Ádebıettiń ádil qazysy

Ádebıettiń ádil qazysy

Sársenbi, 3 qazan 2012 7:22

Asyl beınesi, abzal esimi týǵan halqynyń júreginde kómeski tartpaı, jarqyn kúıinde saqtalyp qalǵan ardaqty arystarymyzdyń biri Ilııas Omarovty eske alsaq, kóńilimizde aldymen «azamat», sosyn «qaıratker» degen eki sóz egiz uǵym bolyp dáıim qatar atalady. Ilekeń osy sózdiń asqaq maǵynasynda aldymen azamat bolatyn. Sol azamattyq boryshyn barynsha tereń sezinip, óz boıyndaǵy qabilet-qarymyn qoǵamdyq damýdyń eń zárý qajetterine qaltqysyz, qapysyz jarata bilgendikten de úlken qaıratker dárejesine kóte-rilip, halqynyń qadir-qurmetine bólendi.

 

Sársenbi, 3 qazan 2012 7:22

Asyl beınesi, abzal esimi týǵan halqynyń júreginde kómeski tartpaı, jarqyn kúıinde saqtalyp qalǵan ardaqty arystarymyzdyń biri Ilııas Omarovty eske alsaq, kóńilimizde aldymen «azamat», sosyn «qaıratker» degen eki sóz egiz uǵym bolyp dáıim qatar atalady. Ilekeń osy sózdiń asqaq maǵynasynda aldymen azamat bolatyn. Sol azamattyq boryshyn barynsha tereń sezinip, óz boıyndaǵy qabilet-qarymyn qoǵamdyq damýdyń eń zárý qajetterine qaltqysyz, qapysyz jarata bilgendikten de úlken qaıratker dárejesine kóte-rilip, halqynyń qadir-qurmetine bólendi.

Segiz qyrly, bir syrly azamat bol­ǵan Ilekeńniń qaıratkerlik qabiletiniń aı­shyqty bir tarmaǵy tanylyp, ási­rese, mádenıet maıdanyndaǵy uzaq jyl­dar boıy úrdis sińirgen jemisti eńbegi ishinde erekshe este qalǵan bir salasy – onyń kórkem shyǵarma­shy­lyq­qa degen ynta-yqylasy, oqyrman qa­ýym men ádebıet­shiler ortasyna birdeı tanylǵan syn­shylyq daryny edi. Úıip-tógip ústi-ústi­ne jazyp jatpaı-aq, aıtpaýyma bolma­dy-aý dep sanaǵan sal­maq­ty pikirlerin anda-sanda bir jarq etkizip tastaýynyń ózi bizdiń qoltýma ádebı syn qazyna­myzǵa ájeptáýir úles bolyp qosylyp jatqany sol kezdiń ózinde aıqyn ańǵa­rylatyn. Sol eńbek­terdiń basy bir jerge qosylyp, bir­neshe kitap bop basylǵanda qandaı ba­ǵaly dúnıe, qundy qazyna tas­tap ket­kenin bir-aq bildik.

Synshynyń atyn bilgenmen, zatyn bile bermeıdi kóp jurt. Aqyndy biledi. Jyr jazyp, óleń shyǵaratyn adam ol. Jazýshyny biledi: olar jazǵan nebir qyzyq kitaptaryn oqıdy. Al, endi, sol shyǵarmalardyń jan dúnıeńe lázzat bergen qasıeti nede nemese sol táttiniń arasynda tilińdi qýyrǵan ashqyltym kermek birdeńe aralasyp júrgen joq pa? Bunyń ádil tóreligin aıtatyn áde­bıet synshysy ǵana.

Álbette, mundaı tórelikke qatar­da­ǵy qarapaıym oqyrman ǵana emes, sol kór­kem týyndyny tún qatyp, tús qa­shyp, tereń tebirenip, tynymsyz tolǵa­nys arqyly ómirge ákeletin qalamgerdiń ózi de toqtaýy úshin sarapshynyń aýzy dýaly, sózi ýáli, oıy qısyndy, dáleli dáıekti, tujyrymy túıindi bolýy kerek. Ádebıet synshysy retinde Ilııas Omarov dál osyndaı bıik talap deńgeıinen tabylǵan tamasha qalamger edi.

Synshy qaı qalamger týraly sóz qoz­ǵasa da, týǵan ádebıetimiz ben óne­rimizdiń qaı salasy týraly tebirense de, men mundalap turatyn qasıet bel­gileri: kór­kem shyǵarmashylyq tabıǵatyn te­reń túsinetin talǵam tazalyǵy, qaı shy­ǵarma jaıynda pikir aıtsa da, ojdan úki­mimen, júrek ámirimen qara qyldy qaq jara sóıleıtin ádildik, tý­ǵan ádebıetin janyndaı súıgen, halyq­tyń rýhanı qa­zynasyna qamqorlyqty óziniń ómirlik boryshyndaı sezingen azamattyń per­zent­tik mahabbat, syndarly oıynyń synyn buzbaı ásem etip, árli etip jetkize biletin til sheberligi, sheshendik máneri ǵoı. Qazirgi úlkendi-kishili aqyn-jazý­shy­larymyzdyń qaı­sysy týraly sóılese de Ilııas Omarov stıliniń osyndaı erekshe belgileri tanylmaı qalmaıtyn.

Ilekeńniń kózi tirisinde ónerpaz ıntellıgensııa men oqyrman jurtshy­lyq­tyń nazaryna birden iligip, barshany túgel selt etkizgen bir qunarly dú­nıesi, mazmuny jaǵynan da, kólemi jaǵynan da, ásirese, nysanynyń ma­ńyz­dylyǵy jaǵy­nan da tamasha tatymdy eńbegi – zama­nymyzdyń zańǵar jazýshysy, ke­meń­ger sýretkeri Muhtar Áýe­zovtiń uly Abaı týraly romandary jaıynda ja­zylǵan «Halyqtyq epopeıa» atty syn ma­qalasy bolatyn. Bir eske­retin jáıt – Ilııas Omarov bul maqala­syn epopeıa jóninde pikir qalyptasyp, jazýshynyń ataq-dańqy dúnıejúzine túgel tanylyp bolǵan kezde, shyǵar­manyń kórkemdik erekshelikteri, sýretker sheberliginiń qyr­­lary men syrlary birpara ashylǵan shaqta jazdy. Baqsaq, tapqyr oıdyń tap­talǵan tanabyn shıyrlap qalmaı, tyńnan iz tastap abyroı alar jeri de osy eken. Ilııastyń Áýezov romandary jaıyndaǵy bul maqa­lasy kúni osy ýa­qytqa deıin epopeıa týraly jazylǵan tań­daýly syn týyndy­lary­nyń biri bolyp kele jatyr desek, áste de artyq emes.

M. Áýezov epopeıasy tárizdi tarıh shyńyna kóterilgen shynar shyǵarma­nyń tóńireginde jatqan qoǵamdyq-saıa­sı faktorlardy izdestirgende, munyń ózi eń aldymen týǵan halqynyń belgili bir damý satysyndaǵy rýhanı qajet­tiliginen týǵanyn aıta kelip, synshy bul sııaqty iri oqıǵanyń bultartpas tarıhı zańdylyq ekenin ádemi ańǵartady. Osy oıǵa sabaqtasyp týyndaıtyn sýretker sheberligi men tapqyrlyǵy jaıyndaǵy synshy pikiri halyq ómirin durys túsinip, shyn sýretteý úshin keıingi tarıhtyń kózi tiri kýási bolǵan Áýezovtiń dál ózindeı ózge bir «shejire adam» Abaıdyń shyǵarmasyn ózek etýi óte bir jemisti jańalyq bolǵanyn tujyrymdaýmen tolysady.

«Abaı óz shyǵarmalarynda halqy­nyń ómiri men kúresine úńilse, ony tereń boılap uǵyna bilgen bolsa, Áýe­zov epopeıasynda Abaı tvorchestvo­sy­nyń tereń mánin dál solaı uǵynǵan. Osy maǵynada Abaıdy Áýezov qo­lyndaǵy shamshyraqpen teńeýge bolady. Áýezov sol shamshyraqty qolyna ustap, kóshpeli feodalızmniń nebir me­ńireý túkpirleri men qarańǵy qapas­taryn aralap ketedi de, zorlyq-zom­bylyq, qatal jaýyzdyq, ádiletsizdik sııaqty qara kúshterdiń oınaǵy bolǵan neshetúrli buralań shatqaldardy kóz aldyńa jarqyratyp ákeledi».

Osy sııaqty kósheli oı tolǵaýlar, syndarly sóz saptaýlar synshy táji­rıbesiniń kemeldiligin baıqatsa, budan arǵy ıdeıalyq-kórkemdik taldaý ma­shy­ǵynyń tartymdylyǵy kóbine-kóp shy­ǵarma keıipkerleriniń nebir názik syrlaryna dendep boılaý talaby maqala avtoryna degen qurmet sezimin odan ári arttyra túsedi. Alaıda synshy pikiri – salqyn oıdyń sarabdal sary súrleýi emes, oqyrman qaýymmen aǵynan jarylyp syrlasqan ortaq tilek kisiniń búk­pesiz, búrkenishsiz, jaıyp salǵan shynaıy júrek tebirenisi. Júrek tebi­rent­ken izgi oıyn ol epopeıanyń alǵashqy kitabyn oqyǵanda-aq jaıyp salǵan. Sizdiń «Abaıyńyz»,– dep jazǵan ol Muhańa joldaǵan bir hatynda,– adamzat aqyl-oıynyń adamı mádenıettiń tereńdigi ólshenetin uly týyndylar­dyń qatarynda tarıhtyń asyl qazy­nasyna enetinine eshkim de kúmán keltire qoımas».

Taǵy da sondaı tutas bir ólkeniń tolaıym tarıhy men talaıly taǵdyryn kesteli tilmen zerlep bergen sóz zergeri Ǵabıt Músirepovtiń de eńbegi synshy na-zaryna birden-aq ilindi. Onda, sonaý elýinshi jyldardyń orta tusynda Ilııas Omarov Joǵary partııa mektebinde oqyp júrgen-di. Sol tusta jaryq kórgen «Oıanǵan ólke» romany týraly Máskeý­den Ǵabıt Músirepovke hat túrinde jaz­ǵan maqalasy kezinde oqyr­man qaýymdy eleń etkizip, qatty áser etken aıtýly bir oqıǵa boldy. Ilekeń­niń synshylyq ta­lantynyń alǵash ta­nylǵany da sol joly desek aqıqattan, sirá, alshaq ta ketpespiz!

Ilııas tabıǵatynda bitimi bólek, ki­shipeıil, qarapaıymdylyǵynyń ústi­ne qashanda bolsyn qaltqysyz adal, jany kirshiksiz taza adam bolatyn. Sol adal­dyǵyn tolǵanysy jetken oı tebi­rini­simen, zeıin zerdeliligimen órip, emin-erkin jetkizý úshin avtor synnyń osynaý arnaý hat túrin óte sátti tańdap alǵan.

Romannyń jalpy ıdeıasy kórkemdik oıdyń negizgi arqaýy jaıyndaǵy óz uǵymyn, óz baǵasyn aıta kelip, synshy ózin tebirentken, tolǵantqan tusta­rynda asa bir albyrt sezimmen, naǵyz qushtarlyqpen jalyn ata jazǵan-dy kezinde. Qarap otyrsaq, sol áser kúshi­niń qyzýy kúni búginge deıin sónbe­gendeı kórinedi eken.

«Sabaz jumyskerler-aı, sen bolma­ǵan jerde taıyzdyqtan basqa ne bar? Bulanbaı joq ta, Jumany kóp eldiń tarıhynda ne ózgeshelikter bolsyn? Degenmen Bulanbaılar shyqqan jer nársiz de emes. Taqyrda gúl óspeıdi ǵoı. Qa­zirgi baqytty zamannyń bizge bererin to­lyq paıdalana alsaq, elimizdiń tarı­hynyń kedeıligine jetpes te edik, bi­raq bir jamanyń – keıde óz toǵyshar­ly­ǵymyz jer baýyrlata beredi. Buny basqasha túsinbeý kerek. Buny sol qol jetken tabysqa qanaǵattanbaǵan jón degen oıda aıtyp otyrmyz».

Naǵyz Ilekeńniń ózi sóılep otyr. Týǵan halqyn sheksiz súıgen, onyń ót­kendegi baqytsyzdyǵyn dál búgingideı qınalyspen eske alyp qynjylatyn. Búgingi jaqsy ómirinen erteńgi jarqyn bolashaqty kórip, ony jeke basynyń mereıindeı qýanysh ete biletin azamat perzentiniń ǵana óresi jete alatyn oı bıigi, tilek tazalyǵy.

«Qazaqtyń eń jaqsy qasıetteriniń birazyn Baıjan arqyly bergen ekensiz. О́zi naǵyz qazaq bolyp shyǵypty. Ro­mandaǵy qazaqtardyń bári de qazaq qoı, biraq Baıjan solardyń bárinen de qazaǵyraq. Elpildegen aqkóńil, kerek dese ókpesin julyp beretin adal qa­zaq». Shyǵarmanyń kórkemdik qasıet­teri týraly aıtqanda osyndaı lepti sezimmen aralastyra otyryp áserli tolǵaý – Ile­keńniń osy maqalasyna da, odan keıingi eńbekterine de tán erekshelik.

Sosyn avtorǵa degen qurmet sezimin ósire túsetin nárse – qanshalyq kóńil­des, tilektes bolǵan adamyna da ol jalǵan sypaıylyqpen orynsyz jy­ǵyla bermeı, ózine olqy kóringen jaı-lar jóninde óz pikirin ashyp aıtatyn. «Oıanǵan ólkedegi» áıelder týraly aıtylǵan eskertpeler osynyń dáleli.

Árıne, synshynyń shyn talǵam­paz­dyq qasıeti osy tárizdes jekelegen jaǵymdy-jaǵymsyz máselelerdi túgel­deı tizip jatýda emes, kórkemdik tabı­ǵatynyń nebir tereń de názik syrlaryn júıelep asha bilýde, soǵan qalyń oqyrman qaýymyn tánti qyla bilýinde ǵoı. Ilııas Omarovtyń Ǵabıt Músirepov shyǵarmalary týraly jınaqtap, júıeli pikir aıtqan «Sulýlyqtyń sanqyrly syr-sıpaty» atty maqalasynda osy qasıet aıqyn tanylady. Máselen, jazýshy shyǵarmashylyǵyna shendestire kelip, synshynyń sulýlyq tabıǵaty, ásemdik ajary jaıyndaǵy oı tolǵaýy óte áserli. «Ǵabıt Músirepov árqa­shan­da óz halqymen birge qýanyp, birge tol­ǵanyp, ár oqıǵanyń mán-mazmunyn she­berlik qudyretimen uǵynýǵa tyrysady. Sondyqtan da sýretkerdiń óneri oı qozǵaıdy, júrek tebirentedi, sezim oıatady, qýantady, kúıindiredi, súısin­di­re­di. Jazýshynyń árbir shyǵarmasyn oqyǵan saıyn óz ómirińe kóz jiberip, búkil adam balasynyń asyl qasıeti – kórkemdik pen sulýlyqqa oı júgirtesiń».

Ilııas Omarov tek M. Áýezov pen Ǵ. Mú­­sirepov shyǵarmashylyǵyn ǵana emes, qa­zaq ádebıetiniń asyl qazyna­syna olja sal­ǵan aǵa býyn ókilderi haqynda da qu­narly tyń pikirler qal­dyryp ketti. Beıimbet Maılın men Sábıt Muqanov jaıynda aıtylǵan lebiz­deri synshy oıy­nyń keń aýqymy men aýmaǵyn bil­diredi. Bular týǵan ádebıe­timizdiń kóshin bas­taǵan iri tul­ǵa­lary týraly, olardyń úlken proza­nyń shyraıyn engizgen irgeli týyndylary týraly aı­tylǵan óz aldyna bir jeli eńbekter.

Ilııas Omarovtyń asqaq adamger­shi­lik qasıetteri haqynda el aýzynda, ha­lyq jadynda qalǵan kóp derekter bar. Solardyń ishindegi erekshe súısinerlik qasıeti – onyń talantty tanyǵysh ser­gektigi, jas darynǵa janashyr qamqor­ly­ǵy, qııadan jalt etken jaqsyny qyran­daı qyraǵy kózben shalyp, aıaly aǵalyq alaqanymen mápeleı biletin izgiligi edi. Kezinde ol Baýyrjan Mo­myshulynyń, Tahaýı Ahtanovtyń, Áb­di­jámil Núrpeıi­sovtiń, Zeınolla Qab­dolovtyń, Safýan Shaımerdenovtiń, Ánýar Álimjanovtiń, Jaısańbek Mol­daǵalıevtyń alǵashqy shyǵarmalaryna jyly lebiz arnap, jańa kóringen jas talanttardyń shyǵarma­shylyqtyń keń arnasyna qulash serme­ý­ine ıgi tilek bildirgen bolatyn. Sodan beri, árıne, kóp ýaqyt ótti. Kóp daryn­nyń qanaty qataıyp, qalamy ushtalyp, keıbireý­le­ri álemdik arenaǵa da shyǵyp ketti. Búginde birazy aramyzda joq ta. Áıt­kenmen, olardyń shalqar shyǵarma­shy­lyq aıdynǵa shyǵyp, keń tynysty týyndylar, berýi alǵashqy aıaq alystan bastalǵanyn umytpaǵan abzal. Qıyny men qyzyǵy mol osynaý bir tolassyz tirshiliktiń bastaýynda jalt etken ot ushqynyn jazbaı tanyǵan jiti janar­dyń sondaǵy jyly shyraıy áste umy­tylmasqa kerek.

Aıtalyq, B. Momyshuly shyǵarma­la­­ryndaǵy til qunarlyǵy, erlik pen batyrlyqty shyńdaıtyn minez-qulyq shıraqtyǵy, jaýyngerlik ómirdiń shyn­dyǵy; T. Ahtanov romanyndaǵy je­misti realıstik izdenister men psıho­logııa­lyq taldaý mashyqtary, avtor­dyń aı­qyn ańǵarylatyn ózindik qol­týma betalysy; Á.Núrpeıisov týyndy­laryn­da­ǵy epıkalyq keń tynys pen tarıhı tabandylyq; Z. Qabdolov povesin­degi su­lý romantıka men jalyn, jiger;   Á.Álim­janov eńbekterindegi pýblısıs­tıkalyq pafos pen azamattyq áýen – mine, osylardyń qaı-qaısysy bolsa da, synshynyń bir kezde dál basyp aıtqan, bálkim, sol arqyly bolashaq jazýshy­nyń betin aıqyndaýyna edáýir úles qosqan janrlary bolar. Biz búginginiń qanshama bıiginen qarasaq ta, álgi jáıtter shabytqa sharapaty tıgen qymbat le­bizder bolǵanyn umyta qoıý qıyn.

Máselen, bul kúnde aty alysqa ta­nylǵan aǵa jazýshyny Ábdijámil Núr­peıisov kóp jylǵy eńbegin támamdap, kesek týyndylaryna núkte qoıǵan boıda-aq odaq kólemine keńinen ta-nylyp, KSRO Memlekettik syılyǵyna ıe boldy. Odan kele dúnıe júziniń kóptegen tilderine aýdarylyp, halqy­myzdyń «Abaı jolynnan» keıingi jahan tanyp, sanasarlyqtaı ókiletti ókili boldy. Endeshe, sol trılogııanyń alǵashqy kitaby boı kórsetkende-aq onyń zor bolashaǵyn ańǵaryp, áz aǵa­nyń adal kóńil bildirýi, qazir oılap otyrsaq, onyń keremet talǵampazdyǵy eken. Tulpardy taıynan, júırikti sha­ńynan tanıtyn kózqaraqty qaıratker tipti onyń tyrnaqaldy týyndysy – «Kýrlıandııa» romanyna da jyly lebiz aıtyp, alǵash pikir bildirdi emes pe.

Aqynjandy aǵa aqyndyq ónerdi de jan-tánimen súıip, qatty qasterlegen. «Syrbaıdyń syrly dúnıesi», degen ma­qalasynda aqyndyq sezimtaldyqty, kóregendikti, talǵampazdyqty talap ete­tinin, Syrbaı jyrlary sonyń bári­ne jaýap beretinin, sondyqtan óleń­derinde kóp ekenin atap ótedi. «Aqyn­dyq anketa» degen taqyryppen Juban Moldaǵalıevqa, Qaınekeı Jarmaǵanbe­tovke, Jappar О́mirbekovke, Muzafar Álimbaevqa, Ǵafý Qaıyrbekovke jol­daǵan hattary syılaı-urqym sálem emes, atalmysh aqyndardyń óleńde­rindegi jalt etken jańalyqtaryn der kezinde baıqap, solardyń óristeýine, qalam silteýlerine tilek qosý edi. Olardy negizinen hat-resenzııa deýge de bolar. Bizdegi kúni osy ýaqytqa deıin jony juqa bolyp kele jatqan poezııa synyna kezinde naqty úles qosýdyń jaqsy nyshany emes pe bul?!

Keıde osyndaı qoldaý hattyń adam taǵdyryn sheship ketetini de bolady. Mysalǵa myna bir hatty alaıyqshy: «Joldas Ebikenov! Siz jóninde barlyq deregim – jornalda basylǵan «Fınısh», «Attanys» degen kishkentaı óleń­­derińiz. Boljaýym – zamanyna tán qaýlap ósip kele jatqan jastardyń bireýi bolarsyz deımin. Hat jazyp otyrǵan sebebim – óleńderińizde adam qımylyn, adam sezi­min berýde sheber erkindiktiń ushqyny kórinedi. Muny talabyńyzǵa saı bir múmkinshilik táriz­di kórdim. Bul birer aýyz sózdi aqyn­dyqtyń aıǵaq kóziri eken dep uqpańyz. Onda ekeýimiz de urylyp qalamyz. Al tek qana jol-jónekeı «iske sát» degen qoldama dep qabyldańyz. Zor pikirler zor eńbekterdiń tusynda aıtylady ǵoı. Eńbek sizdiń moıynda, pikir meniń moınymda bolsyn! Kommýnıstik sálemmen Ilııas Omarov. Moskva. VPSh».

«Joldas Ebikenov» dep otyrǵany oqýyn endi ǵana bitirip, oblystyq gazetke qyzmetke jańa kirisken jas aqyn Erkesh Ibrahım. Hat sonaý odaq astanasy Máskeýden kóp oblystardyń biriniń ortalyǵy – Kókshetaýǵa joldanyp otyr. Netken sergektik, netken qam­qorlyq deseńizshi.

– Oblystyq gazetke endi ǵana kelip, úı-kúısiz eki oılylaý bolyp júrgende esimin estigenim bolmasa, ózin kórm­e­gen, múldem kezdespegen úlken kisiniń sonaý el astanasynan jazǵan osy sha­ǵyn haty ómirimdi kúrt ózgertip, qanat baılap jibergendeı boldy. Poezııa meniń ómirlik muratym, ushatyn qa-natyn, qonatyn tuǵyrym ekenine kóz jetkizip, jyr jolyna jaltaqsyz túsýi­me jiger berdi. Keıin «Qolshana» degen óleńime pikir jazyp, «Qazaq ádebıeti» gazetinde sát-sapar tileýi jyr pyra­ǵyna mingizip, qaıtyp túspesteı etip, uly báıgege qosty da jiberdi. Áıtpese óleń-jyrdy onsha qajet etpeı, tek gazet jumysynyń shoqtyǵyna minip, sho­qyraǵyna úırenip alǵan jalańtós jaı­daq jýrnalıst bop qalar ma edim, qaı­ter edim,– deýshi edi Erkesh marqumnyń ózi.

Búginde aıdaı álem tanyp otyrǵan, asa talantty aqynymyz Oljas Súleı­menovtiń dara darynyn alǵash baıqa­ǵandardyń biri de osy Ilııas aǵamyz bolatyn. «Aqyndyq anketa» degen atpen Juban Moldaǵalıevqa joldaǵan hatynda úni asqaq, maqamy bólek tanymy tereń bul aqynnyń poezııamyzǵa erkin engeli turǵanyna qatty qýanǵanyn jasyra almaı bylaı dep jazady.

«Oljas óleńderindegi meniń aýdar­ǵan – bizdiń ulttyq ádebıettiń ózeginen úzilmeı kele jatqan ómir men bir uly sarynnyń syryn uqtym, kókireginde kózi bar kisi bolmasa, sańlaýsyz jan áste ony ańǵara bermeıtin bul syrdyń túıini kóp aqyndardyń qolyna túse bermeýshi edi. Sonaý ejelgi dúnıeden bastalǵan bultalaǵy men buralańy kóp soqpaq jolymyz soqyr kisideı adastyrmaı kep, aqyry janama kóshiniń jete­gine ilestirip, bizdiń halqymyzdy da búkil adamzatpen birge ilgeri bastyryp otyrdy. Bizdiń elimiz ilgeri basty, ómir kógine órmeledi, ósti, óndi, damydy. Oljas osyny sezine bildi. Mahambettiń jalyn atyp, dabyldatyp otyratyn otty shyǵarmalaryndaǵy shapshańdyqtyń, júıriktik pen jiger­diń keıipkeri bolyp kórinetin «Tarlan» Sákenniń kezinde «Ekspreske» aınalyp, Oljastyń zamanynda kosmos kemesi bop yrshyp ǵaryshqa kóterildi. Osy bir zamannyń tabıǵatyna tán ilgeri umtylý áleýmettik ómirdegi ózgeristerdi dál basyp, poezııa tilimen sýretteý aqyn bo­ıyn­­­­daǵy asqaq, tákappar darynnyń kúshi».

Poezııa haqynda salmaqty da salı­qaly, aqyldy da áserli pikir aıtý úshin ózgeni bylaı qoıǵanda, synshy óz seziminiń pernesin aqyn bolyp basýǵa nemese aqynsha basýǵa tıis. Onsyz synshynyń da kúı sandyǵy kúmbirleı almaıdy. Aqyndyq týraly tolǵanǵan synshyǵa bul, bizdińshe, birinshi shart. Al Ilekeńniń aqyndyq óner jaıynda aıtqandary oı men senimdi bir arnada toǵystyrǵan órnekti poezııa ólkesine onyń ózi de aqyndyq júrekpen saıahat keshe alatyn qabiletin tanytyp edi.

Aqyndyqty túpkilikti kásip qyp, jalyna jabysyp aıyrylmaǵanmen de, Ilekeń óleń de jazǵan, ásirese ja­syraq kezinde kóbirek jazǵan. Syılas, syrlas dostaryna ázil-qaljyń retinde birer shýmaqty sýyryp salyp, jazyp berýdi bertin de qaldyrmaǵan. Osy ǵasyrdyń basynda bir top izbasarlary qurasty­ryp, «Sanat» baspasynan shy­ǵar­ǵan «Ilııas Omarov» atty kitapqa kirgen óleń­derin oqı otyryp, zymyrandaı zyr­laǵan zamannyń kúndelikti qarba­lasy, qat-qabat qoǵam­dyq qyz­met, mıdy ashytqan memle­kettik qa­reket qandaı aqyndy jutyp qoıǵan degen oıǵa keldik. Kózi tiri­sinde Ilekeń, sol óleń­deriniń birin de baspasózge bermeı, Abaı atasy sııaqty jazyp-jazyp, qo­ıyn dápterine saq­taıtyn. Talap tul­parynyń tizginin tartyp irikpeı-aq, toqtamaı jaza berse, óz tusyndaǵy úzeń­giles aqyndar­dyń eshbirinen kem túspes edi. Máse­len, qalamynan:

«Oı shapsa qııa jarǵa qaıyrmaımyn,

Bolsa da júgim aýyr qaıǵyrmaımyn.

Oıymdy, qııalymdy eshýaqytta

Halyqtyń múddesinen aıyrmaımyn».

 

nemese

 

«Túngi oılar tuńǵıyqty aralaıdy,

Kezdesken kedergige qaramaıdy.

Tekedeı keıde qulap múıizine

Senimmen tabandaryn taǵalaıdy»

 

sııaqty joldar týǵyzyp júrgen kisini qalaısha aqyn demessiń.

Iá, bolmasa onyń Erdiń sıpatyn berip:

 

Oıy bar naızaǵaıdaı jarqyldaǵan,

Jiger bar alyp ushyp qarqyndaǵan.

О́miri ot sekildi janǵan órship,

Júırikteı órge shapsha alqynbaǵan, –

 

dep, endi birde:

 

«Jalmaýdan kórseqyzar tartynbaǵan,

Shen kórse joǵarylaý jalpyldaǵan.

Halyqqa áıgilense jamandyǵy,

«Men jaqsy, men jaqsy» dep bar­qyldaǵan ezdiń sıpatyn ákep kóz al­dyńa tarta qoıady. Sonda:

 

«Qalǵyp júrgen adamda,

Qamaldy buzar kúsh bolmas.

Keýdesin qaqqan jamanda,

Túıindi shesher tis bolmas»,–

 

dep kúrsinedi. Bulardy halqym dep kókiregi qars aıyrylǵan aqynnyń jú­regin jaryp shyqqan joldar demeske bola ma. Bárinde de lúp-lúp soqqan júrektiń lebi, shúp-shúp turǵan oıdyń sóli bar desek áste jańylmaspyn.

Joǵaryda atalǵan kitapqa Ilııastyń jetpiske tarta irili-usaqty óleńderi kir­gen eken. Onyń el aýzynda júrgen, dos-jarandarynyń muraǵatynda jat­qan ázil-qaljyń, arnaý óleńderin jınastyryp, báriniń basyn qurap bólek bastyryp shy-ǵarsa, jap-jaqsy jyr kitaby bolǵaly tur. Álbette ol keleshektiń máselesi.

Synshy, ádebıetshi Ilııas Omarov­tyń joǵaryda aıtylǵandardan basqa, ádebıettiń jalpy máseleleri, bylaısha alǵanda, biryńǵaı estetıkalyq, kórkem­dik máseleleri, ádebıet pen ónerdiń tarıhy, ilgeri basý, damý perspektıvalary jaıynda jazǵandary, jekelegen óner qaıratkerleri týraly aıtqan sóz­deri ulttyq mádenıetimizdiń en ortasynda júrip, jemisti eńbek etken adam­nyń kóp jylǵy pikir jıynty­ǵyndaı, artta qalǵan zamandastarǵa aıtyp ketken joldastyq amanatyndaı estiledi. Ásirese, dramatýrgııa, teatr, mýzyka, tipti bı óneri jaıyn keń tolǵap, ulttyq sırk bolashaǵyn qozǵaǵan, ha­lyq ónerpazdyǵyn damytý jaıyn sóz qylǵan maqalalary.

Ilekeń jan-jaqty bilimdar, boıyna ǵylymnyń san salasynan mol maǵlu­mat jınaǵan, oıyna adamzat aqyl-oıy jasaǵan asyl ataýlyny barynsha si­ń­irgen meılinshe bilimdi adam bolatyn. Qaı halyqtyń bolsyn, qaı salanyń bolsyn ǵulama ǵalymymen de, asqan daryndy aqyn-jazýshysymen de, basqa óner qaıratkerimen de terezesi teń otyryp pikir tolǵaı alatyn áıdik oqy­mysty kisi edi. Olar da Ilekeńniń telegeı teńiz bilimine, oı tereńdigine tánti bolyp, ádil tarazy pikirine qashanda qulaq asyp otyrǵan. Shynynda da, onyń Mıhaıl Sholohov, Aleksandr Fa­deev, Leonıd Leonov jaıynda jaz­ǵandaryn oqyǵanda shyn júrekten shyq­­qan shynaıy pikirlerine razy bolyp, zor lázzat alasyń.

Elýinshi jyldardyń ortasyna qaraı taǵy da tyń kóterý bastaldy. Bul tyń burynǵy tyńnan ózgeshe boldy. Alǵash­qy tyń sharýalar turmysynyń ǵasyr­lar boıy qalyptasqan qalyń qatparyn qoparyp, ómirdi ózgertse, bul tyń ǵasyrlar boıy týsyrap jatqan qazaq dalasynyń qalyń quıqaly qyrtysyn qoparyp, óńirdi ózgertpek boldy. Buny jasampazdyq jolyndaǵy jáne bir jarqyn bastama dep bilgen jańalyqqa qashannan qulaǵy túrik qazaq qalamger­leri qyzý qýattap japatarmaǵaı jarysa qalam siltedi. Alaıda kópshiliginiń jazǵandary jol-jazba áserden, ocherk-sýrettemeden, assa-shaǵyn hıkaıadan uzap shyǵa almaı, usaq-usaq dúnıeler bolyp qalǵan edi.

Sol kezde jasy otyzǵa endi jetken jas jazýshy Sáken Júnisovtiń «Ja­pan­daǵy jalǵyz úı» romany dúnıege kelip, oqyrman qaýymdy eleń etkizdi. Romannyń oqıǵasy bir zamanda zor-lyq-zombylyqpen tizege salyp, asha tuıaq qaldyrmaı ortaǵa túsirip, jurt­tyń aýzyndaǵysyn jyryp ap, ashar­shylyqqa uryndyryp, áreń qurǵan ujymdyq sharýashylyqtardyń shat-shá-lekeıi shyǵyp ydyrap, qý medıen quba túzden qazyq qaǵyp, keńsharlar uıym­dastyryp jatqan kezeńdi qamtıdy. Ata-babadan, urpaqtan urpaqqa mıras qalyp kele jatqan jerinde qazaqy ómirdiń qaımaǵy buzylyp, tus-tustan topyrlap kelip jatqan tyńger degen jalańtós keýdemsoqtardyń tártibi ornaı bastaǵan tus shyǵarmada shynaıy beınelenip, tyńnyń túp mánin túsin­bese de, partııa bastamasy degen soń basyn ızep, amalsyz moıyndaǵan halyq­tyń kóńil kúıi táp-táýir kórinedi.

Tájirıbeli tamyrshydaı jas ta­lant­­tardyń múmkindigin múlt jibermeı tez tanıtyn sergek synshy Ilııas Omarov roman jaryqqa shyǵysymen-aq ilip áketip, «Jalǵyz úı syry» atty taldama maqala jazdy. «Sákenniń jazý­shy­lyq ómirindegi shoqtyǵyn bıik shyńǵa kóteretin, bolashaǵynan zor úmit kút­tiretin bir qasıeti – ádebı tildi táýir biletininde, ana tiliniń normasyn ja­tyq oryndy qoldanatyndyǵynda jatsa kerek, – deıdi synshy. – Bul – jazýshy úshin basty qasıet, kitaptyń da bez­bendi basar eń salmaqty jaǵy tilindi me deısiń. Birinshiden, Sáken dala sýretin, tabıǵat stıhııasyn bar tynysymen, bar romantıkasymen berýge kúsh jumsaıdy. Romannyń negizgi obek­tisi – qazaqtyń kósilip jatqan baıtaq tyń dalasy bolǵandyqtan, ony bar qubylysymen, bar ózgerisimen kórsetý tap osy shyǵarma úshin asa qajet nárse… Dala kórinisi ánsheıin sýretteý úshin alynbaǵan, árqaısysynda astarly syr bar – bolashaq oqıǵanyń myqty sýyrtpaǵy, tartylǵan jeliniń berik qazyǵy. Ekinshiden, portret, harakter jasaýda til kórkemdiginiń berer ári mol. Osy romanda qanshama adam bolsa, sol adamdardyń ózindik bet pi­shini, syr sıpaty, júris-turysy, minez­degi erekshelikteri taıǵa tańba basqan­daı desek artyq bolmas edi».

Taldaýy tereń sheber synshy osylaı jazýshy shyǵarmasynyń ishki syryn asha túsedi. Oqyrman deńgeıinen ádebıet synshysy dárejesine kóteril­gen Omarovtyń shyǵarmany taldaýy­nan ádebıet teorııasyn jetik biletini, biliminiń baılyǵy, pikiriniń ádildigi aıqyn kórinip otyrady. «Sáken Júni­sov jazýshylyq arsenaly baı, qyzsa bóken jelisinen tómendemeıtin de sekildi. Oqyrman retinde meniń óz basym odan úlken jemis kútýge bolady dep túıemin», dep tujymdaıdy oıyn.

Parasatty synshy, paıymdy pýblısıst Ilııas Omarovtyń ózine tán úrdisi, ózi salǵan soqpaǵy bar. Ol kóbine jazýshynyń shyǵarmashylyq shyraıyn ashatyn portrettik syn maqalalar jazdy. Árbir maqalasynda ol jazý­shy­lardyń jańalyǵyna aıryqsha toqta­lyp, ádebı taldaý jasaýǵa boı urdy, kóbine tarıhı salystyrmaly ádisti jıi qoldandy. Bul synshynyń belgili arnasynda iske asyrylyp, ádebı syn, pýblısıstıkalyq týyndylaryn kó­beı­tip, murasyn molaıta tústi. Az ǵana ǵumyrynda Ilekeń ádebı synnyń órisin keńeıtýge, onyń hat túrin túletýge úlken úles qosty. Sondyqtan da onyń qazaq ádebı synynda alatyn orny aıryqsha.

Sarbas AQTAEV,

jazýshy.