerister paıda boldy. Ol osy qyzmetke oqytýshy-professorlardyń qoldaýymen jáne jabyq daýysta saılan­ǵan alǵashqy rektor bolatyn.Meıirhan Múbárakuly Eınshteınniń salystyrmalylyq jáne gravı­ta­sııa­lyq teorııasy boıynsha burynǵy TMD elderi ishindegi bilikti de bilgir, myq­ty mamandardyń biri edi. Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy irgeli zert­teý­lerdegi basym baǵyt «Teorııalyq fızıkanyń» negizgi uıymdastyrýshysy, «Gravı­ta­sııa­lyq, elektromagnıttik, kúshti jáne álsiz ózara árekettestikti teorııalyq zertteý» atty irgeli zertteýler baǵdarlamasynyń jetekshisi. Onyń ǵylymı je­tekshiligimen birneshe kandıdattyq jáne doktorlyq dıssertasııalar qorǵaldy. Onyń 150-den astam ǵylymı maqalasy, 2 monografııasy jaryq kórdi.Meıirhan Múbárakulynan tálim-tárbıe alǵan myńdaǵan shákirtter bú­ginde táýelsiz respýblıkamyzdyń túkpir-túkpirinde bolashaq urpaq úshin eńbek etýde.Ol teorııalyq fızıka salasyndaǵy Qazaqstandaǵy alǵashqy doktor jáne professor. M.Ábdildın Reseı gravıtasııalyq qoǵamynyń, Halyqaralyq fızıkalyq jýrnal redaksııalyq alqasynyń múshesi bolyp tabylady.Meıirhan Múbárakuly «Qazaqstan Respýblıkasy ǵylymynyń damýyna qosqan úlesi úshin» tósbelgisimen, mereıtoılyq medaldarymen, jaraty­lystaný-tehnıkalyq ǵylymdar salasyndaǵy irgeli zertteýleri úshin «2001 jylǵy úzdik ǵylymı-zertteý jumystary úshin» dıplomymen, ǵylym men mádenıettiń damýyna qosqan úlesi úshin Halyqaralyq shyǵar­mashylyq akademııasynyń Qurmet belgisimen marapattalǵan.2003 jyldyń qazan aıynda ol Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi bolyp saılandy.Áriptesteriniń yqylas-nıetine bólengen kórnekti ǵalym, ulaǵatty ustaz, tálimdi áke Meıirhan Múbárakuly Ábdildınniń jarqyn beınesi ony bile­tin­der men ustaz-ǵalym­dar­dyń, sondaı-aq, shákirtteriniń esinde árdaıym saqtalady.Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrligi,Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq ǵylym akademııasy,Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti.

Bar ǵumyryn ǵylymǵa arnaǵanMaǵan búgin sýyq habar jetti. Sener-senbesimdi de bilmedim. Quıryqty juldyzdaı Qazaqstan ǵylymynyń kóginen taǵy bir jaryq juldyzymyz aǵyp túsipti. Keshe ǵana aramyzda ańqyldap júrgen, jany jaısań, júregi abzal naǵyz ǵalymymyzdan aıyrylyp qalyppyz. Sum ajal kimdi aıaǵan. 74 jasqa qaraǵan shaǵynda fızıka-matematıka ǵylymda­rynyń doktory, professor, Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, Qazaqstan Respýb­lıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri, kórnekti ǵalym-fızıkteriniń biri, adal jar, abzal azamat, ǵulama ǵalym Meıirhan Múbárakuly Ábdildın dúnıeden ozdy.Túrkilerdiń tegi taraǵan Reseıdiń Altaı óńirinde dúnıege kelgen Meıirhan Múbára­kuly tegine tartsa kerek, birbetkeı, qaısar, ǵylymǵa adal jan bolyp ótti ómirden.Elin, jerin súıetin bir jan bolsa, ol osy – Meıirhan Múbárakuly. Ǵulama ǵalym jan-jaqty bolatyn. Tek jaratylystaný ǵylymdaryn ǵana emes, barlyq ǵylymdy da bir-biri­men ushtastyra alatyn. Ol qazaq eliniń aýyz ádebıetin jatqa biletin. Ál-Farabı fılosofııasynan oı tolǵap, Asan qaıǵy, Buqar jyraý, Abaı óleńderin túıdekteı aıtatyn. Jany lırıkaǵa jaqyn bolǵandyqtan da bolar, ǵalym aǵamyz dostyqqa adal, aǵalyqqa berik bolatyn. Ol ózinen burynǵy ulylardan úlgi ala júrip, keıingi býynǵa ózindik ónege kórsete bildi. Ol kisiniń tilip túsetin ýytty da ótkir tili ózgelerge aıbar bolatyn. Sondyqtan da ol óz aınalasyna bilim, ǵylym salasyna shyn berilgen, naǵyz bilimdar, adal jandardy toptastyrdy.Taǵdyrdyń barlyq qıyndyqtaryna tóze bilgen Meıirhan Múbárakuly otbasynda da naǵyz azamat retinde ǵumyr keshti. Aıaýly jar, meıirimdi áke, áýlettiń aqylgóı danasy boldy. О́mirdiń aǵysyna ózgelerdeı ilesip emes, qarsy júzip, ónege kórsetti.Táýelsiz respýblıkamyzdyń irgesi bekip, ekonomıkalyq nyǵaıýyna, onyń ishinde bilim, ǵylym salasynyń álemdik deńgeıge kóterilýine ol kisiniń qosqan eńbegi ushan-teńiz. Meıirhan Múbárakulynan tálim-tárbıe alǵan myńdaǵan shákirtter búginde egemen elimizdiń túkpir-túkpirinde eńbek etýde.Onyń asa maqtaýdy jany súımeıtin. Ǵylymnyń tazalyǵy úshin talaı tartysqa túsken qaısar minezdi akademık 150-den astam ǵylymı maqala, 2 monografııa jazsa da ony ózine kóp sanaıtyn, ǵylymdaǵy sannan góri sapaǵa basa nazar aýdaratyn.Ol kóp jyldar eńbek etken ujymy QazUÝ-da ál-Farabı Altyn medalimen marapattalǵan alǵashqylardyń biri.Áriptesteriniń shyn yqylas-nıetine bólengen kórnekti ǵalym, ulaǵatty ustaz Meıirhan Múbárakuly Ábdildınniń jarqyn beınesi ony biletinder men ustaz-ǵalymdardyń, sondaı-aq shákirtteriniń esinde máńgi saqtalady.Baqytjan JUMAǴULOV, Qazaqstan Respýblıkasynyń Bilim jáne ǵylym mınıstri.

Kórnekti ǵalym, ulaǵatty ustazBizdiń asa qurmetti de qymbatty Meı­ir­han Múbárakuly dúnıeden ótti. Buǵan sený óte qıyn, biraq bul aı­qyn. Sońǵy jyldary fızıka fakýl­tetiniń rýhyn kótergen adam­nyń júrek soǵýy toqtady.Meıirhan Múbárakulynyń boıynan kóptegen qasıetter tabylatyn edi, fızık ári lırık, dana, oıshyl, kemeńger osyndaı kez kelgen qıyn-qystaý kezeńnen týra jol taba alatyn adamnyń aqyly men nusqaýyna ár adam tánti edi. Oıyn týra jáne tik jetkize biletin, ornymen ár adamdy shırata jáne shyńdaı biletin.Ulaǵatty ustaz, zertteýge degen qul­shy­­ny­symen jáne de jastarǵa bilim ná­rin sýsyndata bilgen Meıirhan Mú­bá­­rakuly artyna óshpes ǵylym mura­syn qaldyra bil­di, gravıtasııa men sa­lys­tyrmalylyq teo­rı­ıa­synyń qazaq­stan­dyq mektebiniń negizin qa­laýshy uly ǵulama ǵalym óz isin jalǵas­ty­rýshy kóptegen shákirtter daıyndady.Meıirhan Múbárakuly boıyna qa­zaq ıntellıgensııasynyń eń ozyq dás­túrle­rin jınaǵan, oǵan maqsatty­lyq, eńbek­qorlyq, ushqyrlyq, qa­rym-qatynastaǵy joǵary má­de­nıet­ti­lik pen qarapaıym­dylyq, tań­qa­lar­lyqtaı sypaıylyq, sony­men qatar ádilettilik jáne adamdarǵa degen qa­ıy­rym­dylyq pen kóregendilik jáne ornymen ázildeı biletin qasıetter tán.Mundaı adamnyń mezgilsiz dúnıe­den ótýi elimiz úshin orny tolmas qaıǵy. Meıirhan Múbárakulynyń bar ómiri ǵylym men adam­zatqa qyzmet etýdiń jar­qyn belgisi boldy.Osy aýyr sátte marqumnyń týǵan-tý­ys­tary jáne aǵaıyn-jekjatynyń qaı­­ǵy­­sy­na ortaqpyz. Iri ǵulama ǵa­lym­nyń jar­qyn beınesi jadymyzda jáne júre­gi­mizde birjola qalmaq!Murat JURYNOV, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq  Ǵylym Akademııasynyń prezıdenti, akademık.

Qosh bolyńyz, asyl ustaz, ǵulama ǵalym aǵa!Qaıran, Meıirhan aǵa! Asyldyń sy­ny­ǵy ediń-aý! Kórnekti ǵalym, ulaǵatty ustaz, abzal aǵamyz ómirden ozdy degen sýyq habardy estigende, sýyq sý boıymdy qaryp ótkendeı boldy. Alyp tulǵa, ǵulama aǵa týraly ótken shaqta aıtýdyń ózi ońaı emes. «О́ldi deýge bola ma aıtyń­dar­shy, ólmeı­tu­ǵyn artynda sóz qal­dyrǵan» dep uly Abaı aıtqandaı, akademık Meıirhan Ábdildınniń ǵy­lym­da izi, artynda óshpes murasy qaldy. Ol qazaq topyraǵynda buryn-sońdy bol­ma­ǵan fızıkanyń jalpy salystyrmaly teorııasy týraly ilimdi búkil qazaq jurt­shy­lyǵyna taratyp, aty men zaty álemge ja­ıylǵan ǵylymı mektep qalyptas­tyrdy. Meı­­irhan Múbárakuly ensıklo­pedııalyq bilimdi ǵalym bolatyn. О́ziniń súıikti fızıkasyn bylaı qoıǵanda, alys-jaqyn shetel­diń tarıhy men máde­nıetin tarqata aıtyp, tujyrym­da­rymen tyńdaýshysyn tańǵaldy­ratyn. Batys pen shyǵystyń ádebıetinen sóz sapyryp, aqyn-jyraýlardyń óleń­derin jatqa soǵatyn. Tabıǵı ope­ra­lyq daýysymen án shyrqaǵanda, qa­zaq­tyń sary dala­synyń sazy men kúıin kóz aldyńa ákeletin-di. Osyndaı segiz qyrly, bir syrly ózge­ler­den oza týǵan birtýar qazaq ulynyń ómirden ótýi ókinishti-aq.Bizdiń ýnıversıtet úshin, jalpy halqy­myz úshin osyndaı ǵajaıyp adam­nan aıyrylyp qalýymyz orny tolmas qaıǵy. Amal ne, jazmyshtan ozmysh joq degen, bárine kónýge týra ke­ledi. Biz tek sol ǵulama adammen qa­tar ómir súrip, bizdiń aramyzda bol­ǵanyn zor maqtanysh, mártebe sanaımyz.Qosh bolyńyz, aıaýly Aǵa. Sizdiń jarqyn beıneńiz bizdiń jadymyzda árqashanda saqtalady.Ǵalym MUTANOV, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń rektory, akademık.