Munaıshylar marshaly

Munaıshylar marshaly

Juma, 4 mamyr 2012 7:42

Bul kúnde barsha álemniń alpaýyttaryn aınalasyna jıyp, saýsaǵynyń ushynda oınatqan munaı men gaz Qazaq eliniń baqyty bolsa da, bir kezdegi keń dalasyna kórik bolǵan tórt túligindeı ǵasyrdan ǵasyrǵa ulasqan ata kásibi emes. Biraq, ol sońǵy júz jyldyqta alys bir qıyrdaǵy Qarashúńgilde qara­maı bolyp jer betine shyqty da, arada on jyl ótkende Dossorda yrys bolyp atyldy. Áıtse de, onyń baılyq retinde paıdasyn kórgen jergilikti halyq emes, qaıdaǵy qyr asyp, bóshke arqa­lap kelgen basqalar-dy. Dese de, keıin memle­kettiń menshigine aınalyp, odaq­tyń or­taq qazanyna quıyldy.

Juma, 4 mamyr 2012 7:42

Bul kúnde barsha álemniń alpaýyttaryn aınalasyna jıyp, saýsaǵynyń ushynda oınatqan munaı men gaz Qazaq eliniń baqyty bolsa da, bir kezdegi keń dalasyna kórik bolǵan tórt túligindeı ǵasyrdan ǵasyrǵa ulasqan ata kásibi emes. Biraq, ol sońǵy júz jyldyqta alys bir qıyrdaǵy Qarashúńgilde qara­maı bolyp jer betine shyqty da, arada on jyl ótkende Dossorda yrys bolyp atyldy. Áıtse de, onyń baılyq retinde paıdasyn kórgen jergilikti halyq emes, qaıdaǵy qyr asyp, bóshke arqa­lap kelgen basqalar-dy. Dese de, keıin memle­kettiń menshigine aınalyp, odaq­tyń or­taq qazanyna quıyldy. Uly Otan soǵy­sy jyldarynda jaýǵa qarsy oq atqan ushaqtar men tankterdiń ot óril­gen qazandaryna sol Baıshonas pen Eske­ne, Qarsaq pen Qoshqardyń jermaılary esh óńdeýsiz quıyldy. Ýaqyt ótken saıyn Qazaqstanda óndiriletin munaıdyń qo­ry da ósti. Qor kólemi kóbeıse, onymen jumys isteıtin mamandar qatary da óse tústi. Al maman degenimiz, tek kórgeni­men emes, oqyǵan-toqyǵany, ozyq je­tis­tikti óz isine qoldana bilgen, jańa tehnıka, tehnologııamen ǵana ózi de ósedi, ózgeni de tárbıeleıdi, tek bir jerdiń emes, ózge de aımaqtyń ken kózderin zerttep, zerdeleı alady, barlaý jumystaryn ulǵaıtady.

Qazaqstanda ótken ǵasyrdyń orta tu­synda munaı kózderin geologııalyq ja­ǵy­nan barlaý men izdestirý, óndirý ju­mystary kúrt ósti, joǵary, orta bilimdi munaıshy mamandardy daıarlaý isi qatty qolǵa alyndy. Soǵan saı elde kóptegen bilikti basshy, isti uıym­das­tyra alatyn joǵary jáne orta býyn mamandar daıarlanyp shyqty. Sonyń biri, bul kúnde esimi qazaq munaıynyń tarıhynda altyn árippen jazylatyn, ásirese, qazirde aty álemge belgili Teńiz kenishin ashý­shylardyń biri – Bólekbaı Saǵynǵalıev.

Ol óziniń jarty ǵasyrdan astam eńbek jolyn eldi Uly Otan soǵysy­nyń oty sharpyp, ár úıdiń esigin qasiretti «qara qaǵaz» qaǵyp júrgen qyryq tórtinshi jyly bastap edi. Arada az ýaqyt ótkende «Qazaqstan nefterazvedka» tresine aýysty. Osy jerden Máskeýdiń I.M.Gýbkın atyndaǵy munaı hımııasy jáne gaz ónerkásibi ınstıtýtyna attanyp, 1951 jyly ózi týǵan Dos­sor munaı kásipshiligine munaı óndirý jónindegi sheberdiń kómekshisi bolyp ornalasty. Burynnan negizi bar, túsi­nigi mol jasqa jańa jumysty ıgerip ketý qıynǵa soqqan joq. Qoshqar, Ma­qat, Dossor, Qaraton munaı kásipshi­lik­teri basqarmalarynda bas ınjener, 1958 jyly «Kazahstanneft» birlesti­ginde munaı-gaz óndirý bóliminde bas­tyq, 1960-1963 jyldary Qazaq Halyq Sharýashylyǵy Keńesiniń munaı jáne gaz ónerkásibi bólimin basqardy. Artynsha 1963-1971 jyldar aralyǵynda Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Ko­mı­tetinde aýyr ónerkásip bólimi meń­ge­rýshisiniń orynbasary, «Kazahstanneft» odaqtyq-respýblıkalyq birles­tik bastyǵynyń orynbasary qyzmet­terinde boldy.

Bólekbaı Saǵynǵalıulynyń bilikti maman, biregeı basshy retindegi uıym­dastyrýshylyq qabileti 1971 jyldan bastap «Embaneft» birlestiginiń bas dırektory bolǵan on bes jylda barynsha jarqyrap, anyq baıqaldy. Atalǵan kezeńde qazaq munaıynyń qarashańy­raǵy atanǵan Embi óńiri, Edil-Jaıyq arasyndaǵy ken alańdary «qara altyn» óndirýdi anaǵurlym ulǵaıtyp, tarıhta qaıtalanbas iz qaldyrdy. Munaıshylar jerasty baılyǵyn ıgerýdegi 70-80 jyl boıy kórmegen áleýmettik jetistikt­er­ge ıe boldy. Jermaıyn ıgerýde tómengi qabattarymen birge tuzasty tunbala­ryn izdeý-barlaý jumystarynda aıtar­lyqtaı nátıjege qol jetkizdi. Mun­daıdy keń kólemdi izdestirý jumysta­rynyń ómirsheńdigin arttyrý úshin ja­ńadan eki burǵylaý basqarmasy, munara montajdaý jáne tomponajdyq kontorlar, tehnologııalyq kólik basqarmasy, quramynda úsh qurylys-montaj bas­qar­masy bar «Embaneftstroı» tresi, kúlli tómengi Kaspıı boıy jer qyr­tys­tary men qabattaryn tezdetilgen ádis­pen keshendi barlap, zertteıtin «Em­ba­ne­ftgeofızıka» tresteri qury­lyp, ju­mys istedi. Osy kezeńde 770 myń metr burǵylaý jumystary júrip, ja­ńa­dan 20 munaı jáne gaz alańdary ashyldy. Solardyń ony birden ónim be­rip, Otan baılyǵyn arttyrý, kómir­sý­te­gi keniniń molaıýyna úles qosty. Osy­lardyń ishinde ózim eńbek etken «Jaı­yqmunaıgaz» óndirý basqarmasy da bar.

Atalǵan basqarmanyń qurylýy óńir­degi burynnan bar kásipshilikterdiń birtin-birtin tómendep bara jatqan ónim berý kólemin kúrt kóterip, 1970 jylǵy 2,7 mln. tonna kórsetkishti 1978 jyly 4,4 mln. tonnaǵa jetkizdi. Bul qart Embi óńirindegi buryn-sońdy bol­maǵan eń joǵary nátıje edi.

Osy tusta Bólekbaı Saǵynǵalı­uly­nyń aty atalǵanda oıǵa bul kúnde dabyly kúlli álemdi tańqaldyryp turǵan Teńiz kenishi oralady. Eger týrasyn aıt­saq, bul ózi adam mıy jetip bolmas jańalyq edi. О́ıtkeni, ótken ǵasyrdyń al­pysynshy jyldary ortalyq ǵalym­da­ry Atyraý munaı alańdarynyń qory azaıyp keledi. Sondyqtan bolashaqtaǵy barlyq barlaý-izdestirý jumystary tek Mańǵystaý óńirinde bolǵany durys degen áńgimeler týdy. Mine, osy tusta 1971 jyly Atyraýda Odaq kólemindegi belgi­li munaıshy-geologtardyń basyn qos­qan úlken jıyn bolyp, onda qart Em­bi­niń bolashaǵy týraly keńinen sóz boldy.

Alqaly ǵylymı keńeste T.Ju­ma­ǵa­lıev, S.Jańabaev, V.Tokarev, A.Jıvoderov baıandamalar jasap, óz oılaryn órbitse, KSRO Ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi M.Mırchınk, Geologııa mınıstrliginiń bólim meńge­rýshisi S.Qurmanov, ǵylym doktorlary V.Semenovıch, B.Dıakov jáne basqalar taqyryptyq baıandamalar jasap, buǵan deıingi alynǵan munaıdyń bári de jer qyrtysynyń ústińgi qabatynan óndi­ril­geni, bolashaqtaǵy boljam 4-5 myń metr tereńdiktegi tuzasty qabatynda ekendigi aıtyldy. Bul boljamdardy bar ómirin munaı salasyna arnaǵan aǵa býyn ókilderi Asabaı Hısmetov, Qýa­nysh Qudabaev, Saǵıdolla Nurjanov, О́táli, Maqash Balǵymbaevtar da qoldady.

Biraq, jańa boljamǵa oraı túrli alańdaýshylyqtar da bar edi. О́ıtkeni, Atyraý munaıshylary, ıaǵnı, tutas al­ǵanda Qazaqstan munaıshylary osyǵan deıin mundaı tereńdikte jumys istep kórmepti. Áıtse de, áliptiń artyn kútip otyrýdyń esh qajeti de joq. Osy kezde atalǵan salaǵa oraı Odaqtaǵy eń jańa jáne múmkindigi mol qural-jabdyq­tar­men qamtylǵan V.Shevaldın basqarý­yn­daǵy «Saratovneftegeofızıka» tre­si barlaýshylary Pýstynnyı, Táji­ǵa­lı, Qaraton, Masabaı, Tegis, Botaqan, Aqingen, Aqqudyq, Korolev alańda­ryn­da izdestirý jumystaryn bastap ketti. Degenmen, bul aradaǵy barlaý jumys­tary uzaqqa sozylyp, odaqtyq mı­nıstr­lik basshylary, jekelegen ǵalym­dar bul isten nátıje shyqpaıdy, izdes­tirý isterin toqtatý kerek degen.

Áńgime órbitip, oǵan qatysqan bar­lyq 12 adamnyń sala mınıstri V.Shashın, birlestik dırektory B.Saǵyn­ǵa­lı­ev, bas geolog J.Dosmuhambetov basta­ǵan 4 adam izdestirýdi kidirtýdiń qajeti joq degen pikir aıtty, qalǵany qarsy. Sonyń ishinde B.Saǵynǵalıev pen J.Dosmuhambetovterdiń senimderi mol edi. Olar qazir Teńiz kenishi ornyn kartadan kórsetip, «Basqany toqtatsa da, osy jer­di qazýdy toqtatýǵa bolmaıdy, óıtkeni, onyń astynda qazynasy taýsylmas qara qazan jatyr» dep qaıta-qaıta shuqyǵan.

Aqyry Pýstynnyı alańyndaǵy on­ynshy uńǵymanyń 3639 jáne 3658 metr aralyqtarynan asa mol munaı qory baıqalsa, Tájiǵalı alańyndaǵy nátıje debıti táýligine 100 tonna shamasynda munaı, 600 tekshe metr ilespe gazǵa jet­ti. Mundaı ońdy nátıjeler nátıjesinde birlestik dırektory Odaq­taǵy munaı jáne gaz ónerkásibi mınıs­tri Malsev, onyń orynbasary Graıferge óziniń kópten beri tanystyǵy jáne óziniń qa­shanǵy birbetkeıligin tanytyp, Volgo­grad­tyń «Prıkaspııbýrneft» birlesti­ginen quramynda 500 maman burǵyshysy bar 10 brıgada áke­lip, Teńizge saldy, birden 20 uńǵymada burǵylaý jumys­ta­ry bastaldy. Sóıtip, jańa ken alańyn­daǵy jerasty qory­nyń kólemi anyq­taldy. Ony kánigi barlaýshylar 1,5-2 mlrd. tonna munaı, 2 trln. tekshe metr­den astam kógildir otyn qazynasy jatyr dep boljady. Nemese álgi aıtylǵan baılyq 21 jáne 19 shaqyrymdyq kólem­di alyp jatyr jep shamalaǵan eken. Biraq, jańa ken alańyndaǵy barlaý-izdestirý jumysta­rynyń bári «Embaneft» óndiristik birlestiginiń jáne onyń bas dırektory B.Saǵynǵalıevtiń basshylyq jasaýy nátıjesinde júzege asty. Sóıtip, 1979 jyldyń 19 jeltoq­sanynda Atyraý obly­synyń aımaǵynda Qulsarydan bar-joǵy 80 shaqyrymda Qazaqstanda buryn-sońdy kezdespegen munaı bur­qaǵy atyldy. Mine, osy ken alańynyń ǵajaıyp qory arqasynda oblys munaı óndirý kólemindegi óz ornyn úshinshiden birden birge jyljytty.

Osy eńbegi úshin KSRO Geologııa mınıstrliginiń 1988 jylǵy 10 naý­ryz­daǵy alqa sheshimimen B.Saǵynǵalıev «Teńiz kenishiniń alǵashqy ashýshy» (№2236) tósbelgisimen jáne dıplomymen marapattaldy.

Asa joǵary qysym men temperatýra jáne jaǵymsyz ıisti kúkirtti gaz qos­palarǵa toly álemde teńdesi joq eń iri Teńiz ken ornyn tezdetip ıgerýde Bó­lek­baı Saǵynǵalıuly tipten jańa jáne ma­ńyzdy ǵylymı-tehnıkalyq sheshim­der men ónertapqyshtyq isterdi ómirge ákel­di jáne óndiriske engizdi. Shynynda da, atalǵan ken orny óziniń tereńdigi, munaı quramy, qory jaǵynan álemde ózindik erekshelikterge toly kenish. Onyń ónim qory 2 mlrd. tonnadan kem emes dep eseptelinse, tereńdigi jaǵy­nan 4000 metrden asady. Ishki qabat qysymy 830 kg/sm2 jáne óte joǵary temperatýradan turady. Nemese salystyrmaly túrde alǵanda onyń qory Bozashy tobynan 2,7, Mańǵystaý tobynan 1,4 ese joǵary.

Bul Bólekbaı Saǵynǵalıulynyń qazaq munaıyn jańa bıikke kóterýdegi erekshe úlesi. Biraq, joǵaryda aıtqany­myzdaı, asyl tulǵanyń eńbegi tek Teńiz ken ornyn ıgerý, basqa da jańa alań­dardy ashý, ásirese, qos ózen aralyǵyn­daǵy «Jaıyqneftegaz» óndirý basqar­masyn qurýymen erekshelinbeıdi. Aqtó­be oblysynda da munaı ónerkásibiniń damýyna úles qosty. Sol kezdegi oblys basshysy V.Lıvensovpen jaqsy qarym-qatynasta bolyp, respýblıka, Odaqtyq Ortalyq Komıtet aldyna qaıta-qaıta másele qoıyp, aqyry «Aktıýbınsk­neft» óndiristik birlestigin quryp, qazirgi «Jańajol», «Kenqııaq», basqa da alańdardyń ashylýyna negiz boldy.

Bókeń ortalyqtaǵy basshylar aldyna mańyzdy máseleni der kezinde qoıa alatyn jáne ony aıaǵyna deıin jetki­zip, sheshe alatyn óndiris basshysy edi. Ol kisiniń KSRO Munaı jáne gaz ónerkásibi mınıstri A.Malsev jáne onyń orynbasary G.Grıfılt, Memle­ket­tik josparlaý komıssııasynyń tór­aǵ­asy N.Baıbakovtyń aldynda bedeli joǵary edi. KSRO Mınstrler Keńesi­niń Tóraǵasy A.Kosygınmen de talaı kezdesip, Qazaqstan munaıshylarynyń máselelerin sheshe bildi. О́ńirdegi aýa-tabıǵat jaǵdaıynyń qolaısyzdyǵy, sýsyz, nýsyz aımaqtaǵy dala jumys­ta­ry­na oraı barlyq munaıshynyń aılyq eńbek aqysyna 45 paıyz ústeme qosty­rý múmkindigin aldy.

Al, Prorva ken alańyndaǵy munaı­shylar tobyna eń joǵary ústeme 70 paıyzdyq deńgeıge jetti.

Munaıshylarǵa turmystyq jaǵdaı týǵyzý, áleýmettik deńgeıin ósirý tek qarajatyn kóterýmen shektelip qalǵan joq. Birlestik janynan qurylǵan qu­ry­lys-montaj basqarmalary oblys or­talyǵyndaǵy, árbir kásipshiliktegi eski baraq úılerdi qulatyp, oryndaryna kóp qabatty jáne jeke otbasylarǵa y­ń­ǵaıly úıler turǵyzylyp, Atyraý qalasy mańynda barlaýshy-geologtar men burǵyshylar qalashyǵy boı kóter­di. Olar bul kúnde Aqjar, Geolog dep atalatyn úlken eldi mekender. Sóıtip, az ýaqytta 223269 sharshy metr kóle­min­degi turǵyn úı, 3 orta mektep, bir­neshe balalar kombınaty, klýb, saýda, tamaqtaný oryndary ashyldy. Azyq-túlik qoryn jasaý, aýyl sharýashylyǵy ónimderin ósirý úshin kóptegen baǵyt­taǵy qosalqy sharýashylyqtar quryl­dy. Turǵyn keshenderge yńǵaısyzdyq týdyrmas úshin munaıshy-burǵyshylar­dyń óndiristik bazasy, burǵylaý ju­mys­tary basqarmasy, saqtaý, qoıma oryndary, jóndeý-mehanıkalyq sheberhanalar, qurastyrmaly qurylys ma­terıaldaryn shyǵaratyn sehtar qala syrtyna ornalastyrylyp, jasaqtal­dy. Osyǵan oraı, qala men jumysshy kentterindegi kommýnaldyq qamtý qyz­meti ósti, kólik joldary jaqsardy.

Biraq, Bólekbaı Saǵynǵalıulynyń sol bir jyldardaǵy osyndaı qyrýar bas­tamalary keıinnen aıaqsyz qaldy. Álgi úılerdiń kóbi tozdy. Onda keshegi esimi elge belgili Ǵabdyhalyq Saǵyt­ja­nov, Sahı Ákimbaev, Jansha Tańqy­ba­ev, Sergo Dútbaev, Ryshan Qalmu­qa­nov, Hamıt Ǵabdýllınderdiń nemere-shóbereleri tu­rady. Olarǵa jańa úı alyp, qolaıly mekenderde turaıyn dese, múmkindik joq. Bárin satyp alýlary kerek.

B.Saǵynǵalıev munaıshy mamandar daıarlaýǵa erekshe kóńil bóldi. Almaty­nyń polıtehnıkalyq ınstıtýtynda munaı fakýltetiniń ashylýyna yqpal etse, Atyraýdaǵy burynnan orta býyn mamandar daıyndap kele jatqan tehnıkým men jańadan óz bastama­shyly­ǵy­men ashylǵan munaı jáne gaz ınstıtýtyna jańa oqý úıleri, oqytýshy-pro­fessorlar quramy úshin júz páterlik turǵyn úı turǵyzylyp berildi. Ár jylda olarda jáne Máskeý men Baký, Groznyı men Ýfa, Ivano-Frankov­ski­degi munaı ınstıtýttaryna 100 jasty joldamamen oqýǵa jiberip otyrdy. So­nyń arqasynda óńirde joǵary bilimdi munaıshylar jasaǵy qalyptasty. Olar osy Atyraýdaǵy ken oryndarynda mol tájirıbe jınaqtap, biligi men bilimin ushtastyryp, keıinnen «Aktıýbınsk­neft», «Tengızneft», «Qumkólmu­naı», basqa da basqarmalar ashylǵanda joǵary bilimdi kásibı maman retinde praktıkalyq kómekter berdi, munaıshy qatarlaryn tolyqtyrdy.

Bókeń munaıly Atyraýda jumys istep otyrsa da kúlli qazaq munaıynyń bolashaǵy úshin eńbek etti. Soǵan saı, Aqtóbe men Batys Qazaqstan, Mańǵys­taý oblystarynda munaı-gaz óndirý, óń­deý, tasymaldaý isin birlese júrgizý, óndiristik baılanystardy sheshý, ynty­maqty nyǵaıtý úshin eńbektendi. О́ndi­ris pen ǵylymnyń baılanysyna kóńil bóldi. Bul jolda Atyraý qalasyndaǵy Qazaq munaı ǵylymı-zertteý jáne jobalaý ınstıtýty, munaı hımııasy jáne tabıǵı tuzdar ınstıtýty ǵalym­dary­nyń óndirispen baılanysyn arttyryp, álemdik jańa úrdisterdiń óz elinde de júzege asýyna negiz boldy. О́zi munaı­ly Iran, Kanada, Meksıka elderine sapar shegip, úzdik tehnologııasy bar óndi­ris júıelerin kórdi, mamandarmen sóı­lesip, ǵylymı-tájirıbelik túıindi má­se­leler jóninde oı bólisti, pikirlesti. Keıin olardyń paıdaly jaqtaryn ózi eńbek etetin birlestikte paıdalanýǵa tyrysty. Ǵylymı tujyrymdardyń kó­mirsýtek shıkizatyn óndirý, tasymaldaý, saqtaý jáne óńdeý baǵytynda jobalaý-izdestirý jumystarynyń keshendi oryn­­dalýy, munaı-bıtýmgenez jynys­tarynan munaıdy bólip alý, munaı emýlgatoryn aıyrýdyń biryńǵaı ádis­terin óndiriske engizý úshin ter tókti.

Bólekbaı Saǵynǵalıuly óte jetik óndiris basshysy, uıymdastyrýshy bolýmen birge artynan jastar ilestirip, tárbıeleı bilgen tamasha tálimger de edi. Osy kúnde aǵa býynǵa aınalǵan mu­naı-gaz salasynyń ardagerleri Tólen Baızaqov, Satybaı Dúzbaev, Mahambet Batyrbaev, Qaden Qudabaev, Baǵyt Smatýllın, Beısembaı Tabynbaev, Bolat Elamanaov, Qasymǵalı Tilemisov, Alekandr Nazarov, Mathat Nurmuha­nov, tip­ti, marqum bolyp ketken Hamıt Ǵabdýl­lın, V.Gafnerlerdiń ózi sol Bó­lek­baı aǵanyń tárbıesin alyp, qanat­tan­ǵan mamandar nemese birlese jumys istedi.

Ol kezde, tipti qazirde de Atyraý munaıshylardyń ustahanasy atanǵan baıyrǵy óńir. Alǵashynda fabrıka-zaýyt ýchılısheleri men jumysshy fakýl­teterinde oqyp, bilim alǵan munaıshy­lar biren-saran joǵary bilimdi Safı О́tebaev, Muhambet Isenov, Bólekbaı Saǵynǵalıevtan bastap, olardyń qata­ry ýaqyt óte joǵary bilimdi jastarmen tolyqty. Biraq sol urpaq jalǵastyǵy ókinishke oraı, birte-birte bosańsyp barady. О́ıtkeni, óndiriske jańa kelgen jas mamanǵa laıyqty kóńil bólinbeıdi, qolaıly jaǵdaı týǵyzylmaıdy. Bu­ryn­ǵy tájirıbeli, bilikti mamandar ja­laqysy joǵary, áleýmettik jaǵdaılar týǵyzylǵan sheteldik munaı kompanııalaryna aýysyp ketken. Al, jergilikti munaı kompanııalaryn tájirıbesi az, biligi tómen, uıymdastyrý qabileti nashar adamdar basqarady. Osydan kelip, óndiriste kereǵarlyq týady. Basshylyq jumysshylarmen til tabysa almaıdy, óndiristi alǵa jeteleý úrdisi joq. So­nyń saldarynan arada kelispeýshilik pen qaıshylyq týady. Men bul arada óz áńgimeme mysal retinde Jańaózendegi ja­ǵ­daıdy úlken ókinishpen eske alamyn.

Elbasy N.Nazarbaev egemendiktiń eleń-alańynda-aq basqa salalar sııaqty munaıshy qaýymǵa da erik berdi. «Ja­ńartyp, jaqsart, gúldendir, qaıtkende de el baılyǵyn ósir, óziń de ós, jaqsy turmysta ómir súr» degendi aıtty. Osy kezde Búkilálemdik banktiń aralasýy nátıjesinde biraz jumys atqaryldy. Sonyń dáleli ónim óndirý kólemi 7 mln. tonnaǵa deıin jetti. Kendirlide, Zeren­dide kelisti demalys aımaǵy salyndy, astanalyq oblystyń Zerendi aýdanynda ózendik jáne atyraýlyq munaıshylar balalary úshin demalys lagerleri, Atyraýda dene shynyqtyrý saýyqtyrý ortalyǵy men basseın, Qurmanǵazy atyndaǵy mádenıet úıi kúrdeli jón­deý­den ótti, Jańaózen qalasynda «Arýana» qonaq úıi, ardagerler úıi, perzenthana, Teńge aýylynda mektep jumys istedi. Biraq, Jańaózen, tutas Mańǵys­taý óńirinde, Atyraýda kómirsýtek shı­ki­zatyn óndirý kólemi kúrt tómendep ketti. Al, ony jýyq mańda kóterý asa qıynǵa soǵatyn sııaqty.

Munaıshylar turmysynda taǵy bir oılanarlyq jáıt bar. Ol – qalada tura­tyn «qara altyn» óndirýshiler men ká­sip­shilik kentterinde turatyn munaı­shy­lar arasyndaǵy sáıkessizdik. Keıin­gi kez­de baıyrǵy ken alańdaryndaǵy tur­ǵyn aýdanda úı-jaılar salynbaıdy. Ke­nish­terdiń ónim berý qabileti joıyl­ǵan, bolsa da óte tómen. Soǵan saı Qa­raton, Saryqamys kentteriniń turǵyn­dary qo­laıly jerge qonys aýdardy. Al, Baıshonas men Eskene, basqalardyń halqy she? Olar da kútý ústinde. Biraq, olardyń qazirgi turmysy ana bir jyldardaǵydaı asa qolaıly emes. Bul buryndary jaq­sy jumysta júrgen, biraq bul kúnde mu­naı qory sarqylyp, kóńili alań, minezi pás baıyrǵy munaı­shynyń búgingi hali.

Saıyp kelgende, osynyń bári munaı­­shy qaýymyn alańdatady. Sondaıda esimizge bir ózi jalǵyz ǵana birlestikti basqaryp, biraq barsha qazaq munaıy­nyń ary, abyroıy bolǵan Bólekbaı aǵa Saǵynǵalıev eske oralady. Ony barsha munaıshy-geologtar, el, memleket ar­daq­tady, maqtap, marapattady. Úsh ret Eńbek Qyzyl Tý jáne Oktıabr revolıýsııasy ordenderi, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń birneshe ret Qurmet gramotasymen marapattalyp, respýblıkanyń eńbek sińirgen munaıshysy, KSRO-nyń qurmetti munaıshysy ataqtaryn aldy. Respýblıka Memlekettik syılyǵynyń laýreaty atandy. Respýblıkanyń, Odaq­tyń, sonyń ishinde SOKP sezderine delegat bolyp saılanady. Sóıtip, ol el aldyndaǵy azamattyq paryzyn aqtady, qazaq munaıynyń qara nary atanyp, artynda óshpes iz qaldyrdy. Aqyn Farıza Ońǵarsynova apamyz Bókeńdi bir óleńinde «Munaıshylar marshaly» dep baǵalapty. Shyndyǵynda, ol kisi qazaq munaıynyń marshaly edi ǵoı.

Árıne, Bólekbaı aǵamyzǵa arqaý bolǵan, ómirdiń qyzyǵy men shyjyǵyn birge bólisken aıaýly jary Hadısha apamyz týraly aıtpaı ketýge bolmas. Jarty ǵasyrdan astam Bólekbaı aǵamen bir shańyraq astynda tatý-tátti ǵumyr keshken Hadısha anamyz búginde úlken áýlettiń uıytqysy bolyp, asyldyń synyǵy – uldary Asqar men Muhtar Bókeńniń izin jalǵastyryp keledi.

Nurlan BALǴYMBAEV.