Belgisiz batyr

Beısenbi, 14 maýsym 2012 7:24

Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alǵanqazaqtar sany uzaq jyldar boıy 96, keıde 97 bolyp kórsetilip keldi.Sońǵy núkteni byltyr «Egemen» (07.05.2011 j.) qoıyp, tolyq tizimdijarııalaǵan edi. Buryn orys, ózbek jerinde týǵany sebepti sol elderdińazamaty bolyp júrgenderdi qosa eseptegende, qazaqtan shyqqanbatyrlar sany 103 ekendigi anyqtaldy. Sonyń ishinde bul ataq dıvızııakomandırleri bolǵan general Sabyr Rahımovqa 1965 jyly, polkovnıkBaýyrjan Momyshulyna 1990 jyly berildi.

Beısenbi, 14 maýsym 2012 7:24

Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alǵanqazaqtar sany uzaq jyldar boıy 96, keıde 97 bolyp kórsetilip keldi.Sońǵy núkteni byltyr «Egemen» (07.05.2011 j.) qoıyp, tolyq tizimdijarııalaǵan edi. Buryn orys, ózbek jerinde týǵany sebepti sol elderdińazamaty bolyp júrgenderdi qosa eseptegende, qazaqtan shyqqanbatyrlar sany 103 ekendigi anyqtaldy. Sonyń ishinde bul ataq dıvızııakomandırleri bolǵan general Sabyr Rahımovqa 1965 jyly, polkovnıkBaýyrjan Momyshulyna 1990 jyly berildi.

Sol 103 adamdyq tizimdi zerdeleı qarap shyqqanymyzda batyr ataǵyn alǵan qazaqtar arasynan 23 adamnyń ǵana ofıser ataǵy baryn, qalǵandary qatardaǵy jaýyngerler men serjanttyq quram ókil­deri ekenin bildik. Tipti sol ofıserlerdiń ishinde de úsh adamnyń ǵana kapıtandyq sheni bar, qalǵandary kishi leıtenant, leıtenant jáne aǵa leıtenanttar. Keıin maıor ataǵyn alǵan Málik Ǵabdýllın rotanyń saıası jetekshisi bolǵan. Bul – leıtenant dárejesinde ǵana baǵalanatyn ataq. Al general S.Rahımov pen polkovnık B.Mo­mysh­ulynyń batyr ataǵyn soǵystan kóp keıin alǵanyn joǵaryda aıttyq.

Erlik dańqy jer jaryp, soǵys kezinde soǵys týraly jazylǵan úlgi-ónegesi orasan zor, tamasha kitaptyń qaharmany bolǵan B.Momyshulynyń ózi eki ret usynylsa da bul ataq oǵan soǵys jyldarynda berilmegenin jurttyń bári biledi. Osyǵan qarap, slavıan tektes jáne grýzınnen basqa halyqtardyń iri ofıserlerine batyr ataǵy berilmesin degen jasyryn buıryq bolǵan sııaqty ma dep qalasyń. Tipti, olardyń asqan erlikteri de bur­malanyp, joǵaryda atalǵan ulttardyń ókilderine telingenin bilemiz. Munyń mysalyna Reıhstagqa birinshi bolyp tý tikken Raqymjan Qoshqarbaevqa batyr ataǵy berilmegeni óz aldyna, tipti, sol erligin aýyzǵa da aldyrmady emes pe? Al aýzynan ajal shashqan DZOT-ty birinshi bolyp keýdesimen japqan tatar balasy Shákirjan Muhamedzıanovtyń kózsiz erligin aıdaı álemge Aleksandr Matrosov jasady dep jarııalandy. Munyń «ini halyqtardyń» iri bolyp ketýinen qaýip­tengen shovınıstik saıasattyń salqyny ekeni daýsyz. Mine, ot pen oqqa salǵanda teń dep kelse de, qurmetteýge kelgende keń bolmaǵan Keńes Odaǵynyń jymysqy saıasatynyń bir kórinisi osy.

Batyr ataǵyn alǵan ofıserlerdiń biri – aǵa leıtenant, rota komandıri Ábý Dosmuhamedov. Ol Soltústik Qazaqstan oblysynyń qazirgi Qyzyljar aýdanyn­daǵy (burynǵy Prııshım aýdany) Úshkól degen aýylda 1920 jyly dúnıege kelgen. Onyń atasy Báshim (shyn esimi Beısenbaı) elge belgili, syıly adam bolypty. Kelimsekter qaptap kóship kelgende túgin tartsa maıy shyǵatyn ataqonysy – shal­ǵyndy, sýly, shúıgindi jerdi «orysqa bermeımin» dep kóp alysqan jan eken. 20-shy jyldardaǵy ashtyq kezinde de elge qaıyry kóp tıip, ań aýlap, qus atyp támam halyqty qyrylýdan aman alyp qalǵan. Eldiń ústinen aǵylyp ótip, shapqynǵa ushy­ratyp otyrǵan aq pen qyzyldyń ás­ker­lerine de qarsy shyǵyp, kózsiz erlik­ter jasaǵany áli kúnge halyqtyń esinde.

Báshimnen Jámálı, Dosmuhamed, Es­muhamet, Sársekeı esimdi tórt ul men 3-4 qyz týǵan. 1931-33-jyldardaǵy ashtyq Báshimniń 70-ten asyp, aıaǵy qoıýlanǵan, onyń ústine astyndaǵy kóliktiń bárin sholaq belsendilerdiń sypyryp alǵan tusy­na tap kelip, batyr burynǵydaı qaırat qyla almaı, týǵan jerdi tastap kóshýge májbúr bolady. Sóıtip, RKSFR-ǵa qaraıtyn Qorǵan oblysynyń Chastoozer aýdanyna kóship barady. Bul kezde Dos­muhamedinen týǵan nemeresi Ábý 11 jastaǵy bala.

 Ashtyqtan aryp-ashyp kóship kelgen qazaqtardy qushaqtaryn jaıyp qarsy alatyn halyq munan tabylmaıdy, kerisinshe, esik-terezesin, mal qoralaryn bekitip, tún balasynda myltyqpen kúzetýdi uıymdas­tyrǵan jergilikti turǵyndar jyly qabaq tanytpaıdy. Qazaqtar úrkerdeı bolyp, úrpıgen kúıi qalyń ormannyń arasyna baryp, kúrke tigip otyrady. Bir jaqsysy – bular kelgen jerde jumys oryndary bar. Qazaqtar osyndaǵy keńshardyń barynsha aýyr jumystaryna jegiledi. Sóıtip, «qo­ly qımyldaǵannyń aýzy qımyldaıdy» degendeı, óıtip-búıtip, ashtyqtan jappaı qyrylmaı, kóbisi aman qalady. Artynan áldenip, etek-jeńderin jıǵan soń, ózde­riniń kúshimen «Jańajol» atty qazaq keń­sharyn qurady. Bul kezde Ábý orys mekte­biniń 4 synybyn bitirgen soqtaldaı jigit bolyp qalǵan edi, ol sol keńshar belsen­dileriniń qataryna iligedi. Uzamaı halyq­qa juǵymdy ári elgezek bozbalany jas­tyǵyna qaramaı halyq osy keńshar bas­qarmasynyń orynbasarlyǵyna saılaıdy. Biraz ýaqyttan soń, basqarmalardyń alty aılyq oqýyna baryp kelgen shaǵynda, soǵys bastalady.

Orys tilin biletin, onyń ústine keńshar basshysy bolǵan Ábýdi áskerı komıssarıat kishi ofıserler daıyndaıtyn kýrsqa jiberedi. Bul soǵys ýaqytyna shaqtalyp, qysqa merzimde kishi leıtenanttar daıyndaıtyn oqý orny bolatyn. Onda tek oqýdy úzdik bitirgen, zeıindilerine ǵana leıtenant, qalǵandarynyń bárine kishi leıtenant ataǵy beriletin.

1941 jyldyń kúzinde Semeı men Aıagóz qalalarynda negizinen Qazaqstannyń shy­ǵys óńirinen shaqyrylǵan jaýyngerlerden 458-shi atqyshtar dıvızııasy qurylǵan. 1942 jyly ol 8-shi atqyshtar dıvızııasy bolyp ataldy. Dıvızııa soǵysqa 1942 jyl­­­dyń 23 naýryzynda kirip, 1945 jyl­dyń 9 mamyryna deıin Voronej, Shyǵys Karpat, Praga baǵytyndaǵy shabýyl operasııalaryna, sondaı-aq Kýrsk ıinindegi shaıqasqa qatysqan. Dnepr, Desna, Prıpıat ózenderin keship ótip, Ýkraına qala­laryn azat etýde úlken erlikter kórsetken.

Mine, osy quramanyń qataryna jas leıtenant Ábý Dosmuhamedov te qabyl­danyp, 229-shy polktiń vzvod komandıri bolyp taǵaıyndalady. Jaýyngerlermen jaqsy til tabysatyn, bastyqtardyń tapsyrmasyn buljytpaı oryndaıtyn jas ofıser uzamaı jaqsy qyrynan tanyla beredi.

1942 jylǵy jazda Brıansk maıdanyn­daǵy 13-shi armııanyń quramynda bolǵan 8-shi dıvızııa Voronej-Postornensk operasııasyna qatysady. Osy shaıqas kezinde Ábýdiń vzvody ózine júktelgen mindetti abyroımen oryndap, kózge túsedi. Kóp shabýyldardyń birinde Ábý jaraqat alyp qalady. Osy shaıqastaǵy jeke basynyń erligi jáne jaýyngerlerin erlikke jiger­lendire bilgen eńbegi úshin leıtenant Á.Dosmuhamedov «Qyzyl Juldyz» ordenimen marapattalady. Kóp uzamaı Ábýge aǵa leıtenant ataǵy berilip, ol endi rota komandırligine taǵaıyndalady. 1943 jyly 8-shi dıvızııa quramyna enetin 13-shi armııa Ortalyq maıdanǵa beriledi. Bul maıdan ekinshi ret 1943 jyldyń 15 aqpanynda qurylǵan bolatyn. Maıdannyń qolbasshysy sol kezdegi general-polkovnık K.Rokossovskıı bolǵan. Osy maı­dannyń quramyna general-leıtenant Ivan Chıstıakov qolbasshylyq etken 21-shi armııa da engen. I.Chıstıakov – Baýyrjan Momysh­ulynyń jaqsy komandıri bolǵandyqtan, qazaqstandyqtar úshin ystyq esimderdiń biri.

1943 jyly Kýrsk ıinindegi soǵysqa qatysqan Ábýdiń rotasy erekshe erligimen kózge túsip, rota komandıriniń ózi tamyz aıynda «II dárejeli Otan soǵysy» orde­nimen nagradtalady. Bul maıdandaǵy túbegeıli betburystyń bastalǵan kezi bolatyn. Endi Qyzyl armııa tek shabýyldaý soǵystaryn júrgizýge kóshken. Tolassyz shabýyldaǵan keńes áskerleri nemis-fashısterin aýyr soqqylarmen óksheleı shegindirip, Ýkraınanyń uly ózeni – Dneprge kelip tireledi. Dnepr – Eýropada Volga men Dýnaıdan keıingi úlken ózen. Onyń uzyndyǵy 2285 shaqyrym. Osy ózen úshin bolǵan shaıqasqa eki jaqtan 4 mln.-ǵa jýyq adam qatysqan. Maıdan shebi ózen boıynyń 750 shaqyrymyn qam­tyǵan. Kórgenderdiń aıtýyna qaraǵanda, 4 aıǵa sozylǵan osy soǵysta Dnepr ózeni qan bolyp aqqan eken. Adam qany… О́zen úshin bolǵan soǵys adamzat tarıhyndaǵy eń úlken qandy qyrǵyndardyń biri dep esepteledi.

Bul ózendegi soǵystyń sonshalyq qyrǵyndy bolǵan sebebi: Kýrskidegi shaı­qastan keıin Vermaht tek uzaq merzimdi qorǵanysqa kóshken. Ol úshin shabýyldaǵan áskerge qarsy ózen, kól sııaqty tabıǵı kedergilerdi barynsha tıimdi paıdalanýdy maqsat etip, tas-túıin qorǵanysqa kóshedi. Sol jolda keńes áskerine qarsy birinshi kedergi bolyp jatqan Dneprdi qaıtse de bermeýge barlyq kúshin jumyldyrady. Al Stalıngrad pen Kýrsk ıini qyrǵynyndaǵy jeńiske mastanǵan Qyzyl armııa basshylary ózendi qaıtse de tezirek alýǵa um­tylyp, adamdardyń shybyndaı qyry­lýyna qaramaǵan. 1943 jyldyń 26 tamyzynda Azov teńizinen Smolenskige deıingi 1400 shaqyrymdyq aralyqta 2 mln. 650 myń adam, 51 myń zeńbirek, 2400 tank jáne 2850 ushaq kúshimen Qyzyl armııa Dneprden ótý operasııasyn bastaǵan. Osyndaı mańyzy bolǵandyqtan da Dnepr­den birinshi bolyp aman ótken jaýyn­gerlerdiń bárine derlik Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berilgen.

Qandy qyrǵynǵa bastaryn tige otyryp, jańbyrsha jaýǵan oqtyń astymen 21 qyrkúıekte Chernobyl qalasynyń ma­ńynda Dnepr ózeninen alǵashqy bolyp 13-shi armııanyń jaýyngerleri de ótedi. Osy áskerdiń qatarynda Ábý Dosmu­ha­medovtiń de rotasy bar edi. Oń jaǵalaýǵa aman ótken olar Gden degen shaǵyn eldi me­ken­niń tusynda fashısterge endi qur­ǵaqta qarsy shyǵady.

Keńes Odaǵy kezinde Máskeýden «Vokrýg sveta» atty bedeldi jýrnal shyǵyp turatyn. Qazir de shyǵatyn bolar. Osy jýr­naldyń 1983 jylǵy sanynda osy urys qımyldary týraly tarıhshy, pol­kov­nık Vladımır Smırnov egjeı-tegjeıli jazǵan («Vokrýg sveta», №9, 1983 g., «Na Dnepre v sorok tretem»). Endi sol derekten úzindi keltire ketelik: «…I v etý mınýtý smertelnoı opasnostı komandır batalona Petr Baıýk ı komandır roty, starshıı leıtenant Abý Dýsmýhamedov, stavshıı v etı tıajelye dnı zames­tıtelem Baıýka po polıtchastı, ýje ranennye popolzlı na vstrechý tankam vraga. Onı tıanýlı za soboı na provoloke protıvotankovye mıny. Baıýk naprıag poslednıe sıly, prıpodnıalsıa ı brosıl mıný pod gýsenısy. Vzryv. Tank ostanovılsıa. To je sdelal Abý…».

Osy shaıqasta Petr Baıýk pen Ábý Dosmuhamedov ekeýi de qaza tapqan. 1943 jyldyń 16 qazanyndaǵy KSRO Joǵarǵy Keńesiniń Jarlyǵymen eki erge de Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy beriledi.

…Ábýdiń anasy Qaısha apaı «qara qaǵazdy» alsa da súıikti balasynyń qaza bolǵanyna senbegen. 1966 jyly Chernobyl qalasyndaǵy №2 mekteptiń 7 synyp oqýshylarynan Qaısha ananyń atyna hat kelgende ol balasy tirilip kelgendeı qýanady. Oqýshylar qalalyq parkke qatar qoıylǵan qos batyr – P.Baıýk pen Á.Dosmuhamedovtiń zıratyn ózderi qam­qorlyqqa alǵandaryn jáne mektepterinde mýzeı ashylǵanyn jazǵan eken. Sol mýzeı úshin Ábýdiń balalyq shaǵy týraly derekter jazyp berseńiz eken dep ótinipti jas búldirshinder. Balasynyń beıiti belgili bolǵanyna qýanǵan ana joldy balasy Qapar men jón biletin jıeni, Uly Otan soǵysynyń ardageri Sapar Dúısenovke bas­tatyp, Chernobyl qalasyndaǵy súıikti balasynyń basyna baryp qaıtady…

Chernobyldikter Ábýdiń zıratyn áli kúnge qadirlep kútip otyr. Belgili kınorejısser Aleksandr Dovjenkonyń: «Poleglı v boıý kazahı-batyry. Osvıatılı drýjbý, prolılı krov ı samı ýsnýlı na ýkraınskıh nıvah. I navsegda ostalıs nemerknýshaıa slava ı blagodarnost ı gordost sedovlasyh kazahskıh dedov ı matereı, ı vdohnovenıe ıýnosheı kakıe býdýt jıt posle nas dolgımı stoletııamı», degen joldary dál osy Ábýge arnalǵan sekildi.

Semeı men Aıagózde jasaqtalǵan 458-shi (artynan 8-shi) atqyshtar dıvızııasynan 11 adam Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alǵan. Sonyń ishinde qazaqtar arasynan batyr atanǵan jalǵyz Ábý Dosmuhamedov qana. Biraq semeılikter ózderinde qural­ǵan dıvızııanyń qatarynan shyqqan jal­ǵyz qazaq batyry Ábýdiń esimin bile qoımaıtyn sekildi. О́ıtkeni, mýzeılerinde ol týraly derek joq. Al týǵan jeri – Qyzyljar óńirinde batyrdyń esimi qatty qurmetteledi. Á.Dosmuhamedovke Petropavlda kóshe aty, qazaq mektep-gımnazııasyna esimi berilgen. Erligin jas urpaqqa úlgi etýde mektep ujymy kóptegen sharalar da ótkizip turady. Er esimi – el esinde.

Jaqsybaı SAMRAT,

«Egemen Qazaqstan».