Bıik parasat ıesi

Juma, 27 qańtar 2012 7:25

Táýelsiz Qazaqstannyń ındýs­trııalyq-ın­novasııalyq baǵytta damý jolyna negiz bolǵan ǵylymı izdenisterge toly eren eńbegimen tanyl­ǵan akademık Ábdiǵappar Áshimuly Áshimovtiń ǵylymı shy­ǵarmashylyq ómiri búgingi urpaqqa úlgi. Sanaly ǵumyryn ǵylymnyń zamanǵa laıyq jańa salalaryn jolǵa qoıýǵa arnaǵan, azamattyq ómiri ónegeli isterge toly Ábdi­ǵappar Áshimuly­nyń sábı shaǵy soǵystyń aýyr jyldaryna tuspa-tus keldi. Ákesinen erte aıyrylyp, balalar úıinde tárbıelenýge májbúr boldy. Coǵan qara­mastan Shý stansasynyń orta mektebin ozat bitirip,

Juma, 27 qańtar 2012 7:25

Táýelsiz Qazaqstannyń ındýs­trııalyq-ın­novasııalyq baǵytta damý jolyna negiz bolǵan ǵylymı izdenisterge toly eren eńbegimen tanyl­ǵan akademık Ábdiǵappar Áshimuly Áshimovtiń ǵylymı shy­ǵarmashylyq ómiri búgingi urpaqqa úlgi. Sanaly ǵumyryn ǵylymnyń zamanǵa laıyq jańa salalaryn jolǵa qoıýǵa arnaǵan, azamattyq ómiri ónegeli isterge toly Ábdi­ǵappar Áshimuly­nyń sábı shaǵy soǵystyń aýyr jyldaryna tuspa-tus keldi. Ákesinen erte aıyrylyp, balalar úıinde tárbıelenýge májbúr boldy. Coǵan qara­mastan Shý stansasynyń orta mektebin ozat bitirip, 1954 jyly Lenın atyndaǵy Qazaq polı­tehnıkalyq ınstıtý­tynyń avtomattandyrý jáne metallýrgııa fakýltetine oqýǵa túsýi bolashaqta qyzyǵy da, qıyndyǵy da mol ǵylymnyń jańa salasyna barýyna jol ashqan. Shyndyǵynda, ınstıtýtty 1960 jyly úzdik támamdaǵan jas túlek ustazdarynyń usynysy boıynsha áıgili ǵalym D.­I.Lısovskıı basqar­ǵan Máskeýdegi Bolat jáne qorytpalar ınstıtýtynyń «Tústi jáne sırek kezdesetin metaldardy avtomattandyrý» kafedrasynda aspı­ran­týraǵa qa­byl­dandy. Osy sala boıynsha bul ǵy­lymı ortanyń bedeli Odaqqa ǵana emes álemge belgili bolatyn. Sonaý Más­keýge baryp joǵary oqý ornynan keıingi ǵylym jolyna qabyldanýy qarapaıym aýyl balasy – Ábdiǵappar Áshimuly­nyń izdenim­pazdy­ǵy­nyń, alǵyrlyǵynyń, bi­lim­ge degen umtylysynyń jáne jańa­lyqqa degen qushtarlyǵynyń dáleli edi. Ǵylymǵa birjola den qoıǵan Ábekeńniń ǵalym retinde qalyptasýyna attary álemge belgili akademıkter S.­V.Emelıanov, A.­A.Krasovskıı, G.­S.Pos­­­­­pe­lov, Iа.­Z.Syp­­­­­­kın sekildi ǵulama ǵalym­dardyń úlken yq­paly boldy ári osyndaı orasan ǵylymı áleýettiń áserimen Qazaqstanda áli zerttelmegen tyń taqyryptardy ıgerýge bel býdy. Boıyndaǵy daryndylyq pen eńbekqorlyq jáne tabandylyq­tyń arqa­synda ol qyshqyldanǵan nıkel qaz­ba­laryn shahtalyq qorytýdy matematı­kalyq model kómegimen zertteý másele­lerin kandıdattyq dıssertasııasy arqyly birinshi bolyp ǵylymı aı­nalymǵa qosty. Eline oralǵan soń ózi oqyǵan polı­tehnıkalyq ınstıtýtta metallýrgııalyq úde­ris­terdi avtomattandyrý kafedrasyn jáne tehnı­kalyq kıbernetıka kafedrasyn basqardy. Osy kafedralar janynda ǵylymnyń bul baǵyttary boıynsha eli­mizde jańa mekteptiń irgetasy qalana bastady. Sonymen qatar ózi ashqan avto­mattandy­rylǵan basqarý júıesiniń pro­blemalyq jáne salalyq zerthanasyna ǵylymı jetekshilik jasap, jańashyl ıdeıalarǵa bastamashy boldy. 1972 jyly Máskeý Bolat jáne qorytpalar ınstıtýtynda doktorlyq dıssertasııasyn tústi jáne qara metaldardy óndirý salasyn­daǵy avtomattyq basqarý jáne retteý mamandyǵy boıynsha qorǵaǵan Ábdiǵappar Áshimulynyń esimi sol kezde-aq Odaq kólemine dúrkireı tanylǵan. Odan keıin ıntel­lek­týaldyq tuǵyry myqty jas ǵalym Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtyna rektor bolǵan jyldary joǵary oqý orynynda bilim berý salasyna úlken jańalyqtar ákelgen edi. Ábekeńniń jetek­shiligimen ári tikeleı aralasýymen joǵary bilimdi mamandardy daıarlaý sapasyn keshendi basqarý júıesi jáne normatıvti-ádistemelik baza qolda­nysqa engizildi. Bul shyn máninde joǵary oqý ornynda maman daıarlaý isine sony serpin ákelgen úlken jańalyq edi. Osy jańalyǵy úshin 1985 jyly Máskeýde BHShJ (VDNH)-nyń kúmis medalin jeńip alǵandyǵyn, ol basqarǵan joǵary oqý ornynyń qatarynan úsh jyl boıy (1981, 1982, 1983) maman daıarlaý salasynda eń joǵary jetis­tikteri úshin KSRO Joǵary jáne orta bilim mı­nıs­­trliginiń aýyspaly Qyzyl týy men 1 dárejeli dıplomyn ıelengendigin eske ala ketken oryndy. Ǵylymı daryndylyq, basqarýshylyq, uıymdas­ty­­rýshylyq, iskerlik pen il­kim­dilik sekildi qabi­letter men qa­­­sıetter bir boıynda toǵysqan Ábdi­ǵappar Áshimuly 1989 – 1991 jyldary Ǵylym akademııasynyń matematıka jáne mehanıka ınstıtýty dırekto­rynyń orynbasary, 1991-1994 jyldary QR UǴA Informatıka jáne basqarý problemalary ınstıtýtynyń dırektory qyzmetterin atqarǵan jyldary da ǵylym­nyń jańa kókjıek­terine sony soqpaq salýǵa kúsh saldy. Joǵary Attestasııalaý komıssııasyna tóraǵalyq etti. Ǵyly­mı jańa­shyldyq múmkindigi men joǵary parasat-paıymy jáne basqarý isi men ǵylymı uıym­dastyrý jumystaryndaǵy mol táji­rıbesi kıbernetıka, avtomatıka, ınformatıka, júıeli basqarý ǵylymdary boıynsha jańa izdenisterdi saralaý, saraptaý jumysyna zor kóme­­gin tıgizgeni ras. Osy jyldary ǵylymnyń bul salasy boıynsha jańa zertteýler men tyń eńbekter dúnıege kelgeni de, jańa talpynystarǵa jol ashyl­­ǵany da aqıqat edi. Ábdiǵappar Áshim­uly Áshimovtiń esimin ataǵanda eń qıyn jáne asa qajetti mamandyqtarǵa qatysty «kıbernetıka», «avtomatıka», «ınformatıka», «júıeli basqarý» ataýlary men uǵym-túsinikteri qatar júredi. О́ıtkeni, ol – avto­­mattyq basqarý júıesiniń teorııasy men tehnıkalyq kıbernetıka teorııasynyń já­ne júıelerdi modeldeý teorııa­synyń otandyq mektebiniń negizin qalaýshy; sonymen qatar, metallýrgııalyq úderisterdi boljaldaý jáne tıimdendirý túıinderin mate­matıkalyq modeldeý ádisterin qoldana otyryp sheshýdi Qazaqstanda ǵylymı jolǵa qoıǵan alǵashqy jáne biregeı maman. Qara jáne tústi metaldardy óndirý salasynda avtomattyq basqarý men retteýdi qazaq­­standyq ǵylymǵa engizý jolyndaǵy ushan-teńiz eńbegi de aýyz toltyryp aıtarlyq.Ol – osy salalar boıynsha mamandar daıarlaý isin de júıeli túrde jolǵa qoıýdy bastaǵan jáne uıymdastyrǵan, basshylyq jasaǵan qaıratker. Sonymen qatar, ǵylym órisin odan ári keńeıter shákirt tárbıelegen ulaǵatty ustaz. Úlken parasat ıesi. Búginge deıin Á.Á.Áshimovtiń jetekshiligimen 10 doktorlyq jáne 50 kandıdattyq dıssertasııa qorǵaldy. Jańa zamanǵa laıyq aqparattyq tehnologııa damyǵan ýaqytta eń baǵaly da asa qajetti ǵalym-mamandar daıyndap shyǵarǵan taǵylymy mol tálimger. Q.Sh. Asaýbaev, B.A. Japparov, G.Z. Qa­zıev, Q.S.Saǵynǵalıev, D.J.Syzdyqov, S.­P.So­­­­­kolova, Ǵ.M. Toqtabaev, О́.A. Túkeev, D.N. Shýkaev jáne basqa da shákirtterimen birge bir­deılendirýdiń teorııalyq negizderin jáne uıym­dastyrý júıeleri men avto­mat­tyq basqarýdyń qazirgi teorııasyn zert­teýdi júzege asyrdy. Onyń odan keıingi je­tekshiligimen av­to­mattyq basqarý teo­rııasy boıynsha jıi­likti-úde­meli júıe­­lerdiń stohastı­halyq teorııa­­synyń negizi jasaldy. Ásirese, ózgermeli konfıgýrasııasy bar jú­ıelerdi analızdeý men sıntezdeý salasyndaǵy ǵy­lymı izdenisteri de asa baǵaly. Sonymen birge derekterdi óńdeý­diń mo­dýldi júıelerin saralaý jáne saraptaý ádis­teri men nusqala­ryn ázirleýi de ǵylymı qundy jumys. Osylaısha Á.Á.Áshimovtiń ti­ke­­leı kóshbas­shyly­ǵymen ár jyldarǵy shákirt­teriniń eren eń­beginiń nátıjesinde Qazaq­stan­da kıbernetıka, avtomatıka sala­la­­rynyń ǵylymı mektebi qa­lyptasty.Árıne, ǵylymı ju­­mystyń qundylyǵy teo­rııalyq qorytyn­dylardyń óndiriste qoldanylyp, óz nátıjesin berýinde. Osy baǵytta da Ábdiǵappar Áshimuly qyrýar is tyndyrdy. Mysaly, ol Shymkent qorǵasyn zaýytynda, О́skemen qorǵasyn-myrysh, Bal­qash ken-metallýrgııa, Jezqazǵan taý-metallýrgııa kombınattarynda jáne «Aqtó­be­rentgen» birlestiginde óndiristi, sondaı-aq teh­nologııalyq úderisterdi basqarýdyń birneshe avtomattandy­rylǵan júıesin jasap qol­danysqa engizdi. Jezqazǵan mys balqytý zaýy­tyndaǵy gaz jelisi men shańtutqyshta tehnolo­gııalyq úde­risterdi basqarýdyń avto­mattan­dy­rylǵan júıesin jasap, ony óndiriske engizgeni úshin Qaz SSR Mınıstrler Keńesi syılyǵynyń laýreaty ataǵyn ıelengen bolatyn.Teorııa men praktıkany utymdy uıym­das­tyrýdyń sheberi atanǵan ǵalym ǵylymı izde­nis­terden týǵan oılaryn, qorytyn­dylaryn, aıqyn­­damalary men anyqta­malaryn únemi júıe­lep, jarııalap halyq ıgiligine usynyp otyrady. Onyń 400-ge jýyq ǵylymı jumysy bar. Solar­dyń ishinde 12 monografııasy eseli eńbeginiń eń joǵa­ry kórsetkishi sanalady. Á.Á.Áshimov ǵyly­mı izdenisteriniń nátıjeleri san ret halyqaralyq deńgeıdegi ǵylymı jıyndarda álem nazaryna usynylǵan. AQSh, Bolgarııa, Fransııa, Italııa, Germanııa, Japonııada ár jyldary ótken forýmdar men sımpozıýmdarda, kongrester men konferensııalarda basqarý jáne avtomattandyrý salasy boıynsha Qazaqstan atynan ozyq oılaryn ortaǵa salyp, el mártebesin kótergenine álem ǵalymdary talaı márte kýá bolǵan. Meniń de kýá bolǵan kezim bar. Ana jyldary Máskeýde Ábekeń aspırant bolǵan, doktorlyq dıssertasııa qorǵaǵan kafedrada ǵylymı-zertteý maqsatyndaǵy izdenistermen júrdim. Sondaǵy kıbernetıka, ınformatıka, avtomatızasııa sala­syndaǵy attary álemge áıgili ǵalym­dardyń Ábdiǵappar Áshimulyn aýzynan tastamaı, únemi moıyndap otyratyndyǵy jáne osy saladaǵy eń ozyq ǵalymdardyń qatarynda sanaı­tyndyǵy maqtanysh sezi­mimdi oıatty jáne ol sezim áli kúnge menen arylǵan joq. Keıin 1993 jyly Máskeýdiń belgili ǵalymdary – akademıkter V.­A.Gor­­­­­batov, E.N.Iýzvıshın, V.­V.Redko­zýbov, t.b. Halyqaralyq aqparattandyrý Akademııasyn Qa­zaq­standa kim basqarady degende olardyń Áb­diǵappar Áshimuly Áshi­movke toqtaǵany da qaı­ratker ǵalymnyń halyqaralyq salmaǵynyń joǵary eken­digin dáleldeıdi.Ábekeń shyn mánindegi jahandyq keńis­tikke shyqqan ǵalym ekendigin áli kúnge iri-iri izdenis­terimen dáleldep keledi. Qazirde matematıkalyq modeldeý jáne júıeli ınjınırıng salasynda ǵyly­mı pikirleri eń jıi paıdalanylatyn jáne tilge tıek etiletin, álem ǵalymdary ǵylymı oılaryna tirek etetin sanaýly ǵalymdar qatarynda. Tek sońǵy jeti-segiz jyl ishinde Á.­Á.Áshi­movtiń jetekshiligi­men avtorlar ujymy jasaǵan 50-den astam ǵylymı nátı­je AQSh, Kanada, Ulybrı­tanııa, QHR, Avstrııa, Reseı jáne basqa memleket­terdegi jýrnaldar men forýmdarda jarııalandy. Búkil­álemdik júıeler men kıbernetıka uıymy­nyń HV Halyqaralyq kongre­sinde Á.­Á.Áshi­­­movtiń telavtorlarmen birge jasaǵan ǵylymı baıandamasy «Asa úzdik maqala» degen joǵary marapatqa ıe boldy.Joǵary kásibı mamandardy daıarlaǵany jáne úzdik ǵylymı jetistikteri úshin «Eńbek Qyzyl Tý», «Halyqtar dostyǵy», «Parasat» ordende­rimen nag­rad­talǵan, eren eńbeginiń nátıjesinde «Qazaq SSR-niń eńbek sińirgen ǵylym qaıratkeri» degen ataqqa ıe bolǵan Á.Á.Áshimov 1997 jyldan Bilim jáne ǵy­lym mınıstrligi Informatıka jáne basqarý problemalary ınstıtýtynda «Júıeli analız jáne basqarý» zert­hanasynyń meńgerýshisi, Q.I. Sátbaev atyn­daǵy Qazaq ulttyq ýnıver­sıtetindegi «Aq­pa­rat­tyq tehnologııalar» kafedra­sy­nyń professory qyzme­tin atqa­ryp keledi. 2003 jyldan QR UǴA akademıgi.Búginge deıin tynymsyz eńbek etip kele jatqan álemdik aýqymdaǵy qaıratker ǵalymnyń osynshama jetistikteriniń syry, menińshe, onyń arynyń tazalyǵy men óz kásibine degen adal­dyǵynda, eline, jerine degen perzenttik súıis­penshi­ligin­de. Osy qasıetter boıyna erte daryǵan Ábdiǵappar Áshimuly Áshimov áli talaı asýlardy baǵyndyrary sózsiz.Ǵalym MUTANOV, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń rektory, akademık.