Chekıst, ǵalym, ustaz

Beısenbi, 8 naýryz 2012 8:16

Halqymyzda «Talapty erge nur jaýar» degen sóz bar. Al endi osyny áskerı qyzmetke baılanystyryp aıtsaq, tártip pen talap bul salanyń ári negizi, ári parasat bıigi. О́z eńbegimen, memleket jáne halyq aldyndaǵy jaýapkershiligimen general-maıor áskerı shenine jetken Toq­tar­han Nurahmetov týraly aıtqan­da, biz osylaısha tártip pen talaptyń mánin erekshe atar edik.

Beısenbi, 8 naýryz 2012 8:16

Halqymyzda «Talapty erge nur jaýar» degen sóz bar. Al endi osyny áskerı qyzmetke baılanystyryp aıtsaq, tártip pen talap bul salanyń ári negizi, ári parasat bıigi. О́z eńbegimen, memleket jáne halyq aldyndaǵy jaýapkershiligimen general-maıor áskerı shenine jetken Toq­tar­han Nurahmetov týraly aıtqan­da, biz osylaısha tártip pen talaptyń mánin erekshe atar edik.

1942 jyldyń 12 naýryzynda Shyǵys Qazaqstan oblysy Kúrshim aýdany Maralıha aýylynda dúnıege kelgen ol orta mek­tepti bitirgen soń, 1959 jyly Almaty qa­lasyndaǵy Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogı­kalyq ınstıtýtynyń «orys tili men ádebıetiniń muǵalimi» mamandyǵyna oqýǵa túsedi. Eńbek jolyn atalǵan oblystyń Kúrshim aýdanynyń Gornov orta mektebinde muǵalimdikten bastaıdy.

Al bul kezde ortaq Otannyń qaýipsizdik salasyna talapty, jaýapty jas mamandardy tartý júrgizilip jatqan bolatyn. Sonaý, 1967 jyly Shyǵys Qazaqstan BLKJO oblystyq komıteti men Kúrshim aýdandyq partııa komıteti T.Nurahmetovti memle­ket­tik qaýipsizdik organdaryna qyzmetke usy­nady. 1968 jyly KSRO Mınıstrler Ke­ńesi janyndaǵy Joǵary kýrstaryn (Mınsk qalasy) tabysty aıaqtaǵan jas Shyǵys Qazaqstan oblysy boıynsha MQK basqar­masyna jedel ýákil bolyp taǵaıyndalady. Sol jerde basqarma bastyǵynyń orynbasary laýazymyna deıingi joldan ótedi.

1985 jyly jedel-qyzmettik is-áreket­tegi oń nátıjeleri, uıymdastyrýshylyq qa­­­­biletteri eskerilip T.Nurahmetov MQK kons­­­tıtýsııalyq qurylymdy qorǵaý jó­nindegi basqarma bastyǵynyń laýazymyna kóteriledi. Qazaqstan úshin asa jaýapty 1991-1992 jyldary ol Qaraǵandy oblysy boıynsha MQK basqarmasynyń bastyǵy laýazymynda boldy. Jalpyǵa málim, bul oblys – jedel ahýaly boıynsha úlken, ári kúrdeli aımaqtardyń biri. T.Nurahmetovtiń iskerlik jáne kásibı qasıetteri joǵary baǵalanyp, memleket basshylyǵy tarapynan oǵan general-maıor áskerı sheni berildi.

1991 jyly Qazaqstan álemge óz táý­­­el­siz­­­digin jarııalaǵan soń elimizde qaýipsizdik salasyna baılanysty tú­begeıli betburystar ja­saldy. Bul MQK bas­­shylyǵynan izdenisti, eldik jaýapkershilikti talap etti. 1992 jyly T.Nurahmetovke res­pýb­lıkalyq MQK-UQK joǵary kýrstaryn bas­qarý júkteldi. Jańa basshyǵa jedel bólim­she­lerde jumys istep júrip jınaqtaǵan ómir­lik baı tájirıbesi ult­tyq qaýipsizdik organdarynda bilim berý júıesin odan ári da­mytýǵa múmkindik berdi. KSRO taraǵan soń is júzinde ómir súrýin toqtatqan ortalyq joǵary kýrstar táýelsizdik talabyna baılanysty qaıta qurýdy qajet etti. General-maıor T.Nurahmetov basqarǵan kýrstar egemen Qazaqstannyń ulttyq qaýipsizdik organdary úshin kadrlar daıyndaý jónindegi mindetterdi oryndaýǵa jumyldyryldy. Joǵary kýrstar 1994 jyly – ınstıtýt, al 1999 jyly – UQK Akademııasy bolyp qaıta quryldy.

Azamattyq jaýapkershiligi joǵary, qoǵamǵa paıdaly isterimen talap qoıa bi­letin T.Nurahmetov talaı ret halyq qalaý­lysy da atandy. Bul, ásirese, О́skemen qalasynyń Oktıabr aýdandyq halyq depýtattary keńesiniń depýtaty bolǵanda, Qazaqstan Respýblıkasy Joǵary Keńesiniń HII shaqyrylymyna depýtat bolǵanda anyq baıqaldy. Ol 1991 jyly depýtattyq kor­pýs­tyń qatarynda Otanymyzdyń taǵdyryn anyqtaıtyn tarıhı qujat – «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik egemendigi men táýelsizdigi týraly deklarasııany» ázir­leýge jáne qa­­­byl­daý­ǵa qatysty.

«Táýelsizdik – ata-babamyzdyń ǵasyrlar boıy armandaǵan áz uǵymy ǵoı. Biz sol armandy tarıhı rásimdeý­di bastan keshirdik. Men sol sátterde Elbasymyz N.Á.Nazarbaev bas­taǵan jańa Qazaqstan­nyń tarıhy Qazaq eli muratymen sabaqtas­qa­nyn sezinip qatty qýan­dym», dep eske alady Toqtarhan Nurah­metu­ly.

Qazaq «Týǵan jerge týyń tik!» dep beker aıtpaıdy. Otan – kıeli shańyraq. Qasıetti Otan otbasynan, týǵan jerden bastalady. Toqtarhan Nur­ah­met­uly týǵan jerimen baılanysyn úzbegen. Aýylyna, oqyǵan jáne qyzmet istegen mek­tebine árdaıym qamqorlyq jasap turady. Otanshyl azamattarǵa, jas urpaqqa jón silteıdi. Áleýmetke qol ushyn sozady.

2001 jyly Kúrshim aýdandyq máslı­ha­ty­nyń sheshimimen T.Nurahmetovke «Shy­ǵys Qazaqstan oblysy Kúrshim aýdanynyń qurmetti azamaty» ataǵy berildi.

Ǵylymı-pedagogıkalyq jumysyndaǵy jańashyldyǵy, joǵary oqý orny ǵylymyn qalyptastyrǵany jáne ǵylymı kadrlardy daıarlaǵany úshin 1998 jyly ol «professor» ǵylymı ataǵyn ıelendi. Sóıtip, soń­ǵy jyldary fılosofııa ǵylymynyń doktory, professor jetekshiligimen ulttyq qaýipsizdik organdary is-áreketiniń kókeı­kes­ti máseleleri boıynsha onǵa jýyq kan­dıdattyq dıssertasııa qorǵaldy.

Ǵalymnyń ǵylymı eńbegin tek Qa­zaq­stan ǵana tanymaı, 1996 jyly Reseı Jaratylystaný ǵylymdary akademııasy ony tolyq múshelikke (akademık) ótkizdi. Son­daı-aq ol 1997 jyldan Qazaqstan Respýb­lıkasy Áleýmettik ǵylymdar akademııa­synyń tolyq múshesine saılandy.

T.Nurahmetovtiń basshylyq laýazymyn­daǵy ýaqytynda Qazaqstan ulttyq qaýip­sizdik organdary jedel qyzmetkerleriniń jańa býyny, talapshyl, bilikti mamandary qalyptasyp, qatarǵa qosyldy. Olardyń kópshiligi qazirgi ýaqytta Komıtettiń iri bólimshelerin basqaryp otyr. Keıbiri eldiń arnaıy qyzmetterinde joǵary deńgeıdegi basshylyq dárejege kóterildi.

General-maıor T.N.Nurahmetovtiń Otan aldyndaǵy eńbegi memleket tarapynan laı­yqty baǵalanǵanyn da aıta ketken jón. Onyń ishinde Elbasy jarlyǵymen 2-dáre­jeli «Dańq» ordenin keýdesine taqqany ómirindegi erekshe sátterdiń biri. Basqa da medaldary men qaýipsizdik salasynyń «Qurmetti qyzmetkeri», «Bilim salasynyń qurmetti qyzmetkeri» tósbelgileri de kóp jáıtterdi ańǵartsa kerek.

Toqtarhan Nurahmetulynyń taǵy bir qyryn jastar úshin úlgi retinde aıta ketý kerek. «Otan otbasynan bastalady» degen naqyldy qatań ustanǵan general jubaıy Ǵalııa Babaǵumarqyzy ekeýi 50 jyl birge ómir súrip, úbirli-shúbirli nemerelerine meıirimdi ata-áje bolyp otyr.

Qazaqtyń batyry Baýyrjan Momysh­uly: «Sardar bolsań sondaı bol – josylyp jatqan joldaı bol» degen eken. Bul sózdiń astarynan aqyl men parasattyń lebi sezi­le­di. Osy sóz segiz qyrly, bir syrly gene­ral­ǵa, ǵalymǵa, ustazǵa arnalyp aı­tyl­ǵandaı.

Osyndaıda Prezıdentimiz N.Á. Nazar­ba­ev­­­­tyń: «Zııalylar – qaı zamanda da ómir syry men synyn jan júregimen baǵamdap, tol­ǵaı bilgen, halqynyń keleshektegi taǵdyryn zerek kóńilmen boljaı bilgen jandar» degen sózi eriksiz eske oralady. Bizdińshe, Toqtar­han Nurahmetuly – osyndaı zııalylar qata­ry­na kiretin birden bir tulǵa ekendigi sózsiz.

Ádil ShAIаHMETOV, general-leıtenant, UQK akademııasynyń bastyǵy.