Juma, 28 jeltoqsan 2012 7:30
Zymyrap bara jatqan ýaqyt! Keshe ǵana sııaqty edi, sóıtsem, baqandaı 15 jyl ótip ketipti. 1997 jyldyń jazy edi. Men Aqmolaǵa kóship keldim. Kóship kelýimniń sebebi – Eýrazııa ýnıversıtetiniń rektory Amangeldi Qusaıynov qyzmetke shaqyryp, ýnıversıtet quramynda «Eýrazııa» ǵylymı-zertteý ortalyǵyn qurýdy, sony basqarýdy usynǵan bolatyn. Kelgen boıda jumysqa shuǵyl kirisip kettik. Amangeldimen buryn kezdespegem, jumys babynda tanysyp, aralasyp kettik.
Juma, 28 jeltoqsan 2012 7:30
Zymyrap bara jatqan ýaqyt! Keshe ǵana sııaqty edi, sóıtsem, baqandaı 15 jyl ótip ketipti. 1997 jyldyń jazy edi. Men Aqmolaǵa kóship keldim. Kóship kelýimniń sebebi – Eýrazııa ýnıversıtetiniń rektory Amangeldi Qusaıynov qyzmetke shaqyryp, ýnıversıtet quramynda «Eýrazııa» ǵylymı-zertteý ortalyǵyn qurýdy, sony basqarýdy usynǵan bolatyn. Kelgen boıda jumysqa shuǵyl kirisip kettik. Amangeldimen buryn kezdespegem, jumys babynda tanysyp, aralasyp kettik. О́te jyldam, alǵyr, oıyn ashyq aıtyp, bet-júzińe qaramaı, tik sóılep, sózden góri naqty isti atqarýǵa beıim jigit eken. Qaı is-shara bolsa da, ujymdy jumyldyryp, qolynan is keletin adamdardy tartyp, solarǵa ár tarapty tapsyrma beredi jáne sonyń oryndalýyn qadaǵalap, nátıjege qol jetkizedi. Maǵan osynysy unady da, men de jatsynbaı, ýnıversıtettiń qaınap jatqan tirshiligine enip kettim. Birte-birte jumys babynda ǵana emes, ártúrli beıresmı jaǵdaıda, jıyn-toılarda birge bolyp, otbasymyzben aralasyp, bir-birimizdiń ómirimiz ben tirshilik-tynysymyzdy da jaqsy bilise bastadyq. Keı-keıde, sóz arasynda balalyq shaǵymyz, stýdenttik kezimiz jaıynda áńgimelesip, ázil-qaljyńy aralas otyrystar men taza aýadaǵy qydyrystar sol bir aýyr jyldarda kóńilimizge shýaq tógip, serpilip qalatynbyz. Sondaı kezderde Amangeldi «biz, jetimder» degen sózdi ázil túrinde jıi aıtatyn. Birde sonyń sebebin suradym. Sóıtsem, ol shynymen jetim bop, jetimdiktiń zardabyn az kórmepti. Ol ózi bylaı dep aıtady:
«Ákem Qusaıyn men dúnıege kelerden 3-4 kún buryn aýdandyq áskerı komıssarıatta medısınalyq komıssııadan ótip, qolyna soǵysqa attanýǵa shaqyrǵan qaǵaz alady. Men týyp, ákem aman kelsin dep, atymdy Amangeldi qoıady. Biraq… Biraq ákem 1942 jyly 30 jeltoqsanda tutqyndalyp, eki jyl tergeýden keıin, 1944 jyldyń sáýirinde 58-statıanyń 4-tarmaǵy boıynsha 10 jylǵa sottaldy. Ákem osylaısha oılamaǵan jerden «Germanııanyń, Japonııanyń, Irannyń tyńshysy», «halyq jaýy» bolyp shyǵa keldi. Túrmeden 1955 jyldyń kókteminde tolyq aqtalyp, elge oraldy.Ol kezde 58-statıamen sottalǵan «halyq jaýlarynyń» dúnıe-múlki tárkilenetin bolǵan. Bizdiń úıdegi bar dúnıe-múlikti sypyryp-syıyryp alyp ketken kórinedi. Ash, jalańash balalardy da aıamaı, úıge bir túıir de astyq qaldyrmaı, barlyǵyn alyp ketken».Amangeldiniń «bizder, jetimder» dep aıtatynynyń sebebin endi túsindim. «Halyq jaýynyń» bala-shaǵasy qalaı ómir súrgenin bizdiń jasymyzdaǵy urpaq, aǵalarymyz, analarymyz jaqsy biledi (Qudaı onyń betin aýlaq qylsyn!). Ákemiz soǵysta qaza bolyp, biz de jetim bolyp óstik, biraq «halyq jaýynyń» balalaryndaı jaǵdaıda bolǵanymyz joq. Amangeldi bolsa, bárimiz sol kezde máz bop ótken pıoner, komsomol degen uıymdarǵa qabyldanbaǵan. Osynyń ózi jasóspirim balaǵa qanshalyqty aýyr tıgenin bilý de, aıtý da ońaı emes-tin. Onyń ústine aýyldastardyń da «halyq jaýynyń» otbasyna degen kózqarasy teris bolatyn. «Ákem tutqyndalǵan soń, – dep esine alady Amangeldi, – kóp uzamaı eń úlken ápkem Hadısha, aǵam Saǵadat birinen soń biri qaıtys bolǵan kórinedi. Úıde sheshem Únzılá, ápkem Aǵısha, men – úsheýimiz qaldyq. «Halyq jaýynyń» semıasy bolý qarańǵy qazaq aýylynda qandaı ekenin tolyq sıpattap aıtyp berý ońaı emes. Aýylda shash al dese, bas alatyn sholaq belsendiler de jetkilikti bolatyn. «Jaý qaıdalap» alaq-julaq etip júrgen jalaqorlar da jetetin. Eshkimmen jaqyn aralasýǵa múmkindik bolmaǵan soń tomaǵa-tuıyq ómir súrýge týra keldi. Aýylda bizder sııaqty qabyrǵalaryn qaıǵy men qasiret, azap pen mehnat qaıystyrǵan semıalar da jetkilikti bolýshy edi. Olar da bir-birimen jaqyndasa bermeıtin».Osyndaı jaǵdaıda tirshilik etip júrse de Amangeldi jasymady, kerisinshe atalarynyń tektiligine tartyp, qaırattana, jigerlene tústi. Onyń babalary Qýandyq, Altaıdan taraǵan, ósip-óngen urpaq eken. Uly babasy Orazbaı, odan Qoıbaq, Qýantaı, Baızaq, Ámen bolyp taralady. Qoıbaqtan atasy Ábdirahman, odan Qusaıyn, Qusaıynnan Amangeldi órbıdi. Al, Qýantaıdan Ábı, Baızaqtan Isa, Ámennen Aıapbergen týady. Baıqap qarasaq, Amangeldi qazaqtyń maqtany bolǵan, dúldúl aqynymyz Isa Baızaqovpen atalas eken (Báse, Amangeldiniń aıtqyshtyǵy qaıdan desem, arjaǵynda, tuqymda bar eken ǵoı). Pavlodar oblysynyń Úlgili aýyly – Isanyń da, Amangeldiniń de kindik qany tamǵan jer. Osy arǵy babalardan jetip Isa aqyn boıynan tolqyndap, býyrqanyp shyqqan tektilik pen daryndyq Amangeldige de jastaıynan áser etip, onyń rýhyn kóterip, ómirlik nár bergen sekildi. Muny biz Amangeldiniń oqýynan, oqý bitirgen soń atqarǵan isterinen, júris-turysynan, minez-qulqynan, adamdarmen qarym-qatynasynan kóremiz.Aýyldaǵy jeti jyldyq mektepti maqtaý gramotasymen bitirip, Pavlodardaǵy pedýchılısheni aıaqtaǵan soń, Almatydaǵy S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetinde oqyp, ony qyzyl dıplommen támamdaıdy. Úzdik oqyp júrip, sportpen shuǵyldanýdy mashyq etken jas jigit aıtarlyqtaı tabystarǵa jetedi. Nebári 18 jasynda sport sheberi ataǵyn alady, bul 1960 jyl edi, pedýchılısheni bitiretin kezi. Odan keıin sol jyly aýylda muǵalim bolyp júrip, Qaraǵandyda ótken respýblıkalyq jastar birinshiliginde jeńiske jetip, chempıon atanady. Sportta mundaı ataqtarǵa jetý adamnan jigerlikti, qaısarlyqty, táýekeldilikti, ıaǵnı ór minezdilikti talap etedi. (Osy qasıettiń bári búgingi Qusaıynovtyń boıynda áli bar desem, artyq emes). Sportpen shuǵyldanýdy ol ýnıversıtet qabyrǵasynda júrgende de tastamaǵan. Osy sporttyń «arqasynda» ol ýnıversıtette oqyp júrgenine qaramastan 1963 jyly Sovet Armııasyna shaqyrylyp, Vetnamda «ınternasıonaldyq paryzyn» ótep, sol eldiń óz táýelsizdigi úshin júrgizgen amerıkalyqtarǵa qarsy soǵysyna qatysady. Meniń esimde, sol jyldary Uly Otan soǵysy kezinde týǵan balalardyń azdyǵynan joǵary oqý ornynda oqyp júrgen, sportqa qatysy bar stýdentterdi armııaǵa shaqyryp, olardyń birazy Vetnamda boldy. Sondaılardyń biri – meniń dosym, marqum Rafael Jumabaev ta 1963 jyly kúzde shaqyrylyp, Vetnamda áskerı mindetin atqarǵan bolatyn. Ol raketalyq bólimde bolyp, 1965 jyly elge oraldy, biraq bul týraly kópke deıin aıtqan joq.Amangeldi Qusaıynovtyń negizgi mamandyǵy – ustazdyq, ol pedýchılısheni bitirgen soń da, ýnıversıtetti támamdaǵannan keıin de pedagogıkalyq qyzmette kóp jyl jumys istedi, áli de solaı, ózi qurǵan Eýrazııa gýmanıtarlyq ınstıtýtynyń (EAGI) rektory retinde pedagogtyq jumysty birinshi kezekte ustaıdy.Ras, Amangeldiniń ómiri tek ustazdyq etýden turmaıdy. Ýnıversıtetti bitirgen soń úsh jyldan asa ýaqyt Almatydaǵy Sovet aýdandyq partııa komıtetinde nusqaýshy bolǵan. Bul jumystan óz erkimen ketip, QazGÝ-diń aspırantýrasyna túsedi de, endi ǵylymı-zertteý isine den qoıady. Úsh jyldyń ornyna bir jarym jylda kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵap úlgeredi. Al, doktorlyq dıssertasııasynyń joly bulaı bolǵan joq. Daıyn turǵan dıssertasııasyn qorǵaý uzaqqa sozyldy. Sóıtip, ómir ony taǵy bir ádiletsizdikke tap qyldy.Alyp Sovet Odaǵyn dúr silkindirgen 1986 jylǵy jeltoqsanda bolǵan qazaq jastarynyń kóterilisi kúshpen bastyrylǵan soń KPSS Ortalyq Komıteti arnaıy qaýly qabyldap, qazaq halqyna «ultshyl» degen aıyp taqty. Osy qaýlydan keıin Qazaqstanda da, búkil Sovet Odaǵynda da qazaqtarǵa qysym jasalyp, ulttyq tarıh, til, ádebıet, óner jaıynda zertteý júrgizý, kitap shyǵarý, dıssertasııa qorǵaý belgili dárejede shektetildi, mundaı eńbekterden, kórkem ádebıet pen ónerden, jekelegen avtorlardyń shyǵarmalarynan «qazaq ultshyldyǵyn» izdestirý naýqany júrdi. Amangeldi Qusaıynovtyń doktorlyq dıssertasııasyn qorǵaý máselesi dál osy mezgilge tuspa-tus keldi de, kezekten alynyp tastaldy, belgisiz merzimge shegerildi. Baqandaı 5 jyl ótken soń ǵana, 1991 jyly qorǵaýǵa múmkindik boldy.Táýelsizdik alǵannan keıin Amangeldi Qusaıynovtyń ekinshi tynysy ashyldy desek bolady. 1992 jyly sáýirde ol Selınograd pedagogıkalyq ınstıtýtynyń rektory bolyp taǵaıyndalady. Rektorlyq qyzmette júrip, oqý júıesin jetildirý men bilim berý sapasyn kóterý isinen basqa da sharýalarmen tikeleı shuǵyldanýǵa týra keledi. Máselen, pedınstıtýttyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtý, qarjysyn tıisti dárejege jetkizý, kadrlar quramyn kúsheıtý sııaqty jyldar boıy qordalanyp qalǵan problemalar shash etekten bolyp, solardy nátıjeli sheshý rektordan jigerlilikti, iskerlikti, táýekeldilikti talap etedi. (Sportpen shyńdalǵan qasıet osy jerde kórinedi). Sózdi Amangeldiniń ózine bereıik.«90-shy jyldardyń alǵashqy jyldary asa qıyn kezeń bolǵany barshaǵa aıan. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynyń qıynshylyq kezeńin bizdiń ınstıtýt ujymy da basynan ótkizdi. Qazir bireýlerge sol kezde oqytýshylarǵa jalaqy, stýdentterge stıpendııa bere almaı, jylý men elektr júıesine qarajat bolmaı, tólemaqy tóleı almadyq desek, tańdanyspen qaraýy múmkin. Ol kezdegi Selınogradta tórt ınstıtýt bolatyn, al eń sorlysy bizdiń pedınstıtýt edi desem, ótirik emes.Aldymen tártip pen tazalyqty qolǵa aldyq. Ol kezde ınstıtýtta bar-joǵy 2 doktor, 27 ǵylym kandıdaty ǵana bar eken. Instıtýttaǵy eń kúrdeli másele – bar kadrlardy pátermen qamtamasyz etý bolatyn. Birinshi kúnnen bastap, qańyrap bos qalǵan bir jataqhanany jas mamandarǵa baspana etip berý máselesin qolǵa aldyq…».Mine, alǵashqy kezdegi jaǵdaıdy osylaı eske alady Amangeldi. Shynynda da, sol shaqtaǵy istelgen isterdi 90-shy jyldary oqyǵan stýdentter men aspıranttar aıtyp otyratyn. Mysaly, men 1997 jyly kelgende, joǵary kýrs stýdentteri men meniń aspıranttarym «rektor Amangeldi aǵaı ınstıtýttyń mańaıyn tazalaý jumysyna bizben birge qatysatyn, aıaǵyna kerzovyı etik kıip, uldarmen qatar zembil kóterip júrdi» – dep áńgimeleıtin. Men bárin tizip jatpaı, myna bir faktilerdi ǵana atap keteıin.1994 jyly Selınograd pedınstıtýtynyń negizinde Aqmola ýnıversıteti ómirge keldi, al 1996 jyldyń mamyrynda ol Prezıdent N.Nazarbaevtyń Jarlyǵymen L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti bolyp qaıta quryldy. Sol 1994 pen 1999 jyldardyń aralyǵynda istelgen sharýa az emes.Ýnıversıtet ulttyq mártebesin alǵan soń alda jańa mindetter turady. Eń aldymen, oqytýshylar quramyn joǵary bilikti mamandarmen tolyqtyrý jáne ýnıversıtet úshin jańa ǵımarat salý máselesin sheshý qajet bolady. Sol kezeńdi eske alyp, Amangeldi Qusaıynov bylaı deıdi:«Osy jyldary ýnıversıtetke 43 ǵylym doktoryn jumysqa shaqyrdym. Barlyǵyn pátermen, qala syrtynan 10 sotyq jermen qamtamasyz ettim. Prezıdenttiń qabyldaýynda bolyp, Eýrazııa ýnıversıtetiniń bas korpýsyn salý máselesi oń sheshimin tapty. Ýnıversıtet janynan professor-oqytýshylarǵa arnap, páter salý máselesi de sheshildi».Ýnıversıtettiń bas korpýsy 2000 jyly jazǵyturym salynyp bitti. Rektor A.Qusaıynov kúndiz-túni qurylystyń basynda júrdi, biz ony kózimizben kórdik. Osy tusta ol ózin sheber uıymdastyrýshy jáne ózine júktelgen mindetke úlken jaýapkershilikpen qaraıtyn azamat ekenin kórsetti. Amangeldi Qusaıynovty sheber uıymdastyrýshy dep tegin aıtyp otyrǵanym joq. Osydan 17 jyl buryn, qoǵamdaǵy, ekonomıkadaǵy qıynshylyqtarǵa qaramastan, 1995 jyly Aqmolada tuńǵysh jekemenshik «AQQÝ» atty ınstıtýt ashqan Amangeldi boldy. Bul oqý orny búginde «Eýrazııa gýmanıtarlyq ınstıtýty» dep atalady. Onyń quramynda 3 fakýltet, 5 kafedra bar. Qazirgi ýaqytta munda 150-ge jýyq joǵary bilikti maman jumys isteıdi, olardyń 18-i ǵylym doktory jáne professor, al 71-i ǵylym kandıdaty men dosent, birazy AQSh-ta, Anglııada, Germanııada, Reseıde stajırovkadan ótipti. Demek, Eýrazııa gýmanıtarlyq ınstıtýtynyń ustazdary búgingi bilimgerlerge qoıylatyn talapqa saı dep aıtýǵa bolady. Sol sebepti de ınstıtýtqa túsetin balalar sany da jyldan-jylǵa ósip kele jatqan tárizdi. Munyń dáleli – 1999 ben 2010 jyldyń aralyǵynda ınstıtýtty 4670 adam támamdapty, olar qazir ár salada qyzmet atqarýda. Jalpy, bul ınstıtýtta stýdentterge qajetti jaǵdaılardyń bári jasalǵan deýge negiz bar. Oqý úderisi zamanaýı qural-jabdyqtarmen, qajetti apparatýramen jabdyqtalǵan, sabaqqa daıyndalýǵa múmkindik beretin kitaphana bar. Eń bastysy – ınstıtýttyń óz ǵımaraty bar, osy kúnderi salynyp bitken jańa ǵımarat ta iske qosyldy. Stýdentterge arnalǵan ashana jumys isteıdi jáne olarǵa dárigerlik qyzmet te kórsetiledi. Bularǵa qosa arnaıy sport keshenin, jattyǵý zalyn, Býrabaı kentindegi demalys aımaǵyn aıtpasqa bolmaıdy.Al Amangeldiniń Eýrazııa ýnıversıtetiniń rektorlyǵynan keıin tórt jarym jyldaı ýaqyt boıy Joǵary attestasııalyq komıssııa tóraǵasy retinde atqarǵan qyzmeti óz aldyna bir áńgime arqaýy eterlik. Bul jumysta ol biliktiligin de, prınsıpshildigin de qatar tanytty. Ol qyzmettiń qandaılyq jaýaptylyǵyn VAK-tyń tuńǵysh tóraǵasy bolǵandyqtan men óz basym óte jaqsy bilemin.Mine, osynyń bári rektor Amangeldi Qusaıynovtyń búkil ujymdy uıymdastyra, jumystyń júıesin taba biletin iskerliginiń nátıjesi. Endeshe Amangeldige eńbegi eselene tússin, elimizdiń bilim salasyn damytýǵa óz úlesin qosa bersin degen tilek aıtamyz.
Seıit QASQABASOV,Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi.