Qazaqta «el aǵasyz bolmaıdy, ton jaǵasyz bolmaıdy» degen maqal bar. Qalaı jaqsy aıtylǵan. Halqymyzdyń tarıhyna kóz salsaq qaı kezde de ultymyzdyń uıtqysy, jurtymyzdyń máıegi bola bilgen, kózi qyraǵy, aýyzy dýaly aıaýly asyl azamattary – el aǵalary bolǵan ǵoı. Osy turǵyda oı qozǵasaq keshegi artyna ónegeli ister men úlgi tutar josyqtar qaldyryp ketken Ilııas Omarov, О́zbekáli Jánibekov sııaqty asyl azamattar oıǵa oralady.
Qazaqta «el aǵasyz bolmaıdy, ton jaǵasyz bolmaıdy» degen maqal bar. Qalaı jaqsy aıtylǵan. Halqymyzdyń tarıhyna kóz salsaq qaı kezde de ultymyzdyń uıtqysy, jurtymyzdyń máıegi bola bilgen, kózi qyraǵy, aýyzy dýaly aıaýly asyl azamattary – el aǵalary bolǵan ǵoı. Osy turǵyda oı qozǵasaq keshegi artyna ónegeli ister men úlgi tutar josyqtar qaldyryp ketken Ilııas Omarov, О́zbekáli Jánibekov sııaqty asyl azamattar oıǵa oralady. Táýelsizdigimizdiń irgesi nyǵaıýyna, halqymyzdyń birligi artyp, eńsesi kóterilýine, tilimizdiń, dilimizdiń ornyǵýyna aıtarlyqtaı úles qosyp, eldi uıytar esti sózderin aıtyp, ónege shashyp, ortamyzda júrgen Sherhan Murtaza, Ábdijámil Nurpeıisov, Ábish Kekilbaev, О́mirbek Baıgeldı, Kákimbek Salyqov, Tóregeldi Sharmanov, Ábdýálı Qaıdarov, Sherıazdan Eleýkenov, Serik Qırabaev, Tursynbek Kákishev sııaqty abzal aǵalar eske túsedi. О́ziniń boıyndaǵy barlyq qajyr-qaıratyn týǵan eliniń, ultynyń, jurtynyń keregi úshin aıanbaı jumsap júrgen Myrzataı aǵa da solardyń soıynan.
Sońǵy ýaqytta men Myrzataı Joldasbekov aǵamyzdyń kúreske, ǵıbratqa, qyzyqtarǵa toly ómiri týraly syr-suhbatqa qurylǵan jańa roman jazý ústindemin. Búgin sol romannyń bastapqy taraýynan úzindini «Egemen Qazaqstan» gazeti arqyly kópshilik nazaryna usynýdy jón kórdim.
Avtor.
Myrzataı: Men ózim óte shalǵaıda, qaınaǵan ómir bazarynan qaǵaberiste qalǵandaı bolyp kórinetin shaǵyn aýylda týǵan adammyn. Alaqandaı aýylymyz qazynaly, qasıetti kári Qarataýdyń baýraıynda, eteginde edi. Qarataý batysta kólbep jatady, biz shyǵysyndamyz. Qarataýdyń baýraıy syńsyp turǵan shıe, dolana bolatyn. Kóbine jel batystan turady, batystan turǵanda sol shıeniń, dolananyń ıisi bizdiń aýylǵa keletin. Qarataýǵa qarasaq, boıymyzǵa qýat alatynbyz. Jotalarynda saqyrlatyp tastan-tasqa sekirip arqarlar júretin. Quljasy qasqaıyp qarap, bıikte, shyńda turatyn. Qarataýdan jibekteı esilip jupar samal soǵatyn. Jan dúnıemizdi aralap, rahat sezimge bóleıtin.
Aýylymyz shaǵyn edi. Bar bolǵany 20-30 úı. Meniń babam – Temir deıtin kisi bı bolǵan. Sol kisi zamanynda Aqmeshittiń general-gýbernatory Perovskıı degenmen kelise almaıdy. Sodan soń «men seniń tabanyńa janshylmaımyn» dep, aǵaıynyn alyp, Qyzylordanyń Tereńózek degen jerinen búgingi Jambyl oblysynyń Talasyna kóshken eken. Jol-jónekeı bala-shaǵa, kelin-kepshiktiń jaǵdaıymen, jas bosanǵan kelinder qol-aıaqtaryn baýyryna alsyn dep, qazirgi Sháýildirdegi Temir stansııasy turǵan jerge aıaldaıdy. Ol kezde temir jol da, stansııa da joq. Sonda qystaıdy. Erte kóktemde egin, baý-baqsha salyp, kúzgi jıyn-terinnen soń jyljyp Talastyń tómengi saǵasyna qonystaıdy. Áli esimde, meniń bala kezimde bizdiń elden atpen, esekpen Ázireti Sultanǵa (Qoja Ahmet Iаssaýı) zııarat etip baryp kelgender:
– Jolda Temir babamnyń baýyna túnedik, – dep áńgimeleıtin. Úlken árýaqqa syıynǵandaı, sol jerden oramalǵa túıip topyraq ákeletin.
Sodan, ol jerden Temir babamyz ózine ergen aǵaıyn-jurtyn alyp, tómengi Talasqa kóship keledi. Biraz jyldar sol jerdi jaılap, ómir keshedi. Temirdiń uly Qojamqul eńbek dese elpildep turatyn beınetkesh, dıqan, sózge de usta, el-jurtty kúldirip sóıleıtin, qýaqy adam bolypty. О́zderi kóship kelip, qonystanǵan jerge egin salady, tal ósiredi. Aǵaıyn-týystaryn da uıystyryp, ilkimdi isterge jumyldyrady. Sonyń arqasynda turmystary ońalady, mal-bastary kóbeıedi. Sol jer keıin «Qojamquldyń taly» dep atalyp ketedi. Biz osy Qojamquldan taraımyz. Qojamquldan – Aqbota, Aqbotadan – Joldasbek týady.
Avtor: Ol kisige nege Aqbota dep qyzdyń atyn qoıǵan?
Myrzataı: Qojamqul atamyz úılengen soń kópke deıin perzent kórmeı júredi. Aqyrynda Qyzjan ájemiz ul týyp berip, oǵan kóz tımesin dep, ádeıi Aqbota dep qyzdyń atyn qoıǵan eken. Sol Aqbotadan – Joldasbek, Joldasbekten – men týamyn.
Avtor: О́z ákeńiz týraly da aıtsańyz.
Myrzataı: Ákem uzyn boıly, qyzyl shyraıly, deneli, anaý-mynaý at kóterip júre almaıtyn, aq sary kisi edi. Salmaqty, sabyrly, myqty bolatyn. Eki beti narttaı qyzyl edi. Meni qasynan tastamaıtyn, soǵym basyna, shaqyrǵan jerge meni aparatyn. Bir kúni úlkender:
– Eı, Jóke, Shymyrtaıdy qasyńa kóp ertpeısiń. Nege osy jáýmelegińdi qasyńnan tastamaı ertip júresiń? – dep surasa kerek. Sonda ákem:
– Á, atalary, sizder áli kóresizder, bárinen de Myrzataıym ozady. Birnárse shyqsa osy jáýmelegimnen shyǵady. Shymyrtaı osy Myrzataıdyń atyn baılaǵanǵa jarasa da bolǵany, – dep aıtypty deıdi.
Avtor: Qazaqta «áke – balaǵa synshy» degen sóz bar ǵoı.
Myrzataı: Sol sóz ras, menińshe. Bir kúni men ákeme ókpeleppin… Qyrdyń astynda «Qyzyláýit» degen kórshi aýyl bolǵan. Sodan men ókpelep: «Men Aqtóbege bala bolmaıyn, men Qyzyláýitke-aq bala bolaıyn», – dep ketip bara jatsam kerek. Ákem: «quldyǵym-quldyǵym, shyraǵym-shyraǵym» dep qýyp jetip, qushaqtap, meni úıge alyp kelip, eshki soıyp, aǵalaryn, úlkenderdi shaqyryp, qudaıy berdi. «Kóz tımesin, Myrzataılaryń bolaıyn dep tur, bul meni jeńdi. Men Aqtóbege bala bolmaımyn, Qyzyláýitke bala bolamyn dedi. Qudaı aýzyna salyp tur ma, bul ózi eldiń balasy bolaıyn dep tur eken», – dep yrym qylyp, quran oqytqany esimde.
Ákem ádil, adal, memleketshil kisi edi. Qoǵamnyń malyna, qoǵamnyń múlkine qol suǵýǵa bolmaıdy dep otyratyn bizge. Ol kezde kolhozdar óte maıda. Ákem ómir boıy kolhozdy basqardy, partkom da boldy. Anamyzben ekeýin atalarymyz quda túsip qosqan eken.
Avtor: Endi anańyz týraly da aıtyp ótseńiz.
Myrzataı: Anam ájeptáýir dáýletti kisilerdiń qyzy bolypty. О́rmek, basqur, shı toqıtyn, ǵajap sheber kisi edi. Ákesi kıimdi Hıýadan, Buqaradan aldyrady eken. «Qonyshyn jippen kestelegen qyzyl, jasyl etigim bolatyn. Aıtysqa, jıynǵa barǵanda bir aǵam aldymda, bir aǵam artymda, eki jeńgem eki qanatymda júretin edi, toıǵa sán-saltanatymyzben baratynbyz», – dep eske alatyn.
Anam (men ol kisini «apa» deýshi edim) talaı aıtysqan adam. Apamnyń daýsyndaı daýys joq edi. Apam aqyn edi. Sol kisiniń «Áı-ýgaı, armandamyn jaratqanǵa», «Bedel-aı, bópem-aı» degen eki áni 65 jyldan keıin qulaǵyma qaıta oraldy. Ne qudiret ekenin bilmeımin, aıyrylyp qalyp edim, esime qaıta tústi. Únemi, ásirese, «Áı-ýgaı, armandamyn» deıtin ánine salyp aıtyp otyratyn. Sol ánimen óziniń búkil ómir tarıhyn jyrǵa qosatyn. Solardy aıtyp alyp, kóńili bosap jylaıtyn. Apam keremet sulý kisi edi. Osydan biraz buryn sol kisiniń eki ánin esime túsirip, qyzdardy shaqyryp alyp tyńdattym. Olar «aǵa, bul ánderdi notaǵa túsireıik, siz sózderin qaıta jazyńyz», – dep qolqalap bolmady. Sosyn apamnyń ánine, sol kezdegi sózderin umytyp qalǵanmyn ǵoı, soǵan jaqyndatyp sóz jazdym. Ol ánderdi belgili ánshiler Gúlmıra, Ardaq, Klara sııaqty qaryndastaryma úırettim. Sol ánderdi qazir Gúlmıra Sarına aıtyp júr.
Bizdiń aýyldyń joǵarǵy jaǵyn Qapshaǵaı deıtinbiz. О́zenniń jaǵasy – jartastar. Solar tolǵan eskilikti jazýlar, sýretter bolatyn.
Avtor: Sol ózińizdiń týyp-ósken aýylyńyzdyń óte-móte este qalarlyqtaı ereksheligi bar ma edi?
Myrzataı: Bir ǵajap jeri sol kishkentaı, alaqandaı aýylymyz keremet ónerpaz bolatyn. Áli kúnge deıin esimde, Áıtpenbet deıtin ákemiz boldy. Jasy meniń ákemnen úlken edi. Aýyldyń jekemenshik qoıyn baǵatyn. Sol kisiniń qalaqtaı ǵana, kishkentaı, qoldan shabylǵan dombyrasy bar-tuǵyn. Dombyrany qazirgi kúni jelimdese, ol kisi kishkentaı ǵana aǵash shegelermen shegelep qoıatyn. Keshke jaqyn Qaratóbeniń baýraıynda otyryp, Áıtekeni tyńdaımyz dep el jınalatyn. Dalaǵa eshteńe tósemesten, jaıqalǵan kók shóp ústine, kilem jaıyp qoıǵandaı, bári erkin jaıǵasyp, bireýi jambastap, bireýi shyntaqtap jatyp ap, kúı tyńdaıdy.
Áli anyq esimde, osy aýylǵa eki ret Súgir keldi. Bizdiń aýylda bir qudasy bar edi. Sol qudasyna keletin jáne qaıtarynda, ylǵı mal aıdap, mal jetektep qaıtatyn. Barsha jurt «Súke, Súke!..» dep jany qalmaıtyn. Shaǵyn ǵana kisi edi. Basynda qyrǵyz-qalpaq sııaqty qalpaq, ústinde shıbarqyttan kıtel sııaqty etip tikken syrt kıimi bolatyn, onysynyń etegi uzyndaý edi. Qoldan tikken shalbary bar-tuǵyn. Jaryqtyq, kúıkentaıdaı ǵana kisi bolatyn. Tórde otyrǵanda bala sııaqty bolyp kórinetin. «Súkeńdi tyńdaımyz!» degende jurttyń bári tyna qalatyn. Bárimiz elitip tyńdaıtynbyz. Men sóıtip, sátin salǵanda, kishkene kezimnen Súgirdiń kúıleri janyma sińip ósken adammyn.
Ekinshi joly kelgeninde, bizdiń Áıtpenbet ákemizdiń jasy Súgirden úlken edi, Súgir: «myna jerge Áıtekeń otyrsyn» dep, Áıtekeń ákemizdi sumdyq baǵalap, qurmettep, qasyna otyrǵyzyp, «aldymen Áıtekeń kúı tartsyn» dep, joldy áýeli sol kisige berip, aldymen kúı tartqyzdy. Tań qalatynym, sóıtken Áıtekeńnen eshqandaı mura qalmady. Biz, osy qazaq, sondaımyz ǵoı. Bir aýylda turyp, biriniń ónerin biri baǵalamaıdy, úırenip alaıyq, este saqtap qalaıyq demeıdi, tek bári de shetinen danyshpan, shetinen ónerpaz, shetinen aqyn, shetinen sheshen, shetinen kósem…
Sondaǵy Súgirdiń ózi den qoıyp tyńdaǵany, baǵalap, tórge otyrǵyzyp jol bergeni keıin esime túskende Áıtpenbet sumdyq kúıshi bolǵan eken-aý dep oılaımyn. Men áli kúnge deıin sol kisiniń kúılerin eshkim jazyp almaǵanyna, jadynda saqtap qalmaǵanyna ókinemin.
Soǵys kezinde erkekterdiń bári maıdanǵa ketti. Aýylda bala-shaǵa, óńkeı qatyn-qalash qaldy. Bári jumysqa shyǵady. Basqarmanyń áıeli Dámet degen jeńgemiz boldy. Sumdyq qasapshy edi, iri kisi. Birde apamnyń: «Dámet kelin, shyraǵym, úıge kelip, toqty soıyp bershi», – dep shaqyrǵany esimde. Soıǵanda ózim saǵatqa qarap turdym, 17 mınýtta bárin daıyndap, qazanǵa salyp berdi. Apam marqum «Dámetteı qasapshy joq» dep otyratyn. Bolsambek sol Dámet jeńeshemdi «sen basqarmanyń áıelisiń, jumysqa barmaısyń» dep synap: «Meniń baıym basqarma, eki kózim aspanda. Jatsam da alam bir eńbek, tursam da alam bir eńbek. Maǵan qarap bos qalma», – dep óleń shyǵarǵany esimde. Aýyldaǵy kisilerdiń bárin sóıtip synap-minep, óleńge qosyp, jurtty kúldirip júretin. Túr-álpeti, minez-qulqy, istegen isteri naǵyz Aldar kóseden aýmaıtyn.
Ospan degen jákemiz boldy. Espenbettiń Ospany. Kolhozda býhgalter boldy. О́mir boıy býhgalter bolyp, bir tıyn «rástrát» degendi bilmegen adam eken. Jurttyń bári tań qalatyn. О́ziń biletin jýrnalıst qalamger Serik Ábdiraıymov Bópetaıdyń Jaqyp degen balasynyń qyzyn aldy. Al myna bizdiń Ospan jákemiz, buryn baıǵa tıgen, sońynda qyzy bar, Bópetaıdyń Ásııa degen qyzyn alǵan edi. Ásııa bizge sabaq berdi, muǵalim boldy. Onyń ákesi Bópetaı jezdemiz edi, ózi kishkentaı ǵana, kúıkentaıdaı kisi bolatyn, al apamyz – Bópetaı jezdemizdi qoltyǵyna qystyryp ketetindeı, alpamsadaı kisi bolatyn. Sóıtip Ásııanyń ákesi – jezdemiz, ózi – jeńgemiz, bizge tórtinshi klasta sabaq berip júrdi. Sonda bizdiń oqyǵanymyzdyń sıqyn, túrin qara. Muǵalimimiz Ásııa meni «Myrzajigit» deıdi, Jańabaı jákemniń balasyn – «Myrzaaǵa» deıdi, taǵy bireýdi «Kishkenem» deıdi. Bárine at qoıyp alǵan. О́ziniń oqýshylaryn atymen ataı almaıdy.
Aýylda Andaqul jáne Saparqul degen baqýatty, aǵaıyndy kisiler boldy. Saparquly úlken. Saparquldyń balasy – Asan degen boldy. Menimen qurdas edi. Klasta otyrady, kúzdiń kúni júgeri pisedi, dúmbildi kóp jeıdi de ishi ótip júredi. Sabaq bastalǵanda jyltyńdatyp qolyn kóteredi de otyrady. Dalaǵa shyqqysy keledi ǵoı. «Ne boldy saǵan taǵy, qaınyaǵanyń balasy?» – dep suraıdy muǵalimimiz. «Dalaǵa shyǵyp keleıinshi» – deıdi ol. «Ne boldy, jańa ǵana shyǵyp ediń ǵoı, otyr», – dep ursady muǵalıma. Anaý ári otyrady, beri otyrady, shydaı almaı: «Úı, ákeńniń aýyzy… Ásııa, Jákeme aıtamyn», – dep ornynan turyp, shyǵyp júre beretin. «Jáke» dep otyrǵany muǵalimimiz Ásııanyń kúıeýi ǵoı. Al Ásııa: «Osy mıkeshe qaınym qaıbir adam bolady deısiń», – dep otyra beretin. Basqa eshnárse aıta almaıdy. Balalar keıde úıdegi úlkenderine shaǵynyp, olar Ásııanyń kúıeýine aıtyp, kúıeýi Ásııany sabap alatyn kezderi de bolatyn.
Biz durystap sabaq oqı almadyq. Bolsambek bizdiń muǵalimimizdi de: «Bópetaeva Ásııa, sońynda bar Shákııa, Espenbetov Ospan, Qudaı ony qosqan» dep óleńge qosatyn. Bul ózi poema sııaqty uzaq tolǵaý edi. Osy bir jerleri ǵana esimde qalypty. Búgin oılap otyrsam, ol kezde bizde durys mektep te, muǵalim de, qaǵaz-qalam da bolmaǵan eken ǵoı.
Avtor: Myrzeke, buryn aıtylyp, jazylmaǵan myna áńgimelerińiz qyzyqty bolyp barady. Sizdiń aýyl rasynda da ónerpazdardyń ordasy eken ǵoı. Osyǵan oraı Jambyl atamyzdyń da ósip-óngen ortasy oıǵa túsedi. «Ekeıde elý baqsy, seksen aqyn, gýleıdi jyn qaqqandaı keshke jaqyn» demeýshi me edi Jambyl atamyzdyń Ekeı rýy jóninde. Taqyr jerge túk shyqpaıdy. Shóp te qunarly jerde ósedi. Sizdiń án-kúı degende qulaǵyńyzdyń túrik bolǵany, án de, kúı de shyǵaratynyńyz, ónerge, ádebıetke ińkárligińiz ósip-óngen ortańyzdyń áserimen bala kezińizden-aq qalyptasqan eken ǵoı degen oı kelip tur maǵan.
Myrzataı: Iá. Balalyq shaqta alǵan áserlerdiń ómir boıy umytylmaıtyny, búkil ómirge azyq bolatyny ras qoı. Men osyndaı alaqandaı aýylda, ańyzdar men abyzdardyń ortasynda óstim.
Avtor: Jańa aýyldyń adamdaryn birsypyra aıtyp óttińiz. Sizdiń bala kezińizdegi, eseıgen shaǵyńyzdaǵy jáne osy kúngi aýyldardyń bet-beınesi bir-birine uqsamaıdy. Ártúrli ǵoı. Osy turǵydan alǵanda sol kezdegi aýyl ómiriniń keıbir erekshelikterin de eske túsirip, aıta ketseńiz.
Myrzataı: Ol jyldarda, qaıdan keletinin bilmeımin, baqalshylar keletin aýylǵa. Olardy biz «dolylar, syǵandar» deıtinbiz, solar keletin kerneıletip, syrnaılatyp. Arbalary bolady, arbasynda aına-taraq, neshe túrli jip, ıne, túıreýish, kerektiń bárin ákeledi. Sol jerden bizdiń aýyldyń qyzdary shańqobyz alady. Men talaı jerde aıtyp júrmin, mundaı qudiretti kórgen emespin. Meniń kúndeligimde de bar. Aýyldyń qyzdarynyń bári shańqobyzshy bolatyn. Keshke qaraı mal jaıǵastyrady, laq-qozyny kógendeıdi, eshki-sıyrdy sheshelerine saýdyrady, bárin tyndyryp kelgennen keıin, bári bir úıge jınalady. Bes qyz otyrsa shańqobyz tartyp, 6-shy, 7-shi, 10-shy, 15-shi qyzdar kelgen jerden qosylyp, tarta beredi. Bul qandaı fenomen! Dırıjer joq, jetekshi joq, arnaıy bilim joq, birinen biri úırenip tartady. Ondaı shańqobyzshylardy esh jerde kórgenim joq. Bizdiń aýyldyń qyzdary, soǵys kezi, shańqobyz tartqanda zar ıletip, saı-súıegińdi syrqyratatyn.
Jastardyń bári soǵysqa ketti. Kóbi kelmedi. Sodan bolar, aýylda jasy ulǵaıǵan qarııalar kóp boldy. Tańdy atyryp, kúndi batyryp dastan, qıssa aıtatyndar boldy. Solardyń ishinde Elemes degen aǵamyzdyń úni bólek edi. Áımen deıtin ákem boldy. Buryn bolys bolǵan, aqyndyǵy da bar edi. Torǵaıdaı kisi edi, áppaq, úkiniń balapanyndaı bolyp úrpıgen, ózbekshe kúzegen saqaly bolatyn. О́te syıly adam edi, qasyna «Temir bıdiń balasysyń, Joldasjan» dep meniń ákemdi otyrǵyzady, ákem meni tastamaıdy. Oınap júrgen jerimnen «kókeń shaqyryp jatyr» dep shaqyrtyp alady, júregim zý ete qalatyn. «Oıyn azdyrady! Áńgime tyńda, ákelerińniń qasynda otyryp» deıdi. Áımen ákem uzaq-uzaq dastandardan aıtyp, qıssalardan qaıyryp, jurttyń bárin uıytyp otyratyn.
Avtor: Kitaptaryńyzdan ákeden jastaı qalǵanyńyzdy bilemiz.
Myrzataı: Men toǵyz jasqa kelgende ákem qaıtys boldy. Áli kúnge umytqan joqpyn. Maıdyń toǵyzy bolatyn. Jeńiske arnalǵan mereke kúni edi. Shymyrtaı kókparǵa baram dep jylaǵan soń, aýyryp tósekte jatqan kókem Qarajandy aldyryp, dalaǵa ózi shyǵyp, tartpasyn ózi tartyp, «Qarajan, Qarajan» dep bıesiniń basynan sıpap kóp turdy. Sodan soń Shymyrtaıdy qasyna shaqyryp aldy da, «jaraıdy, búgin Qarajandy kókparǵa sen min, biraq qınama» dep ústine otyrǵyzyp jiberdi. Qarajan da birdeńeni sezgendeı, ıesimen qoshtasqandaı, kózinen jas monshaqtap turdy.
Ákem, men ony «kóke» deıtinmin, eki kúnnen keıin qaıtys boldy.
Ákemdi jerlerde qarııalar «Osy jáýmelegin jaqsy kórýshi edi, attyń basyn osy Myrzataı jetektesin», – dep maǵan jetektetti. Zıratqa jaqyndaı bergende aryqtyń boıynan kójek qashpasyn ba?.. Arbany tastaı salyp kójekti qýa jónelgenim esimde. «Oıbaı, sorly-aý, ákeń ólip jatqanda mynaýyń ne seniń» dep el meni qýdy. Sonda men ákemniń qaıtys bolǵanyn túısinbegen ekenmin. Yrym-jyrymyn jasap, bir kezde ákemdi jerdiń qoınyna saldy. Ústin jaýyp, taspen bastyryp jatqan kezde shyńǵyryp jiberdim. «Ashyńdarshy, kókem tunshyǵatyn boldy ǵoı, ashyńdar, ashyńdar» dep. Sonda men kókemniń ólgenin áli bilmegenmin ǵoı. Úlkender «alyp ketińder» dedi. Eki aǵam bylaıyraq alyp shyǵyp: «qoı, uıat bolady, jylama», dep aqyl aıtty. Kishkene sabyr qylǵannan keıin men de ózgelermen birge jaqyndap kelip otyrdym. Molda Ábdirásil jákem quran oqydy. Daýysy sondaı jaǵymdy edi. Quran oqyǵanda saı-súıegim syrqyrap, ishki dúnıemniń bárin áldebir sezim keýlep ketti. Eritip-eljiretip barady. Sonda bildim, ákemniń qaıtys bolǵanyn. Sonda sezinip, túısindim. Jalpy, keıin ákemniń úmitin aqtadym ǵoı dep oılaımyn.
Aldynda aıtyp kettim ǵoı, kóktemde aýylǵa dolylar, syǵandar keletin dep. Solardyń ishinde shashy jalba-julba kempir bolatyn, qazaqsha biletin, sol bal ashady eken. Soǵan bári bal ashtyrady. Ony apam aıtady. Saǵan aıym-kúnim jetip otyrǵan edim. Qarasam, jurttyń bári baryp, bal ashtyryp jatyr. Áı, ádire qalǵyr, men de baraıynshy dep bir týshamdy jetelep baryp, ózgelermen birge men de bal ashtyrdym deıdi. Kempir: «Ul týasyń, oń aıaǵynyń nyshany bolady, elge óte belgili adam bolady, kóp jasaıdy, eline qadirli bolady», – depti. Búkil aýyl, kishkentaı aýyl ǵoı, bári tyńdap turǵan ǵoı sonda. «Oı, bul kempir ne biledi, sandyraqtaı beredi, aıaǵynda nyshany bolady deıdi, qaıdan biledi ony» degender bolypty. Bir aptadan keıin men týyppym. Apam aıtady: «Men dalada qaldym, eldiń bári sen shyr etip dúnıege kelgen boıda seniń aıaǵyńdy qarap jatty» dep. «Astafyralla! Myna balanyń rasynda da oń aıaǵynda alty barmaǵy bar eken», – dep tań qalysypty bári.
Aýylda balalardyń ádeti edi ǵoı, birin-biri uratyn. Meni bir bala mańdaıymnan shertken emes. О́ıtkeni, úlkenderdiń bári: «Tımeńder Myrzataıǵa! Ol nyshanaly!» – dep zar ıleıtin. Shynyn aıtaıyn, jaqsyly-jamandy qazir jasymyz biraz jerge keldi ǵoı, baıqaǵanym, ómirde, buryn da, keıingi kezde de maǵan qysastyq, qastandyq jasaǵannyń eshqaısysy ońǵan emes. Onyń nege ekenin bilmeımin.
Avtor: Bul da bir qyzyq jaǵdaı eken. Qazaqtar, ádette, jaqsy adamdar jaıynda olardy «aq, aqqa qudaı jaq» dep jatady ǵoı. Aqty, adaldy perishteler de qoldap júredi desedi. Shamasy, osylar jaı ǵana aıtyla salǵan sóz bolmasa kerek.
Myrzataı: Ábdijámil aǵamyz «osynsha jasqa kelemin, osynsha qurmet kóremin dep oılaǵan emes edim» degen edi. Men de ol kezde bolashaǵymdy boljaı alǵanym joq, árıne. Men de, jalpy sol kezdegi bizdiń urpaq, búgingi kúnniń bıiginen qarasaq, aýyr kúnderdi, qıyn taǵdyrdy bastan keshirippiz. Bizder kóp qınaldyq. Jetimshilikti, jetpeýshilikti, kemshilikti kóp kórdik. Biraq aman-esen osy zamanǵa jettik. Táýelsizdikti qolmen ornyqtyryp, ashyǵyn aıtaıyn, táýelsizdikke aıanbaı qyzmet etken kisilerdiń biri boldym. Meniń úlken baqytym osy ǵoı dep oılaımyn.
Men ózim tań qalamyn, ómirde bireýdiń aýzynan aq maı aǵyzsań da adam bolmaıtyndar bolady. Bizdiń urpaqtyń balalyq shaǵy da, jigittik kezi de kileń qıyndyqtarda ótipti. Soǵystyń sorlatqan, árbir úıge qaraly qaǵazdar kelip, jurt jylap-syqtaýdan kóz ashpaǵan jyldary, odan keıingi jarytyp kıim kımegen, toıynyp tamaq ishpegen aýyr kezeń… Bizder jóndep bilim de ala alǵan joqpyz. Muǵalimderimizdiń de deńgeıi óte tómen boldy… Sonyń bárine qaramastan, jetilip, ósip adam bolǵandar, azamat bolǵandar az ba edi. Qıyndyqtyń bárine tózgen, jańa ómir ornatýǵa baryn salǵan, boıyndaǵy bar qajyr-qaıratyn, qabiletin jumsaǵan urpaqtyń ókilimiz ǵoı bizder, rasyn aıtqanda. Qazirgi mektepterdi qarashy – ne degen ózgeris, ne degen ósý! Bári bar: kitap ta, muǵalim de, aqparat ta bar, teledıdar anaý, ınternetiń mynaý, sumdyq! Osyndaı kezde bilim almaǵan adamnan ne úmit, ne qaıyr? Bizdiń kezimizde túk bolǵan joq. Aýylda, tizege deıin topyraq, qumnyń ortasynda dúnıege kelip, oqýǵa, bilimge talpynyp, qalaǵa kelip, oqý bitirip, ǵylym men izdenis jolyna túsip, mádenıet, ónege, tárbıe kórip, qalaısha qazaqqa belgili adam bolyp shyqqanyma, rasyn aıtqanda, osy kúni ózim de keıde tań qalamyn, táýbe qylamyn.
Avtor: Myrzeke, jańa siz «bizder jóndep bilim de ala almadyq» dedińiz ǵoı. Endi soǵan oralyp, mektepke qalaı barǵanyńyz, bastapqy oqý jyldary, alǵashqy muǵalimderińizdiń kimder bolǵany, olar sabaqty qalaı oqytqany týraly da aıta ketseńiz.
Myrzataı: Men mektep esigin 1943 jyldyń kúzinde ashtym. Uly Otan soǵysy júrip jatqan kez. Naǵyz alapat qıyndyqtardyń ýaqyty. Eldegi iske jaramdy jigitterdiń bári maıdanǵa ketken. Aýylda eńkeıgen kári men eńbektegen balalar, shymyldyǵy jelbiregen kelinder ǵana qalǵan. Maıdannan qaraly habar alyp, kóziniń jasy kól bolǵan analar, atalar. Keshe ǵana kelin bop túsip, kúıeýinen aıyrylyp, kórgen tústeı estandy halge tap bolǵan, eseńgiregen, qara jamylǵan jas kelinshekter. Bul ómir ne bolady? Bozdaqtar elge qaıtyp orala ma? Alapat soǵys qanshaǵa sozylady? Eńseni ezetin bul suraqtardyń jaýabyn eshkim bilmeıdi. Aýyldyń sol bir jabyrqańqy kezi áli kúnge kóz aldymda.
Dáıeksóz:
Alaqandaı aýyldan mektepke baratyndardyń da sany kóp emes edi. 1-4 klass bolyp bárimiz bir klasta oqıtynbyz. Muǵalim bireý, oqýdyń eshqandaı sapasy, berekesi joq edi. Aýylda bir úı qudaıy berse, muǵalim aǵaıymyzben bárimiz sabaqty tastap sol úıde, qazan-oshaqtyń tóńireginde júretinbiz.
Muǵalimimiz ózimizdiń týysymyz Jumanov Qyzdarbek degen kisi edi. Túk bilimi joq, bizge ne úıretsin, aǵaıymyz bizge eshteńe úırete almady. Mektebimizdiń ózi úlken korıdordan, eki-úsh klastan turatyn. Onyń kire beristegi bólmesinde muǵalim aǵaıymyzdyń ózi turatyn. Qyzdarbek aǵamyz juqaltań kelgen, bıdaı óńdi, aqsap júretin kisi edi. Sol aıaǵy oń aıaǵynan qysqa bolatyn. Turǵanda syńaraıaq, bir aıaǵyn kóterip turatyn. Ol kisi bizdiń ári muǵalimimiz, ári dırektorymyz sekildi edi. Aǵaıymyz malyn jaıǵastyryp keıde sabaqqa da kelmeıtin. Sonda klasqa sheshesi Baqtyly kelip:
– Qyzdarbektiń qoly tımeı jatyr. (Keıde shaı iship jatyr deıtin). Shýlamaı tynysh otyryńdar. Shýlaǵandaryńdy qamap qoıamyn, – dep qorqytatyn.
Bir kúni qysta qar qalyń jaýyp, ombylap mektepke ázer kelsek, mekteptiń esigi jabyq. Shýlap júrip esikti zorǵa ashtyrdyq. Sóıtsek, aǵaıymyz buzaýly sıyryn qasharymen, eki-úsh qoıyn, tazysyn mekteptiń ishine qamap qoıypty. Iri qaralary satpaqtap tastaǵan, qoılar qumalaqtaǵan, tazy tyshyp-sıgen, bári las, júretin jol joq. Mektepte aǵaıymyz da joq eken. Balalar buǵan narazylyq bildirip edi, Baqtyly:
– Bul ne degen sumdyq. Muǵalim ne isteımin dese de ózi biledi, onda senderdiń jumystaryń bolmasyn, shıbóriniń kótindeı shýlaǵan óńsheń ońbaǵandar. Únderińdi shyǵarmaı tynysh otyryńdar, óńsheń shýyldaqtar. Meniń jynyma tıseńder, budan bylaı oqymaısyńdar. Qyzdarbek emes, menmin dırektor, tyńdamaı kórińder! – dep borandatty kep.
Shynynda da mektepten shyǵartyp jiberýi de múmkin dep qoryqtyq sonda.
Aramyzda shaıpaýlaý, minezi shataqtaý Martan degen qyz bar edi, onyń ákesi Baqtylynyń kúıeýinen úlken. Sony paıdalanyp:
– Eı, Baqtyly, ne dep tursyń sen. Osynyńdy apama aıtam, – dep edi. Baqtyly:
– Apań túgil ákeńe aıt. Men qaınaǵadan da qoryqpaımyn. Qudaıdan da qoryqpaımyn. Qudaıyńa aıt. Sen osy mineziń úshin búgin qamalasyń, – dep dúrse qoıa berdi.
Baqtyly buryn da balalardy mektepke qamap qoıatyn. Qamalatynnyń biri sol Martan bolatyn. Álgi sózdi estýi muń eken, Martan:
- Men qamalatyn boldym, mynaý meni taǵy qamaıtyn boldy, – dep jylap jiberdi.
Sol kúni tórt saǵat boıy klasta ádettegideı bosqa otyrdyq.
…Sabaq deıtin sabaq bolmaıtyn. Shýlamaı otyryńdar dep, tapsyrma beredi, bireý oqıdy, bireý oqymaıdy. Meniń Sháriphan, Shymyrtaı aǵalarym kitap betin ashpaıtyn. Eki kózi terezede, kókeıinde atqa miný, kókpar, báıge bolatyn. Men birinshi klasqa barǵanda olar 4 klasta edi.
Úsh jyldan keıin qýyp jetip, olarmen klastas boldym…
Osyndaı mektepten shyǵyp, adam bolǵanymyzǵa tańǵalamyn. Solardyń ishinen Jumadil, Seıitjan úsheýmiz ǵana talpynyp, joǵary bilim aldyq».
M. Joldasbekov,
«Kúnderimniń kýási» kitabynan.
Avtor: Myrzeke, soǵys aıaqtalǵan soń, siz áli bastaýysh klastarda oqyp júrgenińizde ákeńiz qaıtys bolǵanyn aıttyńyz. Sodan keıingi jyldarda orta mektepti bitirgenshe kóp qıyndyq kórgenińizdi de bilemiz. Sol jyldar týraly da baıandaı ketseńiz.
Myrzataı: 1948 jyldyń jazynda bastaýysh mektepti bitirgen soń, endi oqýdy qalaı jalǵastyrýym kerek degendi oılap, apam ekeýmizdiń basymyz qatty. Kókem ol kezde joq, dúnıe salǵan. Tirshilik etýdiń qıyn kezi. Bas kóteretin er-azamattardyń maıdannan oralǵandary kóp emes. Áskerge ketken aǵam Omartaıdan habar joq. Aýylda bilim beretin tek bastaýysh mektep qana. Onyń da jaǵdaıy máz emes. Bizderge sabaq bergen Qyzdarbek degen aǵamyz, Ásııa degen jeńgemiz jóninde aıttym ǵoı. Olar bizdi oqytyp jarytpady. О́zderiniń jóndi bilimderi bolmaǵan soń, bizge ne bersin. Muǵalim degen attary ǵana. Sonymen, biz jarytyp bilim ala almadyq. Búgingideı kitaphana da, teledıdar da, kıno da, eshteńe joq qoı ol kezde. Tipti qalam da, qaǵaz da joq. Aǵam ekeýmiz bir qaryndashty qaq bólip, jip taǵyp, qaltamyzǵa baılap alatynbyz.
Sóıtip, qalaıda oqýym kerek boldy. Qaıda baramyn? Kimniń úıinde júrip oqımyn? Apam ekeýmiz oılasa, aqyldasa kele Qyzyljar selosynda turatyn bólem Ysqaq Ahmetovtiń úıinde jatyp oqyǵanym durys shyǵar degen baılamǵa keldik.
Dáıeksóz:
«Ysqaq – apamnyń úlken ápkesiniń balasy, Qyzyljarda dúkende satýshy eken. Bizdiń aýyldan júz shaqyrymdaı jer, sonda kettim. Ol kisiniń Gúlzada, Úrzada deıtin eki qyzy bar, jeńgem Sálıma jylandaı ysqyrynǵan kisi eken. Meni jaqyn tutyp, baýyryna tarta qoımady. Bir japyraq nan jep, bir kese shaı ishsem de kózi óńmenimnen ótip, ábjylandaı arbap otyratyn. Meni óz balalarymdaı bu da bala ǵoı, kúıeýimniń týǵan bólesi ǵoı, demedi. Onyń ústine men kelgennen keıin kóp uzamaı bólemdi aýdanǵa aparyp qamap qoıdy. Osy-aq eken, qulaǵyma tynyshtyq bolmady. Jeńgemizdiń sary jalaq, shıkil sary ógeı sheshesi bar edi, ol da meni dattap shyǵa keldi. Neshe túrli sumdyq sózderdi aıtyp, bólemniń qamalǵanyna men kinálideı bolyp qaldym.
Tańerteń erte turamyn, Qarataý alaqandaǵydaı anyq kórinedi. Aýylym sol Qarataýdyń bergi astynda. Saǵynyshpen jylaımyn. Kózimdi jasqa bulaımyn. Saǵynyshtan júregim talady. Amal qansha, bárine de shydaımyn.
Bir kúni qamaýdan bosanyp bólem Ysqaq kelipti, meni mektepke izdep keldi. Sabaqtan soń úıine alyp ketti.
– Sorly, óletin bolypsyń ǵoı, saǵan eshkim qaramaǵan eken ǵoı, – dep ashýlanyp: – Qudaıdan úmitiń bar ma, mynaý meniń týǵan bólem ǵoı, arysy, tipti, adamnyń balasy emes pe, bir mezgil qarasań etti, qudaıdan úmitsiz, – dep jeńgemizdi kózimshe urdy. Kináli adamdaı, yńǵaısyzdandym.
Kóp keshikpeı bólem qaıta ustaldy, men baıaǵy qańǵıtyn ádetime qaıta tústim. Sol kezde de qaıyrymdy kisiler boldy, ózderi jarymaı otyryp, balalarynyń aýzynan jyryp, jarty japyraq nandy bólip berýshi edi maǵan. Ol kezde nannan artyq taǵam joq. Nanǵa toıǵan adam bir jasap qalatyn.
Qyzyljarda ıtshilikpen osylaı bir jyl ótti. Besinshi klasty úzdik bitirdim. Kýáligimdi tapsyryp turyp zavých aǵamyz Batchaev Saǵıt Ilıasovıch (ulty qarachaı, matematık edi):
– Myrzataı, shalbaryń tesilip, qańǵyp júrip besinshi klasty úzdik bitirdiń. Shamamda seniń keleshegiń zor, keleshekte kim bolǵanyńdy kórer me edim, shirkin, – dedi. Qushaǵyna alyp, basymnan sıpady. Bastan sıpaýǵa zar bolyp júrgen kezim, men aǵyl-tegil jyladym. Kózimniń jasyn tyıa almadym.
– Alǵan betińnen qaıtpa, qıyndyqqa tóze bil, sonda muratyńa jetesiń, – dedi álgi aǵaı.
Keıinnen izdeýdiń bir reti kelmeı-aq qoıdy, sol aǵaıdyń taǵdyrynyń ne bolǵanynan meniń esh habarym joq.
Kýálikti qolyma alyp, mekteptiń janyndaǵy Qodar degen kisiniń úıinde jınalyp, oshaqtynyń balalarymen ilesip Úsharalǵa ketpek bolyp, balalarmen oınap júrip murynym qanap, aryqtyń sýyna jýyp otyrǵanymda kóz ushynan jerdiń tanabyn tartqan, mańdaıyndaǵy tóbeli túngi aspandaǵy Sholpan juldyzdaı jarqyraǵan ózimizdiń Qarajan anadaıdan kózime ottaı basyldy. Sazdaý jer edi, Qarajan janýar júrisker edi, shymdy solqyldatyp salyp keledi eken. Qarajan bizdiń eń súıkimdi malymyz bolatyn. Báıge alyp, Temirdiń shańyraǵynyń abyroıyn asyryp júrgen bıe edi. Zaty jylqy degeni bolmasa, aqyldy edi. Ottaı janǵan janarynan kóziń taıyp ketýshi edi. О́tkir edi janary.
Jaqyndaı bere Qarajannyń ústindegi aǵam Shymyrtaıdy kórdim. Kórgenim muń eken, ákem tirilip kelgendeı, búkil aýyl kóship kelgendeı, tóńiregim túgeldengendeı boldy. Qarsy júgirip, Qarajandy moınynan qushaqtap, tanaýynan ıiskep, jylaı berdim. Dúnıe shyr aınalǵandaı boldy, ózgergendeı boldy.
– Aǵam keldi, Qarajan keldi! – dep aıqaılaı berippin. Esi shyqqan maǵan qarap, buryn eshqashan selt etkenimdi kórmegen balalar, munymdy kórip, ań-tań boldy.
Qarajan meni tanyp, oqyranyp:
– Bul jaqta ne ǵyp júrsiń qańǵyp, – degendeı ıiskeleı berdi.
– Oqý, bilim izdep júrmin, Qarajan, oqý izdep júrmin ǵoı, – dep men de Qarajanymdy moınynan, saýyrynan, jalynan, alqymynan sıpap, terge malshynǵan, tuz tatyǵan denesin súıe berdim. Sonda eń jaqynym da, eń asylym da Qarajan bop kórindi kózime.
Men ebil-debil jylaýdamyn. Attan túsip Shymyrtaı:
– Shyraǵym, shyraǵym; qulynym, qulynym; quldyǵym, quldyǵym, – dep baýyryna qysyp, ebil-debil ol da jylady.
Sol jerde jylap qansha turǵanymyzdy bilmeımin, el jınalyp qalypty, bári de bizge qarap tur. Joǵalyp tabysqandaı, men, Qarajan, Shymyrtaı úsheýmiz sol sátte dúnıedegi eń baqytty adamdaı sezindik.
Top ishinen shyǵyp Batchaev Saǵıt Ilıasovıch aǵaı:
– Mynaý bir saı-súıegimizdi syrqyratqandaı oqıǵa boldy ǵoı. Aǵasy ekensiń ǵoı, izdep kelgeniń qandaı jaqsy boldy, Myrzataı bul eńbegińdi aqtaıdy, joldaryń bolsyn, – dedi.
Túıinshegimdi alyp, Shymyrtaıdyń artyna jaıdaq mingestim. Qarajan jylqy malyna sırek bitetin jer tanabyn qýyrǵan júrisine saldy. Jer dóńgelenip, men aspan astynda ushyp bara jatqandaı sezindim.
Ol kezde saǵat joq, qansha júrgenimizdi bilmeımin, aýylǵa tez keldik. Málikbaıdyń ústinen taldary jaıqalyp aýyl kóringende tóbem kókke jetkendeı boldy.
«Aýylym meniń. О́sken, óngen jerim meniń, seni kim umyta alady. Men de umytqan joqpyn. Kúndiz-túni seni oıladym. Qandaı ystyq ediń!» dep tóbesi kóringen aýylyma jetkenshe asyqtym. Qýanǵannan júregim jarylyp kete jazdady.
Aýylǵa kelip, apamnyń qushaǵyna kirdim. Anamnyń keýdesin ıiskep turyp aldym. Ananyń sonshalyqty jaqyn, sonshalyqty qymbat, asyl ekenin men birinshi ret sezindim. Sózben aıtyp jetkize almaıtyn sezimderge bólendim. Tipti, dúnıeniń qushaǵyn qaıta ashqandaı boldym. Anaǵa, týǵan aýylǵa jetetin jer-jahanda eshteńe joq ekenine anyq kóz jetkizdim. Ekeýin bólýge bolmaıtyn egiz uǵym. Ananyń qursaǵynan shyǵasyń, jaryq dúnıege kelesiń, týǵan jerge kindik qanyń tamady. Ana, týǵan jer ekeýi sóıtip tutasady. О́ıtkeni, ekeýi de anań, bólýge bolmaıdy, bólinbeıdi. Aýylda júrip apam jumsaǵanda keıde til almaýshy em, onymnyń kúná ekenin jańa túsindim. Ana, bala, týǵan jer úsheýimiz qaıta qaýyshqanda dúnıe túgeldengendeı boldy».
M. Joldasbekov,
«Kúnderimniń kýási» kitabynan.
Avtor: Myrzeke, besinshi synypty sonshalyqty qıyndyqpen, azappen bitirgen soń, altynshy synypta ınternatta oqyǵanyńyzdy bilemin. Ol týraly sizdiń kitaptaryńyzda bar. Sizdiń sol jazbalaryńyzdy oqyǵan kezde men ózimniń de altynshy synyptan bastap týǵan aǵam Maratpen birge (ol menen bir synyp joǵary, jetinshide bolatyn) ınternatqa alynǵanymyzdy, sóıtip, orta mektepti Jambyl oblysy, Shý aýdanynyń ortalyǵy, qazirgi Tóle bı aýylyndaǵy ınternattan bitirgenimizdi eriksiz eske alǵan edim.
Besinshi synypty bitiretin jyly meniń de ákem qaıtys bolǵan. Sheshem mektepte oqymaǵan saýatsyz adam. Soǵan deıin birneshe kolhozdyń mal dárigeri bolyp istegen ákem qystyń kúni bir kolhozdan ekinshi kolhozǵa bara jatyp, keshkisin boran bastalǵanda oqysta aldynan saldyr-saldyr etip ushyp ótken qańbaqtan aty úrkedi. «Jazym bolsa bylamyqqa tis synady» degen emes pe. Qamsyz otyrǵan ákem erden ushyp túskende basy tasqa soǵylyp, esi aýyp, qaqaǵan qarly boranda dalada jatyp qalady. Sóıtip, sýyq eki ókpesinen qabat ótip ketken ákem qys boıyna tósek tartyp aýyryp jatty da, aqpannyń aıaǵynda, kóktem jaqyndaǵanda qaıtys boldy.
Soǵystan keıingi elýinshi jyldardyń basy ǵoı. Halyqtyń turmysy aýyr. Qolyndaǵy úsh balamen jalǵyz qalǵan anamnyń basyna túsken qıyn haldi Alla eshkimniń basyna bermesin dep tileımin. Úsh balany qaıtsem ashtan óltirmeı, adam qylamyn dep anamnyń jan ushyrǵanyn, jaz aıynda úlkeni on úshtegi, kishisi jetidegi (inim ǵoı) úsh balasyn shubyrtyp, kolhozǵa masaq terýge barǵanyn esh ýaqytta umyta almaspyn. Úmit úzilýge taqaǵan sol kúnderi bir aǵaıyndarymyz keńes berip, sáti túsip, aǵam ekeýmiz aýdan ortalyǵyndaǵy ınternatqa alynǵan edik.
Myrzataı: Iá, ınternat, detdom degender Keńes ókimetiniń halyqqa jasaǵan jaqsylyqtarynyń biri edi ǵoı. Qanshama ul-qyzdar ınternat pen detdomdarda kúnin kórip, janyn baǵyp, oqý bitirip, ómirge qanat qaqty. El-jurtqa, halyqqa belgili adamdar bolyp shyqty. Men jatqan ınternatta menen buryn jatyp oqyǵan Sherhan Murtaza ultymyzdyń maqtanysh tutar jazýshylarynyń biri boldy. Keıin «Internat nany» deıtin shyǵarmasyn jazdy. Qarataı Turysov aǵamyz halqymyzdyń belgili memleket qaıratkerine aınaldy. Internattan keıin Lenıngradtaǵy joǵary kórkemsýret ýchılıshesine túsip, sony bitirgen Sháken Nııazbekov halqymyzǵa belgili sýretshi boldy. Qazaqstannyń memlekettik týynyń avtory atandy.
Elimizge áıgili taǵy bir úlken azamat, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetinde kóp jyl mádenıet bólimin basqaryp, ult mádenıetin órkendetýge úles qosqan Mıhaıl Esenálıev te balalar úıiniń túlegi edi. Ol kezde «detdom» degen sózdi «balalar úıi» dep eshkim qazaqshaǵa aýdaryp jatpaıtyn. Otyzynshy jyldardaǵy asharshylyqta, Uly Otan soǵysy jyldarynda, olardan keıingi aýyr kezeńderde detdomdar men ınternattar talaı balalardyń janyn saqtap, olardyń mektep bitirýine, bilim alýyna, adam bolyp shyǵýyna jol ashyp, múmkindik týǵyzdy.
Avtor: Osy sózderińizdiń mysaly retinde aıta keteıin. Men jatqan ınternatta da menen buryn, menimen birge, menen keıin oqyǵan talaı balalar, uldar men qyzdar keıin joǵary oqý oryndaryn bitirip, bilikti mamandar bolyp, aýyl sharýashylyǵyn, Shý aýdanyn órge súıreýge, órkendetýge úles qosty. Uzaq jyldar sovhoz dırektorlary bolyp istegen Qaıyp Kenenbaev, Ábdiqul Taýbaldıev syndy aǵalarymyz ben Mıron Qarataev, Saǵat Jumaǵulov, aýdan basshysy dárejesine deıin kóterilgen Jánibek Maıhanov sııaqty synyptastarymdy, ınstıtýt bitirip, kóp jyldar mektepte úlgili dırektor bolǵan Berikbaı Nurǵalıevti, Lenıngradtan joǵary bilim alyp, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty ataǵyn qorǵap kelip, Ǵylym akademııasynda kóp jyl qyzmet atqarǵan Turys Sartaev sııaqty, basqa da kóptegen ınternat túlekterin ataýyma bolar edi.
Osy tusta si