Beısenbi, 30 tamyz 2012 7:14
Torǵaı dalasynda daryndy da, talantty tarlandarmen birge týǵan jerge ter tógip eńbek etken, el qurmetine bólengen biregeı tulǵalar týraly tushymdy áńgime aıta almaı júrgenimiz aqıqat.
Keńes úkimeti kezinde Álibıdi áspettep, Amangeldini aýyzdan tastamadyq. Bul tulǵalardyń da tarıhta óz oryndary bar, árıne.
Beısenbi, 30 tamyz 2012 7:14
Torǵaı dalasynda daryndy da, talantty tarlandarmen birge týǵan jerge ter tógip eńbek etken, el qurmetine bólengen biregeı tulǵalar týraly tushymdy áńgime aıta almaı júrgenimiz aqıqat.
Keńes úkimeti kezinde Álibıdi áspettep, Amangeldini aýyzdan tastamadyq. Bul tulǵalardyń da tarıhta óz oryndary bar, árıne.
Táýelsizdik tańy atqannan keıin, aıtý túgili estýge tyıym salynǵan Ahań-Jaqańdar shyqty jaryq dúnıege jarqyrap. Al, aqyn-jazýshy-qalamgerler jaıynda tańdy tańǵa uryp, túgesilmes syr tolǵaýǵa bolar edi… Sóıtip júrip biz, Torǵaıdyń tarıhı adamdary týraly tamsana áńgimelep sol dalada kún-tún qatyp eńbek etken erlerdiń tabıǵatyn ashyp, elge tanyta almaı kelgenimizdi moıyndaýymyz kerek. Sebebi, keńestik kezeńdegi «eńbek adamy» degen qasterli sózderdiń qadirin túsirip alǵan joqpyz ba, degen oı keledi. Qazir keńestik júıe qulaǵanmen, táýelsizdiktiń alǵashqy alań-eleń tustarynda aýylsharýashylyǵyn turalatyp alǵanmen, túp-tamyry, tegi aman qalǵan kóptegen áleýmettik, turmystyq tirlik-tynystyń qaıtadan qozǵala bastaǵany kóńilge jylylyq uıalatady. Sonyń basty baǵyttarynyń biri – aýylsharýashylyǵy qurdymǵa ketpeı, qaıtadan tamyr tartyp, boıyn tiktep keledi. Osyndaı kezde keshegi bilegin sybanyp, belsene eńbek etken búgingi aramyzda júrgen ardagerlerdiń tálim-tárbıesi kómekke keleri haq.
Men áńgimelegeli otyrǵan kisi – Nuresh (Nuretden) Sypabekuly Moldabekov bul kúnde el qurmetine bólengen ardaqty ardager, qazynaly qart.
Nurekeńniń balalyq, jastyq shaǵy – eldiń eńsesi ezilip, asharshylyqtan aryp-ashyp, aýyr turmystyń tıtyqtap turǵan kezimen tuspa-tus keldi. Aqsaqal óziniń basynan keshken balalyq, balǵyn kezderin eske alǵanda, kókirekti qars aıyratyn qapaly sátterdi óz áńgimesine arqaý etedi. Qoly bosaǵan sátte bastan keshken ómir ótkelderin qaǵaz betine túsirip, oı órbitetin qalamgerlik qasıeti de joq emes. Nurekeńniń ol áńgimeleri tek óz basynan keshken kóńil-kúıleri ǵana emes, ony sol kezdegi aýyl turmysy, ondaǵy adamdardyń taǵdyry dep túsinýge bolady.
Jasynan aýyr turmys tıtyqtatýdyń ornyna shıryqtyrǵan, ómir túıtkilderiniń yqpalynda ketpeı, onymen qarsy kúrese bilgen qaısar jigit, 1955 jyly orta mektepti oıdaǵydaı bitirgennen keıin, aýyldyń irili-usaqty tirligine aralasyp, kolhoz sharýashylyǵyna qolynan kelgenshe úles qosqan. Alaıda, bolashaqqa qadam basyp, ómir tirligine erkin aralasý úshin sapaly bilim kerek ekendigin sanasynan áste shyǵarmaıdy. Qoly jumys úshin qımyldaǵanmen, oıynan oqý ketpeıdi. Onyń ústine óziniń basqa saladan góri esep-qısapqa ońtaıly ekenin sezine bastaıdy. Osy oı ony 1958-1960 jyldar aralyǵynda Qostanaı aýylsharýashylyǵy tehnıkýmynda túbegeıli oqýǵa múmkindik beredi. Alǵa qoıǵan maqsatyna asa jaýapkershilikpen qaraıtyn ómirge qushtar, bilimge ińkár sanaly jigit sanaýly jyl ishinde aýyl sharýashylyq tehnıkýmyn úzdik baǵamen bitiredi. Endi óziniń boıyna sińirgen sapaly bilimin sanaly túrde týǵan óz aýylynyń tirligine jumsaý qasıettigin túsinedi.
Osy kúngi «Aralbaı» aýyly – Keńes ókimetiniń kezinde «Qyzylásker» sovhozy dep atalatyn.
Al negizinde bul aýylda, óz zamanynda qalmaqtarmen qaqtyǵysta aty shyǵyp, batyr atanǵan Aralbaı atanyń urpaqtary ómir súrip jatyr. Toqsan baýly qypshaq ulysynyń qarasy da, sarysy da, torysy da osy aımaqtan tabylady. «Qabyrǵa» ózeniniń ón boıyn jaılaǵan eki aýyl – «Kókalat» pen «Aralbaı» – buryn bir kolhozdyń quramynda bolyp, keıin birneshe sharýashylyqtarǵa bólinip ketken. «Qabyrǵa» ózeni óz arnasymen aǵyp otyryp Torǵaıǵa quıady. Torǵaı ózeni Ulytaýdan bas alyp, tasyǵan tusta bul ólke kóz jetkizgisiz aıdyn shalqarǵa aınalady. Mol sýdy sharýashylyqqa jaratyp ıgerý úshin atamzamannan beri – «Albarbóget» dep atalatyn uzyndyǵy at shaptyrym sý toǵany ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldarynan kúni búginge deıin el kádesine jarap keledi. Bul bógetti saldyrǵan joǵary bilimdi sý mamany bilikti ınjener – Aısa Nurgenovtyń eńbegin el-jurt búginde ańyz ǵyp aıtady.
Alaıda, óz eńbeginiń qyzyǵy men rahatyn kóre almaǵan ardager Aısa otyz jetininiń zobalańynda jazyqsyz jalamen atylyp ketedi. «Halyq sharýashylyǵyna orynsyz zııan keltirdi» dep aıyptalǵan Aısanyń osynaý «Albarbógeti» áli kúnge deıin Torǵaı jurtshylyǵyn toǵaıtyp, el yryzdyǵyna ólsheýsiz úles qosyp keledi. Osy ózenniń boıyndaǵy «Kókalat» aýylynan Qazaqtyń tórt birdeı qalamgeri – Qoıshyǵara, Qoǵabaı, Tólen, Qonysbaılar ósip-ónip, qyrandaı qanat qaqty. Osy ólkeniń bir ǵana bólimshesi – «Kólqamys» aýylyn ardager azamat Kákimjan Kárbozov basqaryp kópke úlgi bolyp otyr. Al, biz áńgimemizge arqaý etip otyrǵan «Aralbaı» aýylyn bul kúnde Nurekeńniń úlken uly – Qoıshybek basqarady. Qoıshybek basqaratyn Aralbaı aýyly keńes ókimeti kezinde de, tipti qazirgi kúnniń ózinde sharýashylyǵy shalqyǵan irgeli elge aınalyp otyr. Qoıshybek – ákesi Nureshtiń jolyn qýǵan isker de, tájirıbeli el basshysy. Olaı deıtinim Qoıshybektiń ákesi – Nuretden shyn mánisinde, Torǵaı jerinde birneshe sharýashylyqtarǵa basshylyq jasap, óz dáýirinde dańqty kisilerdiń biri boldy.
О́z kezeńinde bul Jangeldi aýdanyn bilgir de bilimdi, bilikti basshylar basqardy. Sultan, Muhametqalı, Keńes, Jaqan syndy el basshylary bir kezde aýdannyń dańqyn shyǵaryp, ataǵyn alysqa jetkizdi. Osy basshylardyń qaı-qaısysymen de Nurekeń til tabysyp, tyǵyz baılanysyp, tyǵyryqqa tiregen aýyl sharýashylyǵyn shyrǵalańnan aman-esen alyp shyǵa bildi. Ásirese, onyń «Torǵaı» sovhozyna basshylyq jasaǵan jyldary kúrdeli kezeńge tap keldi. Turalaǵan sharýashylyqty tik turǵyzyp áketý kim-kimniń de qolynan kele qoıýy qıyn edi. Alaıda, qıyndyqtyń san qyrynan óte bilgen Nurekeń bul synnan da súrinbedi. О́ıtkeni munyń aldynda «Qyzylásker» sovhozy men onyń bólimshesinde esepshilik jumystan tájirıbe jınaı júrip, bas býhgalterlikke birden-bir daıyn kadr ekendigin tanytqan. Sóıtip, osyndaı kúrdeli istiń kúrmeýin sheshýge biraz úles qosqan.
Nurekeń «Qyzyláskerdegi» bas býhgalterlik jumysyn aýdannyń «Iýjnyı», «Albarbóget» sovhozdarynda jalǵastyrdy. Is nátıjesi – esep-qısaptyń túgeldiginen turatynyn sol kezdiń ózinde-aq sezingen Nurekeń aýdandaǵy belshesinen qaryzǵa batqan sharýashylyqtardyń bar-joǵyn shotqa salyp, tyǵyryqtan shyǵaryp beretin birden-bir biregeı maman ekendigin Torǵaı jurtyna túgel moıyndata bastaǵan edi. Bir sát saıası basshy retindegi bilim-biligin júzege asyrý úshin Nurekeń «Albarbóget» sovhozynda partkom hatshysy qyzmetin atqaryp, aýyl-eldiń áleýmettik áleýetin biraz bıikke kóterdi. Nurekeń saıası basshylyq jasaǵan «Albarbóget» sovhozynyń sol jyldardaǵy mádenı máseleleri biraz qalypqa kelip, eldiń turmysy men qurylysy, salt-dástúri, óner kóshi edáýir boı túzep qalǵan edi.
Nurekeńniń «Torǵaı» sovhozyna basshylyq jasaǵan jyldaryn eske túsirsek, sol jyldarda, jastar brıgadalaryn jasaqtap, eldi eńbekke tartýdyń utymdy tásilderin týyndatqan edi. Nurekeń, ásirese, jas mamandarǵa jaǵdaı jasaýdy eń birinshi orynǵa qoıatyn. Sonyń nátıjesinde aýdanda isker, maman kadrlar qalyptasty. Bálkim, sodan da bolar, bul sharýashylyqty budan keıin Nurekeń kótergen bıikke eshkim de jetkize almady. Muny sol jerde kindik qany tamyp, týyp-ósken, keıin aýdannyń bedeldi basshylary bolǵan Jaqan Qosabaev, Qaıyrjan Shaızınderdiń Nurekeń jaıly júrekjardy jyly lebizderin talaı estigen bolatynbyz.
Aıtsa, aıtqandaı, Nurekeń atyna zaty saı, shyn mánisindegi shalymdy da, alǵyr sharýashylyq basshysy bola bildi. Nurekeń jumys istegen sol tusta, aýdan sharýashylyqtaryna basshylyq jasaǵan bilgir de biregeı top qalyptasty…
Záıit Ábilqaıyrov, Tólenbek Shaımanov, Sámen Jańabergenovter bul kúnde ortamyzda bolmasa da, olardyń ter tógip, eńbek etken izderi Torǵaı tósinde saırap jatyr. Al osy kúnderi aramyzda aman-esen júrgen Kárimjan, Kádir, Raýl, Qabjálel, Qaıyrjan, Qýandyq, Áltaı syndy bir kezdegi sharýashylyq basshylary Nurekeń eńbegin erekshe baǵalaıdy.
Nurekeńniń bir inisi – Muhametjan Sypabekuly da bar ǵumyryn aýylsharýashylyǵy jolyna arnaǵan, onyń ishinde veterınarııa salasyna eleýli úles qosqan kisi.
Bul kúnde Nurekeń kári Torǵaı kentinde turady. Uldaryn uıaǵa qondyryp, qyzdaryn qııaǵa ushyryp, nemere-shóbereleriniń qyzyǵyn kórip, japyraǵyn jaıqaltyp otyrǵan alyp báıterekke uqsaıdy. Ájemiz Názıpa, Torǵaıdaǵy tarıhshy-qalamger, bul kúnde Astanada turatyn qart jýrnalıst Qorǵan Ámirham Zaulynyń qaryndasy. Birine-biri demeý, sebesin bolyp, jas kúnnen juǵysyp ósken baýyr-dos – týystar baqytty, baqýatty ǵumyr keship keledi. Qasynda keshegiden qalǵan kónekóz qarııalar, bir kezdegi bala dostar, jastyqta jalyndy ǵumyr keshken, qarttyqtyń da jarasty jarqyn sátterin birge bólisip kele jatqan – Ǵabjálel, Oreken, Rahym, Ámirhan syndy zamandastary bar. Bul kisilerdiń barshasy qartaıdym demeı, áli de el tirligine aralasyp, aqyl-keńesterin berip, jastarǵa úlgi kórsetýden jalyqpaıdy. «Sizder alpysqa keldińizder…» – dep bir kezde alpysty asý – qııa kórgen Muqaǵalı ańsaǵan osynaý jas, qazir zeınetkerliktiń de teńgermesine aınalmaı qaldy. Zaman úrdisi alpystyń ózin jigit aǵasyna jatqyzyp jetpiste de jemisti eńbek etýge bolatynyn dáleldep berip otyr.
Al bizdiń áńgimemizdiń keıipkeri – Nuretden Sypabekuly Moldabekov jetpistiń bel ortasyna mol kirse de, boıdaǵy kúsh-qaıratyn joǵaltpaǵan, áli de áleýetti kisi ekenin kórsetip keledi. Oǵan Nurekeńniń aıtqan áńgimeleri, atqarǵan isteri, qımyl-áreketi, júris-turysy da áli kúnge shıraq, shaý tartqandyqtyń belgisi de bilinbeıdi.
Nurekeńniń urpaqtary – Qoıshybekten bastap, ul-qyzdary, kelinderi, nemere, shóbereleriniń birazy tikeleı óz jolyn qýǵan esepshi-ekonomıster.
Oǵan qyzdary Aıgúl, Aınur, Gúlnurdyń ártúrli mekemelerde býhgalterlik qyzmet atqaryp, esep-qısap jumystarynyń qyrýar sharýalaryn eńserip, elge qyzmet etip júrgendikterin aıtsaq ta jetkilikti.
Torǵaı tósinde týyp-ósken bul kúndegi el aǵasy – Nuretden Sypabekuly Moldabekov Allanyń bergen densaýlyǵynyń arqasynda áli de bolsa tuǵyrdan túspeı, sharýashylyq tizginin ustaǵan jas mamandarǵa únemi aqyl-keńes berip keledi. Kóp jyl júregine jınaǵan is-tájirıbesin elekten ótkizip, el turmysynyń túzelip ilgeri basýyna barynsha úles qosý onyń basty maqsaty. Munyń syrtynda, Nurekeńniń ósirip-baqqan óz urpaqtary qazir respýblıkanyń túkpir-túkpirinde belsendi eńbek etip, ár tarapta abyroı bıiginen kórinip júr.
Bul kúnde Nurekeńdi Astana, Almaty, Qostanaı joldarynan jıi kórýge bolady. Qudaı qosqan qosaǵy Názıfa apaı ekeýi – balalarynyń, nemere-shóbereleriniń ortasynda bolyp, ata-ananyń paryzdy isin atqaryp, baıandy baqytty bólisýde. О́tken joldary Nurekeń apaı ekeýi Allanyń aldyndaǵy paryzdy jolynan ótip, Mekkege deıin sapar shegip qaıtty.
Nurly júreginiń shýaǵy men shapaǵatyn týǵan jeriniń ósip-órkendeýine aıanbaı jumsaǵan Nuretden aǵanyń jemisti jolyn tilge tıek ete otyryp, sóz sońyn aqyn retinde inilik lebizben aıaqtaǵym keldi.
Qashanda qushaǵyńda gúl erkesi,
Torǵaıdyń áli talaı túler tósi.
О́zińsiń eliń súıip erkeletken –
Nureshi, Nuretdeni, Nurekesi!
Serik TURǴYNBEKULY.