Til tarıhyn zerttegen kemel ǵalym

Til tarıhyn zerttegen kemel ǵalym

Senbi, 18 aqpan 2012 7:46

Marhabat Tomanovtyń “Qazaq tili tarıhı grammatıkasynyń má­seleleri” (1974), “Túbirlerdiń damýy týraly máselege” (1974), “Ús­teýlerdiń tarıhynan” (1975), “Tarıhı grammatıka máse­le­leri” (1975 j. ekinshi avtory – T. Qor­dabaev), “Kóne túrki jazýynyń (Orhon-Enıseı) eskertkishteri” (1963), “Mahmýd Qashǵarı (HI ǵ.)”, “Mahmýd Qash­ǵarı túrki tilde­riniń fonetıkalyq qu­ry­lymy týraly” (1971), “Tarıhı morfologııany zertteýde kóne muralardy paıdalanýdyń prınsıpteri týraly” (1976), “Kóne túrki jazba es­kert­kish­teri – qazaq tili morfo­lo­gııasynyń tarıhyn zertteýdiń kózi bolyp tabylady” (1977) sııaqty týyndylarynyń ár­qaı­sysy óz aldyna bir kúr­deli máseleniń aýyr júgin arqalap tur.

Senbi, 18 aqpan 2012 7:46

Marhabat Tomanovtyń “Qazaq tili tarıhı grammatıkasynyń má­seleleri” (1974), “Túbirlerdiń damýy týraly máselege” (1974), “Ús­teýlerdiń tarıhynan” (1975), “Tarıhı grammatıka máse­le­leri” (1975 j. ekinshi avtory – T. Qor­dabaev), “Kóne túrki jazýynyń (Orhon-Enıseı) eskertkishteri” (1963), “Mahmýd Qashǵarı (HI ǵ.)”, “Mahmýd Qash­ǵarı túrki tilde­riniń fonetıkalyq qu­ry­lymy týraly” (1971), “Tarıhı morfologııany zertteýde kóne muralardy paıdalanýdyń prınsıpteri týraly” (1976), “Kóne túrki jazba es­kert­kish­teri – qazaq tili morfo­lo­gııasynyń tarıhyn zertteýdiń kózi bolyp tabylady” (1977) sııaqty týyndylarynyń ár­qaı­sysy óz aldyna bir kúr­deli máseleniń aýyr júgin arqalap tur. “Qazaq lek­sı­ko­grafııasynyń alǵashqy nus­qa­sy” (1968) dep atalatyn tarıhı sóz­diktanýǵa ar­nap jazǵan maqa­la­synan bastap, M.Tomanov orys­sha-qazaqsha sózdikterdi quras­ty­rýǵa atsalysty. Olar­dyń ishinde eki tildi qu­ry­lys, arhıtektýra, fızıka, astrologııa, zań, pedagogıka, psıhologııa salalaryna arnal­ǵan salalyq termınder sózdigi bar. Kóptegen termındik sóz­dik­terge alǵysózder jazyp, basylyp shyǵýyna muryndyq boldy.

Búgingi Qazaq sóziniń tarıhı qa­lyp­tasyp, maǵynalyq, tulǵa­lyq jáne qyzmettik turǵydan damýy, eń aldymen til quramyn­daǵy esim sózder men qı­myl mándi ataýlardyń jiktelýimen baıla­nysty. Osy jiktelýdiń eń negizgi sebebin anyqtaǵan Marhabat aǵa­myz “fonetıkalyq uqsas negiz­der­diń tarıhı damýy barysynda ja­salǵan” dep baǵamdaıdy. Sondyq­tan da bir-birine uq­sas sózder ejelgi zamanda derbes, bir-birinen bólek sózder bolmaǵan, tek kontekst quramynda ǵana bir-birinen erekshelengen sıntaksıstik elementter bolǵan deıdi. Ǵalym esim túbirlerdiń tabıǵatyn anyqtap qana qoımaı, olardyń damý júıe­sin, grammatıkalyq kategorııala­ry­nyń qalyptasý joldaryn da túsindirip beredi.

M.Tomanov altaıstıkada, túr­ki ti­lin­de qalyptasqan ǵylymı oı­larǵa, tujyrymdarǵa súıene oty­ryp, birinshi ret qazaq tiliniń tarıhı grammatıkasyn jazdy. Bul kúni búginge deıin biregeı eńbek ári dara oqýlyq retinde tanylyp otyr.

Marhabat Tomanov sondaı-aq, túrki tilderiniń salystyrmaly gram­matıkasyn jazyp, túrkita­ný­ǵa úlken úles qosty. Ejelgi de­rek­terdi keshendi, jan-jaqty salystyra zertteý arqyly túrki tilderiniń fonetıkalyq jáne mor­fo­lo­gııalyq qurylysynyń bas­ty ereksh­e­lik­terin ashyp kór­set­ti. Túrki til­deri­niń negizgi jú­ıelilik erekshelikterin anyqtap, olarǵa tán ortaq belgilerdi kór­setip berdi. Áleýmettik, ekono­mı­ka­lyq, tarıhı erekshelikterine sáı­kes qa­zirgi túrki halyq­ta­ry­nyń tarıhı et­no­genezdik tur­ǵy­dan ár dıalektide sóı­le­gen taıpalardan quralǵanyn eskere otyryp, ádebı tildi qalyptastyrǵan ne­gizgi arnany taýyp, tildegi bas­ty zańdylyqtardy anyqtady. Soń­ǵy myń jarym jyl boıynda túrki halyqtary basqa halyq­tar­men jıi qarym-qaty­nasqa túsip, óte keń kólemdi mekendi jaılap, túrki tektes emes taıpalardyń tilderin assımılıasııalap, túrkilik sıpat bergenin dáleldedi.

Qazaq tili – túrki tilder to­byndaǵy birshama jas til retinde de tanyla bas­taǵany belgili. Onyń damýdyń kúrdeli proses­terinen ótken ózindik gramma­tı­kalyq qurylymy, qalyptasý tarıhy bar til ekenine qaramastan, Keńes zama­nyn­daǵy túrkitaný ǵy­lymynyń asa bi­limpazy sanalǵan úlken, bedeldi ǵalym S.Malov qazaq tilin eń jas til­derdiń qata­ryna jatqyzady. Qaı kezde de bedeldi ǵalymdardyń aıtqan piki­ri­ne qarsy daý aıtyp, jańa kóz­qaras bil­dirý ońaı bol­maǵan ǵoı. Qazaq tiliniń ózge túrki tilderiniń qaı-­qaısysymen sa­l­ystyrǵanda da, bastaý bulaǵy – or­taq, damý joly – bir, son­dyq­tan onyń keıin shyqqan jas til bola almaı­tyn­dyǵyn tereń ǵy­lymı paıymdaýlarmen, tarıhı derektermen dá­lel­degen ǵalym da M.Tomanov edi. Tilimizdegi sóz basynda qatań dybystardyń mol aıtylatynyn tilge tıek etken ǵalym, qatań dybystardyń tarıhı kóne prosess ekenin alǵa ustaı otyryp, qazaq tili jas til degen ǵylymı pikirge daý aıtady. S.Malovtyń pikirine qosyla almaıtynyn jasyrmaı, oıyn bylaısha tu­jy­rymdaıdy: “…qazaq tilinde uıań­dar men qatańdardyń araqatyna­sy da shamalas, rt, lt, nt tárizdi kóne dybys tirkesteri de eki býyndy sózder qu­ra­mynda saqtal­ǵan. Biraq bul sońǵy erek­shelikter qa­zaq tiliniń de pá­len­deı jańa emes, onyń qalyptasa bas­taýy da sol kóne dáýir­lerde bol­­­ǵan­dy­ǵy­nyń dá­le­li bola alady”.

Professor M.Tomanov kóne túr­ki eskertkishterin tek lıngvıs­tıkalyq turǵy­dan ǵana zerttep qoımaı, sonymen birge ádebı de, tarıhı da, arheologııalyq ta mura retinde qarastyrýdy jaqtaıdy. Qazirgi zertteý jumystarynda bul másele osyndaı kúrdeli aspektide jan-­jaqty ári keshen­di túr­de qa­rastyrylýda. Máse­len, H-­HV ­ǵa­syr­larda jazylǵan zert­teý­lerdi júıeleý barysynda ǵalym mynadaı paıymdaýlar aıtady: “Bul zamanda qa­zaqtyń baı aýyz ádebıeti týdy, av­tor­lyq ádebıet – jazba ádebıet paıda bola bastady”. Iаkı, ǵalym jazba ádebıet pen aýyz ádebıetin qatar qarastyra otyryp, olardyń orny men ózindik erek­she­likterin únemi aıqyndap otyrady.

Mundaı oılar keıingi zertteý­shi­lerdiń folklorǵa qatysty ózde­riniń qatynasyn qalyptastyrýǵa ıterme­leı­di, jeteleıdi. Aýyzeki tilde jasalǵan týyndylar da til tarıhyn anyqtaýda ózindik mánge ıe bolady. Ǵalymnyń til ta­rı­hyna qatys­ty jazǵandary bilim kók­jıe­giniń keń­di­gin, arnaly biligin tanytady. Qazaq tilindegi, kóne ne orta túrik tilindegi sózder men sóztul­ǵa­lardy ǵana sóıletip qoımaı, tildik derekterdi arealdyq baǵytta, altaıs­tı­kalyq deńgeıde salystyra, sal­ǵas­tyra zerttedi.

M.Tomanov M.Qashqarıdyń “Dıvanı luǵat-­ıt túrk” atty eń­begin aýyzeki sóı­leý tiliniń jı­na­ǵy retinde kór­setedi. Bizdiń paıymdaýymyzsha, bul berilgen du­rys baǵa edi. О́ıtkeni, Qashqarı eń­beginde beriletin mysaldar retin­de aly­­natyn maqaldar men mátel­der, ańyz­­dar aýyzeki sóıleý tili­niń birlik­teri ekeni anyq. Ǵalym M.Qashqarı eńbegin tereń zertteý arqyly mynadaı tujyrym aıtady: “Qashqarı kitabynda berilgen qypshaq materıaldary búgingi qazaq tili­niń alǵashqy sıpatyn tanytady”. О́z kezi úshin bul óte batyl pikir bolatyn.

Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, halyq­ara­lyq túrko­lo­gııa komıtetiniń mú­sh­e­si bolǵan M.To­manovtyń ǵylymı eńbekteri san-sa­la­ly, jan-jaqty. Eger sanamalap kór­seter bolsaq, ol qalam tartpaǵan til biliminiń salasy joqtyń qasy. Sirá, bul ǵalymnyń qarymdylyǵy, bili­mi­niń tereńdigi bolsa kerek. Jáne bul óz kezeńinde ǵylymda týyndap jatqan san túrli qajet­ti­lik­terdiń údesinen shyǵý­dy kózdegen eńbek­qorlyq ekeni anyq. Iá, bul ǵy­lym­ǵa degen, qazaq tiline degen sheksiz qurmetten týyndasa kerek. Ǵalym artyna qazirgi qazaq tiliniń sın­taksısi, stılıstıkasy, morfologııa­sy, qazaq ádebı tili, dıalektologııasy, qazaq tiliniń tarıhı grammatıkasy, ejelgi jazba mu­raǵattar tili, tarıhı fonetıka, túrki til­deriniń salystyrmaly grammatıkasy sııaqty kúrdeli má­seleler jóninde tereń teorııalyq máni bar úlken-úlken ǵylymı eń­bekter qal­dyrdy. Quny atan tú­ıe­ge bergisiz súbe­li ǵylymı týyndylar búgingi táýelsiz Qazaq eli­niń memlekettik tili sanalatyn qa­zaq tiliniń bola­shaqtaǵy ǵyly­mı-­­teorııalyq tur­ǵy­­dan damýyna da talaı ýaqyt qyz­­met ete bereri daýsyz.

Anar SALQYNBAI, Ál-­Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory.