Ult rýhynyń shyraqshysy

Ult rýhynyń shyraqshysy

Seısenbi, 3 shilde 2012 7:37

Jyr súıer qaýymǵa «Tanakóz», «Senim patsha­lyǵy», «Kúre tamyrdy izdeý», «Mahabbatty qorǵaý», «Quz basyndaǵy ańshynyń zary» (Sh.Aıtmatovpen birlesip jazǵan) sııaqty kesek týyndylar syılaǵan aqyn Muhtar Shahanovtyń asqaq pafosty, órshil rýhty poezııasy birneshe býyn jas urpaqtyń sanasyn silkip, júregin oıatty.

Seısenbi, 3 shilde 2012 7:37

Jyr súıer qaýymǵa «Tanakóz», «Senim patsha­lyǵy», «Kúre tamyrdy izdeý», «Mahabbatty qorǵaý», «Quz basyndaǵy ańshynyń zary» (Sh.Aıtmatovpen birlesip jazǵan) sııaqty kesek týyndylar syılaǵan aqyn Muhtar Shahanovtyń asqaq pafosty, órshil rýhty poezııasy birneshe býyn jas urpaqtyń sanasyn silkip, júregin oıatty.

1959 jyly jazylǵan alǵashqy óleńi «Syrdarııa», 1966 jyly jarııalanǵan tuńǵysh jınaǵy «Baqyt» óleń álemine jan-júregimen aqtaryla jyr tógetin talantty aqynnyń kelgenin qapysyz tanytqan bolatyn. Budan keıingi «Balladalar», «Aı týyp keledi», «Qyrandar tóbege qonbaıdy», «Senim patshalyǵy» sııaqty birinen keıin biri jaryq kórgen jyr kitaptary aqynnyń daryn qýaty men berik gýmanıstik ustanymyn tanytqan ústine tanyta túskeni shyndyq.

Muhtar Shahanov – oqyrmany kóp, halyqtyń qurmet-yqylasyna erekshe bólengen qalamger. Poe­zııaǵa qadam basqan shaǵynan-aq ádebıet súıer qaýym­nyń nazaryn ózine aýdarǵan aqyn 1972 jyly «Ta­nakóz» poemasy úshin Qazaqstan komsomoly syıly­ǵyn, BUU Qorshaǵan orta baǵdarlamasy, sondaı-aq Búkilodaqtyq komsomol syılyǵyn (1982), «Túrik Respýblıkasynyń Túrik dúnıesine qyzmeti úshin» halyqaralyq syılyǵyn (1999) jáne Qyrǵyz Respýblıkasy halyqaralyq «Rýhanııat», túrik dúnıesi jazýshylary birlestiginiń «Shahrııar» (1999), IýNESKO-nyń «Boorýker» klýby syılyqtarynyń ıegeri atandy. 2002 jyly qalamgerge oqyrmandar tarapynan joǵary baǵaǵa ıe bolǵan «Jazager jady kosmoformýlasy» shyǵarmasy úshin Kalıfornııa ǵylym, ındýstrııa, bilim jáne óner akademııasynyń A.Eınshteın atyndaǵy altyn medali, Túrkııanyń Gebze qalasynda «Túrkitildes halyqtar arasyndaǵy eń úzdik álem aqyny» syılyǵy da berildi. Bul – aqyn­nyń ádebıet pen qoǵamǵa sińirgen úlken eńbeginiń jemisi.

Muhtar Shahanov – memlekettik, qoǵamdyq-saıası máselelerge de sergek kózben qarap, til taǵdyry úshin tynymsyz kúresip júrgen qaıratker tulǵa. KSRO-nyń halyq depýtaty, Qazaqstan Respýblıkasynyń Qyrǵyz Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi, Parlament Májilisiniń depýtaty bola júrip, keleli isterdiń sheshim tabýyna belsene aralasty. Shyǵarmashylyq pen qoǵamdyq qyzmetti qatar alyp júrgen aqyn ózin qoǵamnan, halyqtan bir sát te bolsa bólip qaraǵan emes.

Shahanov lırıkasy rııasyz sezim men shynaıy mahabbattyń jandy shýaqqa bóler ásem sazyn, jú­rektiń lúpilin aqtaryla jyrlaýymen erekshelenetinin aıtý lázim. Úmitsizdikten aýlaq bolý, jigerdi jasytpaý, qandaı aýyrtpalyqty erge bitken táýekel minez­ben kótere bilýge qaıraý – aqynnyń qalamgerlik jolda ustanǵan basty baǵyty desek qatelespeımiz. О́mirdiń qym-qıǵash tartysynan sál de bolsa kóńiline kirbiń alyp qalǵan kez kelgen jas adam aqynnyń:

Kúnińdi bosqa ótkizip pe ediń,

Taǵdyryń nege syr aıtty sarań.

О́mirdiń árbir sátsizdikterin

Baqytsyzdyq dep kim aıtty saǵan? –

degen joldardy oqyǵannan keıin shamyrqanyp shyǵa keleri anyq.

Poezııa – adaldyq pen aqıqatty, izgilik pen parasatty, jarasym men úılesimdilikti murat tutqan birtutas rýh maıdany. Ár aqynnyń júreginen oryn alǵan, sanasynyń qaltarysyna qatparlanǵan tanym­dyq álemi óleń ólkesinde óz órnegin qaldyratyny belgili. Osy turǵydan kelgende, názik sezim syrlaryn shertken lırıkasyn asqaq pafosqa toly azamattyq poezııaǵa ulastyrǵan Muhtar Shahanovtyń shyǵarma­shylyq joly ǵıbrat-taǵylymǵa toly.

Muhtar Shahanov poezııasynyń arqaýy – erlik pen órlik, halqymyz bastan keshken kóne tarıh, taǵdyr­dyń ár qıly ahýaldary, sheshim tappaı alasurǵan sezim syrlary desek, ol ótken tarıhymyzdyń sanada óshpesteı bolyp qalǵan tulǵalarynyń rýhyn óz jyrlary arqyly tiriltip, zamandastaryna oı salýdy, ar men azamattyqty ýaǵyzdaýdy paryz sanaıdy. Halqynyń azattyǵy jolynda qurban bolǵan Mahambetteı arystyń ajal qushar sátin sezinip, jurtymen baquldasqandaı bolǵan kezin, batyrlyqqa qarsy oq atqan janǵa, satqyndyq jasaǵanǵa beriler ádil úkimdi aqyn «Narynqum tragedııasynda»:

Men túsimde zorlyq kórdim,

qorlyq kórdim ǵalamat,

Bir tanys qol soǵyp ótti áldekimdi saǵalap.

Iyǵymnan ushqan basym kókiregimnen domalap,

Bara jatty ata meken – Aq Jaıyqty jaǵalap… – dep júrekti shymyrlata sýretteıdi.

Biz budan el qamyn jegen erlerdiń kókiregindegi zardyń zapyrany aqyn janyn beı-jaı qaldyr­maǵanyn sezinemiz. El men jerdiń taǵdyry janyn jaı taptyrmaǵan qaharman tulǵalardyń tragedııasy birneshe ballada, poemalarǵa arqaý bolyp, tutastaı ulttyq bolmys pen rýh tynysyn tanytty. «Jeńilgen jeńimpaz haqyndaǵy Otyrar dastany nemese Shyńǵys hannyń qateligi» poemasynyń keıipkerleri de asqaqtyǵymen, týǵan jerge degen sheksiz mahabbattan ot alǵan ajaldan qaımyqpas kózsiz erligimen erekshelenedi.

Aqyn poezııasy týraly oı tolǵaǵanda, mahabbat haqynda aıtpaı óte almaımyz. Muhtar Shahanov jyr­laǵan mahabbat – asqaq romantıkaǵa, erekshe syrǵa, jarqyn tolǵanysqa toly. «Mahabbatsyz dúnıe bos» degen danyshpan Abaı taǵylymy adamzat balasynyń asyl sezimin, ómirlik qaǵıdasyn ańǵartqandaı. Qazaq tarıhyndaǵy ǵashyqtyq hıkaıalary san ǵasyr saqtalyp, urpaqtan urpaqqa jetti. Qyz Jibek pen Tólegenniń, Qozy Kórpesh pen Baıan sulýdyń, shyǵys sıýjetindegi Láıli men Májnúnniń ańyzǵa, jyrǵa aınalǵan súıispenshilikteri talaı jyrǵa arqaý boldy. Keshegi ónerpaz, qazaq dalasynyń sal-serisi Estaıdyń Qorlanǵa degen mahabbaty da ánge aınalyp, urpaq júreginen oryn tepti. Halyq mádenıeti tarıhyna altyn árippen jazylǵan ǵashyqtyq syrlaryn sezimtal júrekti aqyn da nazarynan tys qaldyrmaıdy. О́ziniń «Ǵashyqtyq ǵalamaty» atty sıýjetti óleńinde qart Estaıdyń baqıǵa attanar sátindegi tebirenisin órnek­tegen óleń joldarynyń áseri erekshe:

Dúnıeniń ózge baqyt, shattyǵyn

Mensinbegen meniń muńym – tátti muń.

Tátti emeı ne?

On segizge oı salyp,

Jıyrma besti tańdandyrsa qarttyǵym ?!

Átteń, taǵdyr qosa almadym,

Sorym ba?

Zaman – jylan,

Jatyp aldy-aý jolymda.

Biraq meniń baqytym da, barym da –

Qorlan bergen altyn júzik jarqyrap,

Elý bir jyl sáýle shashty qolymda, –

dep tolǵanǵan Estaı sóziniń shyndyǵyna, mahabba­tynyń turaqtylyǵyna ılanasyń. Qorlandaı sulýǵa ǵumyr boıy ǵashyq bolyp, sol sezimine kir túsirmeı saqtaǵan, ana dúnıege de sol rııasyz súıispenshiligin birge alyp bara jatqan jannyń osy bir sezimine ǵashyǵy qalaı jaýap berer eken degen oı týyndary haq. Onyń da jaýabyn aqyn tamasha bergen.

Bul týraly aıtqan kezde Qorlanǵa:

« Eger olaı etpese,

Estaı, Estaı bola ma?!

Onsyz-daǵy jany sulý balańa

Sulý ólim syılapsyń-aý, Jer-Ana!» –

Dep jylapty kempir baıǵus eńkildep,

Aq jaýlyǵy aı nurymen jelkildep.

Estaıdyń baqıǵa attanardaǵy aqtyq sózin estigen­de osylaı egilgen Qorlannyń da keýdesi ǵashyq­tyq­tyń syr sandyǵy ma dersiń:

Naǵyz ǵashyq qarttyǵyńa kóner me?!

Qorlan ózi keıinirek qyltamaqtan ólerde,

Ájimdi júzi qýaryp, túnerip,

Kúıeýin syrtqa shyǵaryp jiberip,

Aqpalap, qozyp delebesi de,

Boıjetip qalǵan nemeresine

Estaıdyń ánin saldyryp,

Janaryn shoqtaı jandyryp,

«Baqyttymyn, baqyttymyn », – depti de,

Kóz jumypty máńgilik.

Ǵashyqtyq – adam taǵdyrynda, adamzat ǵumyrynda alar erekshe orny bar uǵym. Aqyn týyndysyn «Ǵa­shyqtyq ǵalamaty» dep ataǵanda osynaý qasıetti sezimniń ǵalamat syryn pash etken. Adam balasynyń izgilik qasıetteri, tuma tunyǵy osy ǵashyqtyq sezim­nen bastaý alatynyn jyrlaıdy. Ǵashyq bola alǵan adam naǵyz adamdyq qasıetterge de qol jetkizgen adam:

Ǵashyq júrek súıgeni úshin bola almaıdy jazaly.

Adam azsa, ǵashyqtyń joqtyǵynan azady.

Ǵashyq jyry – tirshiliktiń kókeıkesti óleńi.

Eshbir geometrııamen

О́lshenbeıtin kólemi.

Bul kóńildiń ushan-teńiz adamzatqa bereri.

Ǵashyq bolý kelse kimniń qolynan,

Álem soǵan senedi.

Qulaı súıý – erlikpen teń sebebi!

Ǵashyqtyq taqyryby M.Shahanov lırıkasynda uly adamzattyq murattarmen, gýmanıstik qasıetter­men ulasyp jatady. Tek ǵashyqtyq emes, taǵy basqa adamı qasıetter, óner taǵdyry, ónerpaz ómiri de aqyndy tolǵandyrmaı qoımaǵan. Qazaq poezııasyna ıirim-qaltarysy mol syrǵa, shıryqqan tartysqa tunǵan balladalarymen olja salǵan qalamgerdiń «Qasymdy qabyldamaǵan adam haqynda» dep atalatyn týyndysy da erekshe mánerimen túısikke áser etip, tolǵandyrady.

Kez bolatyn naýryz aıy sán qurǵan,

Dala jatty eci shyǵyp jańbyrdan.

Sol dalada… jol ústinde buralań

Jasy alpystyń áýizine qulaǵan

Máshınege qol kóterdi bip adam.

Qııal qusy qalyqtap,

Shat sezimi sharyqtap óńindegi

Júrgizýshi erekshe kóńildi edi.

– Kórshi aýdanǵa jetkizseń, ulym, meni,

Sheksiz alǵys aıtar em kúni ilgepi, –

Dep jolaýshy qýlana kúlimdedi.

– Jyraq ápi shet eken qonysyńyz,

Sizge kiná taqpaıyq ol úshin biz.

Júrgizýshi kúlimdep ecik ashty

Qartty syılaý – qashanǵy boryshymyz.

Bul adam – kezinde Qasym aqyndy páter surap kelgende qabyldamaǵanyn maqtan etip aıtqan sátten oqıǵa shıryǵady. Álginde ǵana qartty jeter jerine jetkizip tastamaq bolyp otyrǵan shofer aqyry beıtanys jolaýshyny jol ústinde mashınasynan túsirip ketken. Sebebi túsinikti. «El maqtaǵan, el jattaǵan aqyndy muqattym dep maqtanǵan» jannyń taıyz túsinigine qynjylmasqa amal joq. Aqyn oqıǵa barysyn baqylaı otyryp, óz tujyrymyn usynady. Ulttyń maqtany bolǵan, súıiktisine aınalǵan azamat­tarǵa qurmetpen qaraı bilýge úndeıdi:

Tóbeler kóp ómirde, al bıikter sanaýly,

Unatady el sondyqtan bıikke kóp qaraýdy.

Shymshyqtar kóp ómirde, al suńqarlar sanaýly,

Sanaýly olar, sondyqtan jalpy jurtqa qalaýly,

Jyldar túmen zeınetin artqanymen qanshalyq,

Qalaýlysyn qaıda da qorǵaıdy jurt jan salyp.

Týǵan ólke baǵy úshin óccin, jansyn, gúldesin,

Qarsy qoıma olarǵa mansabyńnyń minbesin.

Keler albyrt urpaqtyń shoferlary seni de

Orta jolǵa jetkende tastap ketip júrmesin!

Aqyndyq ǵumyryn eli men jeriniń, tiliniń taǵdy­rynan bólip qaramaǵan Muhtar Shahanov keshegi ke­ńestik kezeńniń aıtýly oqıǵasyna arnalǵan Jeltoq­san tragedııasynyń máni men mańyzyn jan-júregimen sezinip, aıaýsyz soqqyǵa jyǵylǵan albyrt jastarǵa arasha surap, bul oqıǵanyń tarıhtan ádil baǵasyn alýyna eńbegin sińirdi. Bul – aqynnyń ulty úshin atqarǵan azamattyq isi edi. Ult tarıhynan erekshe oryn alǵan jeltoqsan oqıǵasyn aqyn bolyp jyrlap, azamat bolyp qoldady. Táýelsizdik jolyndaǵy kúres­tiń qaharmandaryna aınalǵan órimdeı uldar men qyz­dardyń taǵdyryna kúızeldi. Azattyq jolyndaǵy aı­qastyń ońaı bolmaıtynyn, egemendiktiń jeńil kel­meı­tinin óz jyrlarymen ózgeniń ózegine sińire bildi:

Muz jastanyp, azattyqtyń jolynda,

Táýelsizdik týy turdy qolynda.

Soıyl taıaq oınasa da janynda,

Otan úshin janyn qıdy uldaryń,

Az bolǵan joq azap shekken qyzdaryń.

Jeltoqsanym, umytylmaısyń júrekte,

Jeltoqsanym, jetkizdiń aq tilekke.

Qaıratkerlik bolmysy aqyndyqpen tutasqan aqynnyń qalamynan týǵan shyǵarmalar taqyryby keń óris, dara sıpat alyp, óristeı tústi. Oǵan dálel – dańqty jazýshy Shyńǵys Aıtmatovpen birlesip jaz­ǵan «Quz basyndaǵy ańshynyń zary», oqyrmanyna kóp oı salǵan «Jazager jady kosmoformýlasy nemese Shyńǵys hannyń pendelik qupııasy» týyndylary.

Muhtar Shahanov poezııasynyń altyn arqaýy – qasıetti ana tiliniń taǵdyry. Aqynnyń:

Tarıhyń tur sanańa ótkel tastap,

О́z tilinde oılaý, sóıleý toqtalǵan sátten bastap,

Búkil baba rýhymen baılanysyń kesiler.

Taǵdyryńnan ata ǵasyr shamyn solaı óshirer.

Qateńdi ábjil túzetpeseń, tolyqqandy joq tirlik.

Biz babalar súıegine, senimine baq qurdyq,

Baq qurdyq ta ultsyzdyq keńistikke at burdyq.

О́z tilińdi jersinbeýdiń,

О́z anańdy mensinbeýdiń,

Arsyzdyǵy qaı dáýirde bolyp edi tapqyrlyq?

Ol – rýhanı múgedektik ári ulttyq satqyndyq, –

degen perzenttik tebirenisi ultty, tarıhty, tildi qasterleýge úndegen aqyn júreginiń daýysy.

Aqynnyń eli men jeriniń, halqynyń búgini men erteńine tolǵanbaǵan sáti joq shyǵar. Týǵan til taǵdyryna alańdaǵan qalamgerdiń «Tilsizdendirý anatomııasy» kitabyna engen til, ulttyq rýh, kosmopo­lıttik aǵym taqyrybyndaǵy esse-poemalary azamat­tyq ustanymyn, aqyndyq bet-baǵdaryn aıqyn tanyta túsken shyǵarmalar.

Poezııa degenimizdiń ózi aqynnyń ómir syryn, kóńil muńyn, sodan soń qoǵamdaǵy ár alýan quby­lystardy qapysyz sezinip, sol sezingenin sanasynda qaıta qorytyp, bıik estetıkalyq talǵam, shamyrqan­ǵan shabytpen qaıta týyndatqan, adamzatqa alýan túrli álemniń syryn túsindirgisi kelgen júrek syry men jan muńy ekenin eskersek, aqynnyń ómir shyndyǵyn, tynymsyz tirlik maıdanyn arqaý etken jyrlarynyń mánin aıqyn uǵynamyz.

«Aıtyp ótken aqynda arman bar ma – júreginiń túbinde kir jasyrmaı» dep, Muqaǵalıdaı aqıyq aqyn tekke tebirenbegen bolar. Qolyna qalam ustaǵan aqynnyń dara tulǵa retindegi qaıtalanbas ereksheligi – óziniń aqyndyq joldaǵy kisilik kelbetin, qadir-qasıetin, adamgershilik bet-beınesin bıik ustaı bi­lýinde. Árbir aqynnyń eshkimge uqsamas sara da aı­qyn joly, ózindik tájirıbesi men tanymy, ózgelerden bólek shyǵarmashylyq taǵdyry men ishki qaltarysy kóp jan álemi, kózqarasy men pikiri, talant deńgeıi, qalamgerlik bolmysy – aqynnyń poetıkalyq oqshaý keńistigin túzetin belgiler. Aqyndyq tulǵa mine, osy sıpattardyń toǵysýynan aıqyndalady. Naǵyz aqyn­nyń ár týyndysy ómirdiń ashy shyndyǵy men sulý syrlaryna, pende balasynyń qýanyshy men kóńilin­degi kirbińine, halyqtyń arman-muratyna tikeleı baılanysta týyndaıdy. Oqyrman aqynnyń óleńin oqı otyryp, sanasyna uıalaǵan san saýalǵa jaýap, kóńil­degi alańyna jubanysh tapqandaı bolady. Sóıtip, aqynnyń azamattyq bolmysyn, dara tulǵasyn tanıdy. Mine, oqyrman kóńilinen osylaı oryn alǵan aqyn ǵana tulǵa dárejesine kóterilmek. О́zimiz sóz etip otyrǵan aqyn týraly aıtar oıymyz osyǵan saıady.

Ult múddesi – aqyn múddesi. Aqyndyqtyń jaýap­kershiligin, mindeti men azabyn tereń túsinip, túısin­gen aqyn óziniń ustanymyn bylaı tanytqan eken:

Basty maqsat – óz halqyńnyń

san ǵasyrlyq aǵysyn,

Jeńisi men jeńilisin, tilin, rýhyn, namysyn,

Júregińniń sanasynan, eleginen ótkizý,

Jáne onyń qasiretin,

Ultqa, tilge bas ıetin,

Qalyń elge jyrmen, ispen, minezińmen jetkizý.

 

Jetkize almaı dirildeseń… ol – shoshyný, tosylý,

Úrkekterdiń, qorqaqtardyń qataryna qosylý.

Ondaılardyń mańdaıyna máńgilikke sor qatqan,

Eshqashanda shynshyl aqyn shyqqan emes

qorqaqtan!

Aqyndyq muratyn ult múddesi, ana tili múddesi úshin tynymsyz kúrespen tyǵyz baılanystyrǵan qalamgerdiń ór ekpindi poezııasyn kúresker rýhtyń ómirsheń jyrlary dep baǵalaımyz.

Janat ÁSKERBEKQYZY,

L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti qazaq ádebıeti kafedrasynyń dosenti,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory.