Bahadúr

Senbi, 29 qyrkúıek 2012 8:18

Jaqsy kórgen kitabyńdy qaıtalaı oqıtynyń bolady. Ásirese, jastaý kezińde. Keıinirek azaıa beredi qaıtalaı oqý. Ásirese, aqparat aǵyndap, teledıdar toqtamaı, ınternet ıtinip turǵan qazirgideı zamanda. Sonda da óte-móte unatqan kitabyńnyń ózin eki retten artyq oqý sırek bolsa kerek. Al bizdiń osy bertingi kezde bir kitapty úsh ret oqyǵanymyz bar. Onyń jaıy bylaı.

Senbi, 29 qyrkúıek 2012 8:18

Jaqsy kórgen kitabyńdy qaıtalaı oqıtynyń bolady. Ásirese, jastaý kezińde. Keıinirek azaıa beredi qaıtalaı oqý. Ásirese, aqparat aǵyndap, teledıdar toqtamaı, ınternet ıtinip turǵan qazirgideı zamanda. Sonda da óte-móte unatqan kitabyńnyń ózin eki retten artyq oqý sırek bolsa kerek. Al bizdiń osy bertingi kezde bir kitapty úsh ret oqyǵanymyz bar. Onyń jaıy bylaı.

Toqsan jetinshi jyldyń kúzinde astananyń Aqmolaǵa aýysýy bastaldy. Kósh basynda biz kettik. «Qazaqstan te­ledıdary men radıosy» respýb­lıka­lyq korporasııasynyń birinshi vıse-prezıdenti kezimiz. Bizdiń aldymyzǵa qoıylǵan mindet – Aqmolaǵa bılik qu­rylymdary aýysatyn kezge deıin aq­parattyq «Aqsham» baǵdarlamasyn bo­lashaq jańa astanadan taratýdy qam­tamasyz etý. Jolǵa shyǵarda sonyń al­dynda bastap, aıaqtalmaı qalǵan bir ki­tapty qolǵa aldym da poıyzda bitirip tastadym. Kele jumysqa bas qoıdyq. Biraz kúnnen keıin jańa jerge de kóndikkendeı boldyq. Úırengen ádet boıynsha kitap dúkenderin izdeýge kiristim. Qaıran qaldym. Senseńiz de, senbeseńiz de sol – 1997 jyldyń kúz­in­de Aqmola qalasynda birde-bir kitap dúkeni qalmaǵan eken! Kitaphanaǵa bara qoıatyndaı jaǵdaı joq. Ýaqytsha túsken týysqanymnyń úıinen emge bir kórkem ádebıet kitaby tabylsaıshy! Qazaqsha turmaq, orysshasy da. Tek balalarynyń oqýlyqtary ǵana. Sodan Almatydan ala kelgen jańaǵy jalǵyz kitapty qolǵa qaıta almaımyn ba. Áýelde munyń aldynda oqyp shyqqan dúnıeni basqa kitap bolmaǵan soń ǵana qaıta bastaǵanym ras edi. Sóıtsem ózine taǵy tartyp barady, tartyp barady. Baıaǵyda, bala kúnimizde Berdibek aǵanyń «Balalyq shaqqa saıahatyn» oqyǵanymyzda osyndaı kúı keshetinimiz este. Ol kitap sizdi sonaý Qytaı shekarasynyń tap irgesindegi Naryn­qol jerine, Tekes boıyna ilestire jó­nel­se, bul kitap sizdi sonaý ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldarynyń sońǵy tusyna, sonaý Jýaly jerindegi Myńbulaq atty aýylǵa alyp ketedi. Alyp ketedi de, sol Myńbulaqqa matap-baılap tastaıdy. Kitaptyń sońy­na jetkenshe avtordyń janynda júre­siz de qoıasyz. Ol qaıda barsa siz de sonda barasyz, ol qýansa qýanasyz, ol qaıǵyrsa qaıǵyrasyz. Búkil roman mól­tek áńgimelerden túzilgen. Bireýin oqısyz da sál toqtap qalasyz. Oqy­ǵanyńyzdy túsiný úshin emes, túısiný úshin, tushyný úshin. Tańdaıyńyzǵa dámin alý úshin. Boıaýyna kóz qanyq­tyrý úshin. Biri tátti, biri kermek, biri nurly, biri muńdy, biri syrly, biri jyrly. Birinen biri ótedi. Til qandaı, stıl qandaı. Typ-tynysh túnde tuıaqtyń tasqa tıgenindeı taq-taq etip turǵan qarapaıym da qunarly sózder shyp-shymyr, jup-jumyr sóılemder­men órilip kete beredi, kete beredi. Bas ala almaısyz. Bizdiń eki qaıtara oqyp júrgenimiz roman-dılogııanyń birinshi kitaby bolatyn. Dılogııanyń ekinshi kitaby da laıyqty jalǵasyn tapty. Ony da qushtarlana oqydyq.Árıne, ár kitap árkimge árqıly áser etedi. Talǵam týraly talaspaıdy. Oqyr­man retinde bul kitapqa alabóten qulap túsýimniń ózindik sebebi de bar. Meniń de taǵdyrymnyń kitap keıip­keri­niń taǵdyryna uqsastyǵy kóp edi. Men de ákeden jastaı qalyp edim. Meniń anam da alty balany qanattyǵa qaqtyrmaı, tumsyqtyǵa shoqyttyrmaı jetkizip edi. Onyń ústine ol kisi osy kitaptaǵy oqıǵalar ótip jatqan ortada ósken. Jýalynyń qyzy. Shańlaqta turǵan. Bul kádimgi kúni keshegi Kantemırovka. Sol jaqtaǵy Myńbulaq, Keń­bulaq, Taldybulaq degendeı eldi mekenderdiń bári kezinde kóship kelgenderdiń atymen Antonovka, Evgenevka, Samsonovka, Mıhaılovka dep atala bergen edi ǵoı. Sodan da bul kitap maǵan bir jaǵynan naǵashylar jeriniń kórkem kelbetindeı, jan anamnyń balalyq shaǵynyń syrly sýretindeı ystyq. Bul kitap maǵan jalpy analar erligine sózben soǵylǵan eskertkishteı kórinedi de turady. Eń qyzyǵy – sol kitapty jaqynda qolǵa qaıta alyp, áýelde ár jer-ár jerin qararmyn, esime túsirermin dep bastasam da oqyǵannan oqyp otyryp, aıaǵyna bir-aq shyqqanym… Al úsh ret oqýǵa jaraǵan kitaptyń tipti de tegin emestigine kúmán bolmasqa kerek.Ol kitap – «Aı men Aısha» romany. Bul roman jesirliktiń jyry, jetim­diktiń jyry, qaıǵyny qaqyratqan qaı­sarlyqtyń jeńis jyry bolyp shyqty. «Aı men Aısha» endigi jerde keshegi totalıtarlyq qoǵamnyń halyqtar taǵ­dyryna jasaǵan elirme eksperı­menti­niń, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń qazaq dalasynda, qazaq balasynda, qazaq sanasynda qaldyrǵan qasiret tańbasynyń syrly da surapyl sýreti, kórkem sózben yzylǵan kelisti kestesi kúıinde qala bermek.«Aı men Aısha» búginde seksenniń seńgirine Alashtyń ardaqty aqsaqaly retinde shyǵyp otyrǵan (bizdiń gazette munan eki kún buryn jarııalanǵan «Topjarǵan» atty kólemdi maqala­syn­da Qazaqstannyń Eńbek Eri Ábish Kekilbaev Sheraǵańdy osylaı atap edi) Halyq jazýshysy, Memlekettik syı­lyq­tyń laýreaty, ardaqty aǵamyz Sher­han Murtaza shyǵarmashylyǵynyń kórkemdik turǵydaǵy zańǵar bıigi ǵana emes, qalamgerdiń talant tabıǵatyn basqa týyndylarynan góri tereńirek tanytatyn dara dúnıesi.«Aı men Aıshany» oqı otyryp, qazaqtyń jartysyna jýyǵyn jutyp jibergen jaıyndaı otyz ekinshi jyl­dyń ajal apanynan aman qalǵan azyn­aýlaq balalardyń biri bolyp ildaldalap ilikken shaqalaq Sherhannyń, eliniń sózin sóılemekke umtylǵannyń bárin obyrdaı opqan otyz jetiniń oıranynda ákesinen tirideı aıyrylǵan náreste Sherhannyń, jasy onǵa da tolmaǵan tusta eli eki qoǵamdyq júıeniń, eki ıdeologııanyń egesinen qanqasapqa urynyp, qara qaǵaz oqýmen saýaty ashylǵandardy kórip ósken bala Sherhannyń, aýyldaǵy aǵaıyn­dardan shekken qorlyǵynan anasy Aıshamen birge elden údere kóshýine týra kelgen, ınternat nanymen júrek jal­ǵaǵan jasóspirim Sherhannyń keıinnen jazýdyń sońyna túspeýge, bala kú­ninde júreginde jattalǵan jaılar­dy, sanasynda saqtalǵan sezimderdi qaǵaz betinde árlemeýge áddi de joq edi.«Egde tartqanda búgin kórgeniń erteń esten shyǵady.Al endi bala kezde kórgenim, estigenim búgingideı áli esimde.Endeshe, tekke kúshene bermeı, sony nege jazbaımyn?«Ata-babamnyń, Aıshanyń arýaǵy jar bola kór!» – dep qolyma qalam aldym», deıdi avtor kitaptyń jol­asharynda.Jazýshy bolamyn degen adamǵa kóp nárse kerek. Qudaı bergen talant kerek, saýsaǵyń múıizdelgenshe qaǵaz qa­ja­ǵanda qajymaıtyn-talmaıtyn qýat kerek, erinbeıtin-jalyqpaıtyn eńbek­qor­lyq kerek, til baılyǵy kerek, se­zim­taldyq kerek. Sol kóp kerektiń biri de, biregeıi de – ómirbaıan baılyǵy. Ol jaǵy oıdaǵydaı bolmaǵanda qansha jerden talanty kerip bara jatsa da biraz jyldan keıin saýsaǵyn sorýdy bastaıdy keıbir sýretkerlerińiz.Sherhan Murtaza – taǵdyrly talant. Onyń búkil ómiri tabıǵat-ana ber­gen qabilet-qarymyn aıqara asha túsýge qyzmet etý úshin órilgendeı áser qaldyrady. Onyń búkil taǵdyry qarama-qaıshylyqtardyń qıylysy­nan, quıylysynan ádeıi túzilgendeı bolady da turady. «О́leń degen tý­maıdy jaıshylyqta, óleń degen tý­laıdy qaıshylyqta». Bir aqynymyz­dyń osy sózi talant tabıǵatyn tamasha tanytady, shyǵarmashylyq kiltin qol­ǵa ádemi ustatady. Oılap otyrsańyz Sherhan Murtazanyń tirshiliktegi jo­ly ot pen sýdaı sharpysqan kereǵar­lyqtardyń jıyntyǵy sııaqty. Sher­aǵań fenomeniniń syryn sosıalızmniń kúngeıi men kóleńkesi qatar órilgen kúrdeli bitimimen, totalıtarızm tabı­ǵa­ty men qazaqy keńdiktiń basy pispes dramasymen de túsindire salý qıyn. Onyń esiminiń ózindegi «sher» sóziniń de eki maǵynasy bar emes pe? Bireýi – muń-zar, ýaıym. Bireýi – jolbarys. Jalańtós babamyz Samarqanda saldy­ratyn arystan qaqpaly medreseniń «Shırdor» atalatyny sodan. «Aı men Aıshadaǵy» bas keıipkerdiń esimi Baryshan dep alynatyny da sodan. O basta ata-anasy jolbarystaı júrekti bolsyn dep qoıǵan ǵoı bul esimdi. Sol ul rasynda da jolbarystaı júrekti bolyp ósken. Qaıtersiń, jolbarystaı júrekti ul dáıim jolyn kes-kestegen qaıǵy-qasiretpen, aldy-artyn torla­ǵan ýaıymmen, muńmen jaǵalasa júrý­ge, jantalasa ómir súrýge, janyn jegen jamandyqtardy janyshtap, joıyp otyrýǵa májbúr etilgen. Qarańyzshy, rasynda da, bala kúninde bir qyrǵyn­nan keıin bir qyrǵyn kezektesip kelgen de turǵan ǵoı. Mań dalasynda maly myńǵyryp júretin qazaqqa aıaq asty­nan ashtyq tónip, halyqtyń jartysyn­daıyn jer jutyp jatqan otyz ekinshi jyly týady da, orta eseppen on balanyń toǵyzy tiri tura almaǵan sol zulmattan aman qalady; ne jazyǵy bary belgisiz kúıde ákesi aıdalaǵa aıdalyp kete barady, sol jaqta júrip Sibirdiń qaptaǵan qaraǵaıynyń biriniń túbinde máńgilik tynyshtyq tabady; soǵys jyldarynda tigerge tuıaqsyz otbasynyń shańyraǵy ortasyna túsip, endi úmiti úziledi dep turǵan jerinen bir kezdegi ájeptáýir dáýletti áýletti ashtyq aranyna aıdap tyqqan, odan keıin ákeden aıyrǵan sol ókimet jańaǵy jetimge kómek qolyn sozady, aldymen ınternatqa ornalastyrady, odan keıin mektep bitirgen tusynda qaıtadan ja­rylqap, sonaý Máskeýde, onyń da ta­laılardyń túsine kiretin eń basty ýnıversıtetinde oqýyna jaǵdaı jasaıdy, o basta baspa redaktory fakýltetiniń ornyna polıgrafııa mashınalarynyń oqýy degen tehnologııalyq fakýltetke otyrǵyzyp qoıady da, kóp uzatpaı jýrnalıstıka fakýltetinen bir-aq shyǵartady. Sóıtse, muny ákesinen aıyr­tatyn Stalın ózi qaıtys bola­rynyń aldynda Polıgrafııa ınstı­týty­nyń baspa redaktory fakýltetin Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetine qosý týraly qaýlyǵa qol qoıyp ketken eken. Odan keıin de Sherhan Murtaza sol qoǵamnyń ıgiligin bir adamdaı-aq kórdi: ýnıversıtet bitirisimen Alma­ty­ǵa kelip, qazaqtyń jaqsysy men jaısańynyń ortasyna tústi, gazettiń jumysymen júrip el kórdi, jer kórdi, jaqsy men jamandy tanydy, ysylyp, tájirıbe jınaqtaǵan shaǵynda, orda buzar otyzynda respýblıkalyq jastar basylymynyń tizginin ustady, sodan kabınetten kabınet, kólikten kólik, hatshy qyzdan hatshy qyz aýystyrdy da otyrdy, bir gazetten keıin bir gazetti, bir jýrnaldan keıin bir jýrnaldy basqaryp, Jazýshylar odaǵy syndy kıeli shańyraqta ekinshi hatshy boldy, respýblıkalyq teleradıo korpora­sııa­syna da tóraǵalyq jasady, qysqasy, attaı qyryq bes jyl boıy attan tús­ken joq, qatarynan birneshe ret el Parlamentiniń depýtaty bolyp ta saılandy. Sóıtip, balaýsa balǵyn kú­ninde kóz jasyn tókkizip, ómirin óksit­ken, oıda oıyn oryp, qyrda qııalyn qyryp kete jazdaǵan keńes ókimeti keıinnen sol qııanatyna qysylǵandaı bolyp, osynyń báriniń bodaýyna biraz jaqsylyq jasap-aq baqqandaı. Iá, bylaısha qaraǵanda Sheraǵańnyń keshegi keńestik kezeńge degen narazylyǵy men razylyǵy teń túsýge tıis te sııaq­ty edi. Solaı bolyp ta keldi. Kópke deıin. Sýretkerlik shalymdylyǵy art­qan saıyn, azamattyq ustanymy orny­ǵa túsken saıyn, totalıtarızm tabı­ǵatyn tanyp-bile bergen saıyn, bostan sana beleń alǵan saıyn qalamgerdiń ol qoǵamǵa, ol kezeńge razylyǵyn narazy­lyǵy basa berdi, bul arqyly qa­lamgerdiń oıshyldyǵy tereńdep, taldaý qýaty kúsheıdi, aınalyp kelgende munyń ózi onyń jazýshylyq shyǵar­mashylyǵyn da, jýrnalıstik qalam qarymyn da jańa belesterge bastady.1958 jyly jaryq kórgen «Qury­lys­shy Dáký» degen ocherkter jına­ǵynda da, «Tabylǵan teńiz», «Bultsyz kúngi naızaǵaı», «Belgisiz soldattyń balasy» atty povesterdiń bárinde de, keıinirektegi «41-jylǵy kelinshek», «Internat nany» atty áńgimeler jınaqtarynda da negizinen ýaqyttyń kókeıkesti máseleleri shyǵarma arqaýy etilip, zamandastarymyzdyń san qıly beıneleri kestelendi. Al 1978 jyly Qazaq SSR Memlekettik syılyǵy berilgen «Qara marjan» romanynda na­ǵyz qany tamyp turǵan búgingi kún ta­qy­ryby qozǵalyp, óndiristik qaq­tyǵystar arqyly adamgershilik máse­leleri ótkir kóterildi. Bul roman boı­ynsha kezinde fılm túsirilgeni, spektakl qoıylǵany, shyǵarmanyń birneshe tilderge aýdarylǵany týyndynyń tolymdylyǵyn tanytyp tur.Áıtse de ol jyldarda Sherhan Mur­taza talantynyń tegeýrini eń al­dy­men aıaqqa quıǵan astaı shap-shaǵyn, avtordyń óz turpatyndaı shyp-shymyr, tili tógilip, órnegi órilip keletin áserli áńgimelerinen kórindi. Ásire­se, jazýshynyń «Bir názik sáýle», «41-jyl­ǵy kelinshek», «Shekshek shy­ryl­daıdy», «Sol bir kúz», «Jańbyrly toı», «Shaqalaq» sııaqty týyndylaryn qazaq ádebıetindegi áńgime janrynyń eń ádemi úlgileriniń qataryna senimmen qosýǵa bolady. Kórkem sózdiń zergeri, asa talǵampaz talant Tahaýı Ahta­novtyń jańaǵy atalǵan áńgime­lerdiń arasynan «Bir názik sáýleni» «bizdi qatty súısindirgen, ishimizdi jylytqan» dep ataǵany kóp jaıdy ańǵartady. Baǵa degenniń ózi de salys­tyrmaly nárse ǵoı bilgenge. Baǵanyń baǵasy baǵany berýshiniń baǵasyna baılanysty. Bireýdiń «keremet» degeninen bireýdiń «jaman emes» degeni salmaqtyraq shyǵatyn kezder bar. Osy turǵydan qaraǵanda aýzy dýaly, sózi ýáli qaıran Ǵabeńniń – Ǵabıt Músi­repovtiń «Qyzyl jebe» romany jaıynda aıtqan: «Juldyz kópirden» men Turar Rysqulov beınesin tanı aldym deýime bolar edi», «Sherhan keshegi Turardy kóp izdenýler arqyly tapty deýge týra keledi» degendeı qarapaıym sóılemdermen bergen baǵa­syn basqalardyń aýyz ashyp, kóz juma, tańdana, tamsana sóz etkeninen de qymbat kóretinimiz ras.«Qyzyl jebe» – Sherhan Murtaza degen onsyz da abyroıly atty odan saıyn arýaqtandyryp jibergen, avtor­dy qazaq ádebıetiniń daýsyz daryn­dary, shyn sheberleri, syrly sýretkerleri qataryna birjolata qosyp bergen bitimi bólek týyndy. «Qyzyl jebe» – Sherhan Murtazanyń basty kitaby. Romandy jazý barysynda qalamgerdiń óziniń de adam, tulǵa, azamat retinde óskenine, óziniń de kúresker retinde shyńdala túskenine shák bolmasa kerek. Avtordyń onyń aldyndaǵy jıyrma­shaq­ty jylda jınaǵan jazýshylyq tájirıbesi de, sıýjet qurý, keıipker daralaý, sóz saralaý ustalyǵy da, jýrnalıstik izdengishtigi de, pýblısıstik paıymy da, tarıhshyl­dyq tolǵamy da, azamattyq ustanymy da… bári-bári bir-birine qosyla kelip, biz­diń aldymyzǵa Turar týraly bes ki­taptyq roman-hamsany tosty. Osy jolǵa jıyrma jylǵy ómirin, mazasyz kúnderi men uıqysyz túnderin jumsaǵan, jabylǵan jala men jaǵylǵan kúıege janyn jabyrqatyp, júıkesin juqart­qan Sher­han Murtaza túptiń túbinde jazý­shylyq jeńisine jetti – asyl azama­tymyzdyń halyq úshin jasaǵan uly erliginiń qadir-qasıetin aıqara ashatyn týyndyny dúnıege ákeldi. Onyń syr­tynda qalamger Turardyń túrki dú­nıesiniń tutastyǵy jolyndaǵy jan­kesh­­ti eńbeginiń mán-maǵynasyn da tolymdy tanytty.Bes kitaptyń ár sóılemi minsiz qalanyp, qashalyp, ár beti sonshama qyrlanyp-syrlanyp, jutynyp tur­maǵan da shyǵar. Bazbir tustarda sýretteýdi baıandaý basyńqyrap ketetin de shyǵar. Bári múmkin. Orasan sharýa olqylyqsyz bolmaıdy. Ol ras. Biraq sonyń bárin bul shyǵarmanyń basynan aıaǵyna deıin, alǵashqy sóıleminen sońǵy sóılemine deıin kernep turǵan uly rýh – qazaqtyń azatshyl rýhy, Tu­rardyń «táýeldilikpen kúresi» (Ǵabıt Músirepovtiń sózi), avtordyń halyq isi jolynda sheıit bolǵan uly tulǵaǵa degen uly mahabbaty joıyp, shaıyp jiberetini taǵy ras. Romandy oqı oty­ryp biz óz násilimizden osyndaı adam shyqqanyna qýanamyz, onyń Stalındeı qandyqol dıktatormen dáleldi daý­lasqanyna, tıranmen tegeýrindi tireskenine maqtanamyz, búgin tańda kún tártibine qoıylyp otyrǵan orta­azııa­lyq yqpaldastyq sııaqty taǵdyr­shesh­ti, kókeıkesti máselelerdi sonaý jıyr­masynshy ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyldarynda kóterip, kóterip qana qoımaı, sol jolda naqty jumys júrgizgenine qaıran qalamyz, munyń bári bizdiń ulttyq sana-sezimimizdi ush­taıdy, ul-qyzymyzdy uly murattarǵa umtyldyrady. Osy qasıetimen Sherhan Murtaza romany ádebıettiń de, mádenıettiń de sheńberinen shyǵyp, rýhanııattyń arnasynan asyp, belgili bir dárejede saıası sıpatqa da ıe bo­lady. «Qyzyl jebe» qazaqqa sony­sy­men de qasterli, sonysymen de qymbat.Bul ara, árıne, Turar Rysqulovtyń taý turpatty tulǵasy týraly tolǵap turyp alar jer emes. Biz tek roman keıipkeri jaıyndaǵy Elbasymyz Nur­sultan Ábishuly Nazarbaevtyń 1994 jylǵy Tarıhı zerde keshinde sóılegen sózinen úzindi keltirýmen shekteleıik. Prezıdent sonda bylaı degen edi:«Turar Rysqulovtyń asyl arýaǵy­na taǵzym etip, atyn ardaqtaǵanda bizdiń oıymyzǵa onyń el úshin etken eń eresen, eń iri, eń qasıetti eńbegi aldy­men oralady. Qazaq dalasyna aıdyń-kúnniń amanynda, qazan urmaı, qar jaýmaı-aq kelgen naǵyz náýbet – alapat asharshylyq tusynda Rysqulov tulǵasynyń shyn máninde uly ekeni aıqyn kórindi. Aq degeni alǵys, qara degeni qarǵys bolyp turǵan, qyryna alǵannyń qabyrǵasyn qaqyratyp, kóldeneń turǵannyń bárin kórde shiritip jatqan Stalındeı tıranǵa qarsy shabý, qazaq dalasyndaǵy qoldan jasalǵan qyrǵyndy toqtattyrýdy talap etý ólimge bas tigip, ajal aýzyna ózi barýmen birdeı erlik bolatyn. Keıinnen Rysqulovtyń úsh haty boıynsha respýblıkadaǵy jaǵdaı tekserilgeni, Goloshekın basqa qyzmetke aýystyry­lyp, ornyna halyq «Myrzajan» atap ketken Mırzoıan kelgeni, sóıtip aına­la­sy eki jyldyń ishinde tutas bir ult­tyń teń jartysyna jýyǵyn jýsatyp salǵan HH ǵasyrdyń sumdyq tragedııa­sy toqtatylǵany bárińizge belgili. Al osy iske qozǵaý salyp bergen Turar Rysqulov edi. Osy uly eńbegi úshin Qazaq eli Turar Rysqulovtyń atyn máńgi-baqı ardaqtap ótetin bolady!».Oǵan deıin qazaq balasy atqaryp kórmegen asa laýazymdy qyzmette –RSFSR Halyq Komıssarlary Keńesi Tóraǵasynyń orynbasary qyzmetinde on bir jyl boıy otyrsa da, áldeqashan resmı turǵyda aqtalsa da bir kezdegi «neopantúrikshi» ataǵy qalmaı-aq qoı­ǵan Turar Rysqulovty halyq sana­synda qaıta tiriltip bergen, onyń qandaı jaıdy da arǵydan oılaıtyn bıik parasat ıesi, halqynyń múddesi jolynda shybyn janyn qıyp ketýge bar uly júrek ıesi, senimine selkeý túsirmeıtin, aıtqanynan qaıtpaıtyn táýekelshil, tutas tulǵa bolǵanyn kemel kórkemdikpen kestelep bergen Sherhan Murtazanyń atyn da halqy­myz árqashan ardaqtaıtyny anyq dep senemiz!Turar tulǵasyna qatysty Sher­aǵańnyń halyq aldynda taǵy bir eleýli eńbegi bar. Oǵan kýáger ǵana emes, tikeleı qatysty adam retinde men bul jaıynda osy toı tusynda aıtýdy paryzym dep sanaımyn.Ana jyly biz «Egemen Qazaq­standa» Prezıdent Nursultan Nazarbaev týraly jarııalanǵan maqala, suh­battardan «Elbasy» atty kólemdi jı­naq qurastyrdyq. Sonda Sheraǵańnyń Elbasydan alǵan 1992 jylǵy suhbaty basyldy. Áńgimeniń aıaq jaǵynda «Ýa­qyt tyǵyz. Osy sizderde bos ýaqyt bola ma ózi? Ana bir jyly Jastar teatryna Kolbındi zorlaǵandaı etip ertip barǵanyńyz esimde. Sońǵy ret teatrǵa qashan bardyńyz?» degen suraq qoıylady. Bizdiń aıtqaly otyrǵany­myz da osy – Kolbındi teatrǵa zorlaǵandaı etip ertip barýdyń jaıy.Jer ortasynan asyp, jasy elýden eńkeıgen shaǵynda Sheraǵań jańa janrdyń jalyna jarmasty: birinen keıin birin jalǵastyryp, «Stalınge hat», «Beseýdiń haty» degen eki drama jazdy. Ekeýi de Jastar teatrynda qoıyl­dy. Ol dramalarynyń áseri bu­ryn ózi sýretteıtin bultsyz kúngi naızaǵaıdaı boldy. Halyq aǵylatyn da jatatyn. Anshlagtan anshlag. Orta­lyq komıtettiń Ideologııa bóliminde mádenıet sektorynyń meńgerýshisi kezim. Bólim meńgerýshisi – Myrzataı Joldasbekov. Myrzekeń Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasy Nursultan Nazar­baevqa kirip, «Stalınge hattyń» ha­lyq­qa áserin aıtyp, teatrǵa shaqyrdy. «Kelisti, keletin boldy», dep aıtty bizge. Teatrǵa, avtorǵa aıtyp, olardy da qýantyp, daıyndalyp jatyrmyz. Spek­takl qoıylarǵa eki kún qalǵanda basqa bir habar jetti: Sovmın tór­aǵasy teatrǵa Birinshi hatshymen birge keletin bolypty. Endi qýanar-qýan­basymyzdy bilmeı qaldyq. Bir jaǵy­nan jaqsy, árıne. Respýblıka jetek­shisiniń ulttyq ónerimizdegi eleýli qubylys delinip otyrǵan qoıylymdy kórgeni. Ekinshi jaǵynan… Qansha jerden ınternasıonalıst bolǵanyńmen, qansha jerden kommýnıst bolǵanyń­men, qansha jerden Ortalyq komıtette otyrǵanyńmen búıregińniń bir bury­shynda Kolbınniń ulty da, syrttan kelgeni de turady… «Úkimet basshysyn beker shaqyrǵan joq pa ekenbiz ózi?» degendeı oılar da kelgenin nesine jasyraıyq. Sol kúnderi tipti taýdan-tastan qaıtpaıtyn Sheraǵańnyń ózi de mazasyzdanǵan-aq shyǵar. Ony Raıym­bek Seıitmetov týraly jazǵan «Naı­zaǵaı bultty kúnderi ǵana jarqyl­daıdy» atty maqalasyndaǵy: «Al endi sol spektaklge Kolbınniń ózi keldi. Mine, qaharly shaq. Qorqynyshty ma, joq pa?» degen joldarǵa qarap aıtyp otyrmyn. Birinshi basshynyń aty birinshi basshy. Qalaı qaraıdy, qandaı baǵa beredi? Ne oılaıdy? Nendeı sheshim jasalady? Sonymen, Nazarbaev spektaklge Kolbındi alyp keletin boldy. Olarǵa ilesip búkil bıýro kóship keletin boldy. Qazaq teatrynyń qaıda ekenin bilmeıtin mınıstrler «vertýshkamen» telefondap, shaqyrý bılet suraýdy shyǵardy. Qoıylym kúni de keldi. Spektakl bastaldy. Kórsetilim­ge jaýapty adam retinde (mádenıet sektorynyń meńgerýshisi edim) birinshi qatardyń eń shetinen ózime oryn qaldyryp qoıǵanmyn. Bir kózim sahnada, bir kózim Kolbınde. Qyrynan kóz salamyn. Birneshe ret kórgen spektaklim ǵoı, birazdan keıin sahnadan góri Kolbınge kóbirek qaraı bastadym. Janyndaǵylar, artyndaǵylar onyń júzine olaı zer sala almaıdy. Áı, degenmen sonsha sańylaýsyz emes eken. Kóp ótpeı-aq bárin túsindi. Sahnada Stalın men Goloshekın júrgenimen sanada Gorbachev pen Kolbın turǵanyn da, ózin bul spektaklge Nazarbaevtyń nege alyp kelgenin de túsindi. Emosııasyn jasyra almaıtyn kisi edi. Spektakl sońynan qol soqqan da joq, rejısserge de, dramatýrgqa da eshteńe aıtpady. Ún-túnsiz ketti de qaldy. Al endi negizgi túıindi Sheraǵańnyń ózinen tyńdaıyq. Jańaǵy maqalada avtor ári qaraı bylaı deıdi: «Kolbınniń ózi keldi, onyń nókerleri keldi, kórdi. Halyq degen kóp. Kolbınniń qabaǵy salbyraı tústi, tistendi bilem, kim biledi, tisin shyqyrlatqan da shyǵar, biraq lám demedi, ne bolsa da ishinde ketti. Mine, múmkin sol sátte oıǵa qalǵan shyǵar, myna halyqpen oınaýǵa bolmaıtynyn oılaǵan shyǵar. Kim biledi, taǵdyr ma, jazý ma, álde halyqtyń qarǵysy ma, Qazaqstannan ketti, kóp uzamaı dúnıe­den qaıtty. Áıtpese sonshalyqty basy jerge tıip turǵan jan emes edi».Sherhan Murtaza halqyna osylaı da kómek kórsetken.Sheraǵańnyń halqyna kómek kórsetken kezi kóp.«Lenınshil jas» gazetin basqaryp, sóz shideri sheshilmegen, oı tusaýy aǵytylmaǵan sol zamannyń ózinde jastarymyzdyń jigerin janıtyn, namysyn qamshylaıtyn maqalalardy jańbyr-jańbyrdyń ara-arasymen ót­kizip qoıyp otyrǵanda da, til, mektep, dástúr sııaqty shetin máselelerdi shetinen qozǵap, kishi SK úlken SK-dan eki kúnniń birinde eskertpe alyp, ózi sóz estip jatsa da baǵytynan taımaı, birmoıyndap, isteıtinin isteı bergen kezinde de, komsomol basylymyna qazaq dalasynyń qıyr-qıyrynan sen tur, men ataıyn deıtin saıdyń tasyn­daı talanttardy jınap alyp, olardy bir maqsatqa jumyldyryp, baýlyp-qaǵyp, shekpeninen shyǵaryp, ádebıet­tiń aıdynyna júzdirip, jýrnalıs­tı­kanyń jaılaýyna júıtkite jiberip otyrǵanda da sóıtken.«Jalyn» almanaǵyn basqaryp, jas talanttardyń tumyldyryǵyn aǵy­typ, «Týrabıdiń trıbýnasy» degen aty­shýly aıdarmen ádebıettegi súreń­sizdikke, haltýraǵa ashyq maıdan ashqanda da sóıtken.«Juldyz» jýrnalyn basqaryp, shy­­ǵarma ataýlynyń bárine ádiletti qaraǵandyqtan, shyn talantty, shyn tań­daýly týyndylar ǵana basyl­ǵan­dyqtan jýrnaldy ár qoıshynyń etiginiń qonyshynda júretindeı etkizgende, basylymynyń taralymyn qazir adam aıtqysyz deńgeıge – eki júz myńǵa jetkizgende de sóıtken.«Qazaq ádebıeti» gazetin basqaryp, basylym betinde ultymyzdyń eń bir dilgir máselelerin birinen keıin birin kótertip, tarıhtyń nebir aqtańdaq­taryn ashqyzyp, qazaqtyń ul-qyzda­ryn erkin oılaýǵa, erkin sóıleýge, erkin jazýǵa shaqyrǵanda da, on alty bet­tiń bir betin de qaldyrmaı oqıtyndaı jaǵdaıǵa aparǵanda da sóıtken.«Egemen Qazaqstandy» basqaryp, keshegi syqyrlaǵan SK-nyń syqıǵan «SQ»-syn erkin eldiń «Egemenine», táýelsizdik trıbýnasyna, memleket­tilik­tiń minberine aınaldyryp bergende de sóıtken.Qazaq televızııasyn basqaryp, talaı jyl boıy kógildir ekranda ógeı balanyń kúnin keshken qazaq tiliniń kósegesin kógertkende, ana tilimizdegi baǵdarlamalardyń sanyn kóbeıtip, sapasyn arttyrǵanda, sondaǵy siresken seńdi buzyp, aqparattyń bul sala­syna da qazaqy qan quıýǵa bolatynyn dáleldegende de sóıtken.Parlament depýtaty kezinde ult namysy úshin, tilimizdiń, eldigimizdiń esesi ketpeýi úshin nebir aıtys-tartystarǵa túsip, qos tildi de memlekettik til etip Konstıtýsııaǵa jazaıyq dep janyǵa qalǵandarǵa qaratyp: «Jy­landa ǵana aıyr til bolady, al adamda til bireý!» dep aqyryp shyq­qanda da, rýhanı salany shómishten qysýǵa beıim turatyn úkimetti óńesh­ten qysýǵa deıin baryp shyryldap shyq­qanda da sóıtken.Osylaı jalǵastyra berýge bolady.Sheraǵańnyń ómirindegi qysqa da bolsa asa nátıjeli belesterdiń biri, sóz joq, «Egemen Qazaqstandy» basqarǵan jyldary. Sherhan Murtaza gazettiń jetekshiligine asa bir talmaý tusta keldi. Ol kisi basylym tizginin qolǵa alǵanda gazettiń bas gazet degen baıaǵy aty ǵana qalǵan edi. Partııanyń basynan baǵy taıyńqyraı bastaǵan «qaıta qurý» jyldarynda buryn negizinen Ortalyq komıtettiń organy degen atymen dúrdıip júrgen basylym­nyń da bedeli báseńdep ketken bola­tyn. Zamanynda Smaǵul, Júsipbek, Beıimbet, Sáken, Turar syndy tulǵalar basqarǵan gazettiń kúıi ketińkirep júrgenine ishteı qınalatynbyz. Aqy­ry Ortalyq komıtette oılana-oılana kele bir oıǵa toqtadyq. Gazet bas­shylyǵyn kúsheıtý kerek. Sonda ony kim jańasha basqara alady? Ondaı adam, bizdińshe, bireý-aq – Sherhan Mur­tazaev. «Qazaq ádebıeti» gazetin jutyndyryp shyǵaryp otyr. Buryn basqarǵan basylymdarynyń báriniń baǵyn ashqan. Osy oıymyzdy Prezıdentke jetkizeıik, kelisimin alaıyq desek, orta tustan aqyl qosa qalǵan bireýlerdiń shyǵa kelgeni. «Sheraǵań aptasyna bir shyǵatyn gazetten kún saıyn shyǵatyn gazetke barýǵa kelise qoımas, ol kisi kúndelikti gazettiń aza­byn bir kisideı biledi, aldymen ózimen sóılespese keıin jeme-jemge kelgende bas tartyp, yńǵaısyz bolýy múmkin» deıdi álgiler. Oıpyrmaı, á? Jýrnalıst te bas gazetti basqarýdan bas tarta ma eken? Aqyry osy máseleniń ba­syn ashý maǵan tapsyryldy. «Beseý­diń haty» qoıylatyn kúnge Sheraǵańdy teatrǵa shaqyrdym. Telefonmen sóı­les­kende úninen sál tańdaný bilinse de keldi. Spektakl bitken soń TIýZ-dan shyǵyp, Sheraǵańnyń úıine deıin jaıaýlap júrdik. «Alataý» kınoteatrynyń janynda turady eken. Alystan aınala shaýyp, aqyry negizgi máselege aýysa bastadym. Joq, sonshalyqty shorshy­ǵan eshteńesi baıqalmaıdy. Birden qu­lap túspegenmen, senim kórsetilip jatsa oılanýǵa bolar degendeı syńaıda birer aýyz sóz aıtty. Sóıtip, aınalasy bir-eki kúnniń ishinde Sheraǵań «Sosıalıstik Qazaqstannyń» bas redaktory bolyp shyǵa kelgen. Bul sheshimniń qanshalyqty oryndylyǵyn aıtýdyń ózi artyq. Gazet alǵashqy aılardyń ózin­de túlep sala berdi. Jasyndaı jar­qyldaǵan maqalalar jıi-jıi jarq-jurq etip jatatyn. Sheraǵańnyń óz ádetimen ár jer-ár jerde júrgen qa­lamy júırik jýrnalıster birinen soń biri redaksııaǵa shaqyryla bastady. Eldi mekenderge, qalalarǵa tarıhı ataýlaryn qaıtarý, óz baılyǵymyzdy ózimizge buıyrtý, ult kadrlaryn qııa­nat­pen qýdalaýdy toqtatý, jeltoq­sanda jazyqsyz japa shekkenderi aq­taý, qazaq jerin bólshekteýge shaqy­ra­tyn separatısterdi aýyzdyqtaý sııaqty taqyryptar tushymdy tilmen, tartym­dy pishinmen berilip, oqyrmandar naza­ryn aýdara tústi. Gazet betinde sy­nal­ǵan talaı laýazym ıeleriniń ornynan alynyp, jaıly oryntaǵymen, jyly kabınetterimen qoshtasýy basylym bedelin tipti bıiktetip jiberdi. Sheraǵań atyn ózgertken «Egemen» shyn máninde el gazetine aınaldy. Sóıtip júrgende…Bir jaǵyn aıtqan soń ekinshi jaǵyn da aıtý kerek. Iá, sóıtip júrgende bılik tarapynan bir qatelik jiberildi. Men óz basym sol sheshim qatelik boldy dep sanaımyn da, soǵan sebepshi adam retinde ony moıyndaımyn da.Sol tusta Qazaq televızııasynyń jumysy mandymaı ketti. Jurt­shy­lyqtyń kóńili tolmaıdy. Habarlary tartymsyz. Halyqtyń kóńilindegi sóz aıtylmaıdy. Aqyry Ortalyq komıtettegiler oılana-oılana kele bir oıǵa toqtady. Televızııa basshylyǵyn kú­sheıtý kerek. Sonda ony kim jańasha basqara alady? Ondaı adam bireý-aq – Sherhan Murtaza. «Egemendi Qazaq­stan» gazetin jutyndyryp shyǵaryp otyr. Buryn basqarǵan basylym­dary­nyń báriniń baǵyn ashqan. Televı­zııanyń da baǵyn ashady. Solaı sheshtik. Bul joly da máseleni aldyn-ala pysyqtaý ıdeıa avtoryna tapsyryldy.Kabınette Sheraǵań shart ketsin. «Jumys jańa-jańa jolǵa túsip jatyr ǵoı, baǵyt durys kele jatyr ǵoı, ondaı sheshimniń qandaı qajettiligi bar? Televıdenıe degen, radıo degen jolap kórgen jerim emes, men ol jerde ne isteımin?». Olaı aıtamyz – kónbeıdi. Bylaı aıtamyz – kónbeıdi. Kemi jarty saǵattaı yrǵasýǵa týra keldi. Aqyry sózdiń bir oraıynda: «Sheraǵa, keshegi soǵysta Stalın qaı maıdanda jaǵdaı nasharlasa Jýkovty sol maıdanǵa jiberedi eken. Prezıdent te sizdi qaı jerde jumys nasharlasa tek sol kisi ǵana jaqsarta alady dep sol jerge salǵaly otyrǵan joq pa?» dep qaldym. Sheraǵań zorlana jymıdy… Prezıdent uıǵarymy degenge toqtady ma, baǵana­dan bergi talastan sharshady ma, jańa­ǵy ýájge ishteı kelisti me, bilmedim, áıteýir endi azdap jibı bastady. Biraq, televızııany basqarýǵa qulyqsyz barǵany anyq.О́kinishke qaraı, teledıdardyń stı­hııasy gazetten, jýrnaldan basqasha, ujymynyń tabıǵaty, kadrlarynyń bitimi bólekshe ekenin onsha eskermeppiz. Árıne, Sheraǵań ol qyzmette de qyrýar ıgi is atqardy, jarty ǵasyrdan bergi tutasqan seńdi sógip berip ketti. Áıtse de, gazet úshin, halyq úshin Sher­aǵańnyń dál sol jyldarda «Egemende» otyrǵany kóbirek paıdaly bolatyn edi. Jaqsy nıetimizdiń nátıjesi oı­daǵydaı shyqpaǵany ókinishti. Bul jaıynda gazetimizdiń 90 jyldyǵyna shyǵarylǵan «Egemenqazaqstandyqtar» atty jınaq úshin jazyp bergen shaǵyn esteliginde Sherhan aǵamyz: «Oıda talaı maqsat, murattar bar edi. Endi-endi qyzyp kele jatqanda joǵarydan pár­men keldi de men basqa jumysqa aýy­syp, lapyldaǵan ottyń ortasyna kúmp ete tústim. Kúıip ketpeı tiri shyq­qanyma shúkirshilik» dep jazǵan… Solaı. Bylaısha aıtqanda, apparatta júrgenimizde Sheraǵańa bir tusta septigimiz tıse, taǵy bir tusta zııanymyz tıgendeı aǵa aldynda qysylyńqyrap turatynymyz bar. Bir kem dúnıe…О́zi ómir boıy aınalysqan eki salanyń ekeýinde de Sheraǵań birqatar ǵajaıyp dúnıeler týyndatty. Áńgime-hıkaıattarynda sanada saqtalyp, jú­rek­te jattalyp qalar soqtaly beıneler somdasa, «Qyzyl jebede» Turar­daı tulǵany ortamyzǵa oraltyp, rýhanı erlik jasasa, «Aı men Aısha» ro­many arqyly Ana atty uǵymnyń uly­lyǵyn, ana júreginiń sheksiz darqan­dyǵyn, qazaqtyń ǵajaıyp parasat­tylyq qasıetteri zamannyń nebir syn saǵattarynda da saqtalǵandyǵyn ashyp kórsetti, bizdi keshe de, búgin de, erteń de jurt retinde, ult retinde, halyq retinde aman alyp qalatyn sol qasıetter ekenin, ózimizdi úshinshi myńjyldyq­tyń basyna deıin osyndaılyq taza­lyqpen alyp kelgen qazaqy qalpy­myzdan aıyrylsaq, bárinen aıyry­latynymyzdy kórkemdik qýatpen, jan-júregimizge jetkize, sana-sezimimizge ótkize aıta aldy. Jýrnalıstıkada ózi basshylyq jasaǵan basylymdardyń báriniń baǵyn jandyratyn, qaı jerde de talantty shákirtter shoǵyryn qa­lyptastyratyn shyn mánindegi uly redaktor retinde tanyldy. Munyń bári búginde barsha jurt moıyndaǵan aqıqat, shyǵar kúndeı shyndyq.Sheraǵańnyń seksen jasqa tolýy – ádebıetimizdiń de, jýrnalıstıkamyz­dyń da tamasha toıy deımiz. Bul da azdyq etedi. Esimi halyqtyq uǵymǵa aınalǵan, beri qoıǵanda sońǵy shırek ǵasyrda talaı-talaı nárestege aty yrymdap berilgen mundaı tulǵa­lar­dyń mereıtoıy eldikti eńselentetin belesterdiń biri retinde baǵala­n­ǵanynyń esh artyqtyǵy joq.Bizdiń qazaq bahadúr dep osyndaı adamdardy aıtady.

Saýytbek ABDRAHMANOV.