Rýhy bıik nar tulǵa

Rýhy bıik nar tulǵa

Seısenbi, 12 aqpan 2013 6:47

Qazaq halqynyń ardaqty uly, kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, Qazaqstannyń órkendeý jolynda eren eńbek atqarǵan asyl azamat Fazyl Kárimuly Káribjanov – kisilikke kir shaldyrmaı, adam degen uly atqa daq túsirmeı ótken rýhy bıik parasatty nar tulǵa.

 

Seısenbi, 12 aqpan 2013 6:47

Qazaq halqynyń ardaqty uly, kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, Qazaqstannyń órkendeý jolynda eren eńbek atqarǵan asyl azamat Fazyl Kárimuly Káribjanov – kisilikke kir shaldyrmaı, adam degen uly atqa daq túsirmeı ótken rýhy bıik parasatty nar tulǵa.

Men Káribjanov týraly Jezqazǵan shahtalarynda kenshilik qyzmetimdi atqaryp júrgende emis-emis estýshi edim. Tolyǵyraq maǵlumatty Qaraǵandy oblystyq partııa komıtetiniń hatshysy Faızolla Serǵazın aǵaıdan aldym. Ortalyq partııa komıtetiniń shaqyrýymen Jezqazǵandaǵy Q.I.Sátbaev atyndaǵy ken-metallýrgııa kombınaty partkomynyń hatshysy retinde jol túsip, issaparmen Máskeýge keldim. Faızolla aǵaıdyń Kýnsevodaǵy Ortalyq emhanada jatqanyn biletinmin. Izdep baryp, hal-ahýalyn bilip, kóńilin suraıyn dep palatasyna kirsem, Faızekeń óte júdep ketipti. Sálemdesip, qol alysqannan keıin ol kisi: «Aınalaıyn, kópten-kóp rahmet! «Jón bilgenniń joly túskish» deýshi edi qazaǵym, «kirgizbedi» dep telefon soǵatyndar az emes, al bul kezdesýdi Saryarqa kóship kelgendeı kórip, ishim jylyp ketti», dep tebirendi. «Aǵa, sizdiń Jezqazǵanda jolyqqan eki saparyńyz men úshin óshpesteı iz qaldyrdy. Shahta basqaryp júrgende partııa qyzmetine júreksine baryp edim, sizdiń kelip, alǵashqysynda enjarlaý basshylardy bir silkintip ketip, kelesi joly óz ýádeńizdi oryndap, jezqazǵandyqtardy shuǵyl tártipke shaqyrǵanyńyz men úshin úlken sabaq boldy», dep óz pikirimdi aıan ettim.

Aldyndaǵy sýsynnan shamaly ǵana bir jutty da, aýrý meńdep alǵan nurly júzimen aqyryn ǵana bir jymıdy. Sodan keıin: «Eı, inishegim-aı, «Ortalyq Qazaqstan» gazetindegi óleńderińdi oqyp bir qýanyp edim, kóńilimdi taǵy da bir kóterdiń, jastarǵa úlgi bola bilsek odan artyq ne kerek? Biraq, bizdiń basqarýshy tásilimiz de, ádisimiz de Fazyl aǵanyń myzǵymas talapkerliginiń úzimi ǵana ǵoı. Men ózimdi Káribjanovtyń shákirtimin dep esepteımin»,– dep tamasha áńgimelerdi qysqa-qysqa óte tartymdy aıtty da: «Fazyl aǵa oblystyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy kezinde ony jurt birinshimen para-par syılaıtyn, óıtkeni, jumysqa degen qatal tártipti qanshalyqty zor mindetpen ustansa, adamǵa degen syılastyqty da sonshalyq izetpen saqtaı biletin. Ol kisi adam úshin, el úshin jaratylǵan uly tulǵa ǵoı, aýyl sharýashylyǵynyń kórnekti mamany ekenin tanytqany bir tóbe, jer astyndaǵy shahterlik ómirdi de, metallýrgterdiń jalyn atqan jaǵdaılaryn da ıgerip aldy. Qysqasha aıtsam, Qaraǵandyny qazaqtandyrdy. Eljandylyq, ultjandylyq, dástúr syılaǵyshtyq qasıetterdi Fazyl aǵadan kórdik. Iske berik, jany jomart, adamǵa degen meıirimi sheksiz, erekshe salmaqty uly tulǵa, nar edi ǵoı», dep álde bir tolǵanyspen únsiz toqtady. Osy joly Faızolla aǵanyń áńgimesiniń áserinen qoıyn dápterime:

Maqtasa Fazekeńdi Qaraǵandy,

Uly jer qazaqtandy, jańalandy.

Ultjandy asyl tulǵa erte ketip,

Júregim kenshi kúnde jaralandy, –

degen shýmaq tústi. Keıin tap osy saryndas áńgimelerdi oblystyq partııa komıtetiniń ıdeologııa jónindegi hatshysy Maqat Rymjanov aǵadan da estip edim: «О́z zamanyndaǵy óte iri tulǵa edi, átteń, shirkin, erte ketti, ol ultymyzdyń qorǵany bolatyn»,– degeni jadymda óshpesteı saqtaldy.

Odan keıin Halyq qaharmany, Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń Qanysh Sátbaevtan keıin prezıdenti bolǵan Shafyq Shókınnen jáne kezinde Pavlodar oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy, Tyń ólkesi atqarý komıteti tóraǵasynyń birinshi orynbasary qyzmetin atqarǵan Hasen Nurkeev aǵaıdan da kóp estidim. Bul eki aǵamyz da Fazyl Kárimulymen birge oqyp, qara nandy bóle jegen stýdenttik dostary bolyp shyqty. Shafyq aǵa sol kezdegi qaltanyń taqyrlyǵynan kórgen qıynshylyqtardy áńgimelep, qosalqy jumystarǵa jegilip nan tapqan sátterin óte qyzǵylyqty jetkizetin. Al Hasen aǵaı Fazyl aǵanyń adamgershilik, kisilik, parasattylyq qasıetterin óte joǵary baǵalap, tamasha mysaldar keltiretin. Ásirese, sol kezdegi saıası ómir, áleýmettik jaǵdaılarǵa baılanysty stýdenttik úıirmelerde belsendilik kórsetip, óziniń adal uǵymyn ashyq aıtatynyn talaı estidim. Naqtylaı kelgende, Maǵjannyń kúreskerlik jalyny onyń ultyna degen janashyrlyqtan laýlaǵan ot ekenin dáleldep, aqtańger aqynnyń óleńderin jatqa aıtyp, mysalǵa keltirip júripti. Eki aǵamyzdyń jan tebirenisteriniń ortaq jelisine toqtalsaq, Fazyl aǵanyń tereń bilimine saı parasattylyq ana sútimen sińgen abzal minezi eken. Al, Qazaqstanǵa jetip qyzmet atqara bastaǵanda bul asyl qasıetteri babalardyń árýaǵy jebep, ulǵaıa túsipti.

Fazyl Kárimuly Káribjanov 1912 jyldyń 24 qarashasynda Reseıdegi Omby oblysynyń Sharbaqkól aýdanyna qarasty Aıbas (qazirgi Janan) aýylynda dúnıege keldi. Ol týǵannan keıin bir jyldyń shamasynda (1913 j.) ákesi Kárim aýyr syrqattan dúnıeden ozdy. Jyǵylǵanǵa judyryq degendeı jas bala kezinde jazataıym sebeppen bir kózinen oqys aıryldy. Anasy Álıpa qaıratty da qajyrly, myrza meıirimdi, baýyrmal bolypty. Mine, osy mineziniń arqasynda Aıtqoja, Seıtqoja, Bátken, Fazyl esimdi tórt balasymen qalsa da, aýyr qazaǵa moıymaı, Aıtqojadan týǵan birinshi nemeresi Sálimdi de óz baýyryna basyp alypty. Bes balany tárbıelep, ósirip, óndirip, 92 jasynda Fazyldyń Almatydaǵy úlken qyzmette júrgenin óz kózimen kórip, bul jalǵannan janyna jara salmaı attanypty. 1958 jyly anasy qaıtys bolǵanda Fazyl aǵa kelip, sońǵy saparyna attandyryp, basyna bir tal shybyqtaı bala qaıyńdy otyrǵyzyp ketipti. 2009 jyly sol qaıyńnyń boıy bulttarǵa jetip, butalary jan-jaqqa saıasy mol qulash jaıyp, jaıqalyp turǵanyn kórgende:

Basynda asyl ana aǵashyn-aı!

Aımaqqa Alla bergen janashyrdaı.

Aq qaıyń Fazyl ekken jaıqalyp tur,

Toqsannan asyp ótken anasyndaı, –

deppin. Shynynda da jaıqalǵan japyraqtarynan mańaıyn qoltyǵyna alyp turǵan ana-qaıyń Álıpa shesheıdiń ózin elestetedi. Alyp anadan týa­dy degendeı, Fazyl aǵanyń ózi de alyp deneli, zor tulǵaly bolsa, anasy da, anasynyń basyndaǵy tolaǵaı ósken aq qaıyń da ulaǵatty áýlettiń belgisindeı kóz tartyp tur.

Aıtqojadan týǵan Sálim esimdi nemeresin Álıpa shesheı óz balalarymen qosa ósirse, Sálimnen týǵan shóberesi Jánibek Sálimuly Káribjanov táýelsizdik týyn Elbasymen birge kóterisken, Astanany Aqmolaǵa kóshirgende birge kósh-kólikti túsirisken, kezinde Premer-Mınıstrdiń orynbasary, Qazaqstannyń Aýyl sharýashylyǵy mınıstri, úsh oblysta ákim, Qazaqstan Respýblıkasynyń Qytaıdaǵy tótenshe jáne ókiletti elshisi, QR Parlamentiniń Májilisi spıkeriniń orynbasary bolǵan kórnekti qaıratkerimiz, onyń inisi Haırat ta elimizdegi belgili azamat. Qazaqtyń ejelgi ata dástúri boıynsha kishi bala shańyraqtyń ıesi sanalady, sol tártippen Fazyl Kárimuly qaı qııada júrse de barlyq Káribjanovtarǵa qamqorshy bolǵany belgili. «Fazyl aǵa» atty kitabymdy, ásirese, «Zaman syry» atty poemamdy jazardyń aldynda Sharbaqkóldegi Janan aýylyndaǵy barlyq aǵaıyndardyń Fazyl aǵaǵa degen rızashylyǵynda shek joq ekenine kózim jetti.

Bul aýdan Jumabaı Shaıahmetov, Qoshke Kemeńgeruly, Fazyl Káribjanov, Jánibek Káribjanov, Baltash Tursynbaev jáne basqa da aıtýly azamattardy bergen ataqty jer eken. Sharbaqkóldikter baıyrǵy ata jurtyn qanshalyqty syılasa, Táýelsiz Qazaqstan da ol aımaqtyń túlekterin, ásirese, ulaǵatty asyl uldaryn sonshalyqty qurmettedi. Sonyń arqasynda kóptegen sharbaqkóldikter men Omby oblysynyń basqa jerlerinen elge jetken qazaqtar barshylyq.

Fazyl Kárimuly alǵashqy bes synyptyq bilimdi aýylyndaǵy mektepten alypty. Sharbaqkól aýdandyq komsomol komıtetiniń joldamasymen, asyl anasynyń aq batasyn alyp, et jaqyn aǵaıyn-týystarynyń kómegimen Ombydaǵy Rabfakqa 1929 jyly túsip, 1933 jyly támamdapty. Bul jyldarynyń úlken sabaǵy: aýylda ósken zerek bala orys tilin úırenip, eki tilge birdeı tanys bolyp, eki halyqtyń da ádebıet, mádenıetine degen ynta-jiger, yqylas-umtylysyn molaıtypty. Rabfakty bitirgen jyly Omby qalasyndaǵy Sibir aýyl-sharýashylyq ınstıtýtyna oqýǵa túsip, rabfaktaǵy daıyndyǵynyń arqasynda bul ınstıtýttyń barlyq kýrstarynda «óte jaqsy» degen baǵamen úzdik oqypty. 2009 jyly osy ınstıtýtta bolyp, tamasha málimetter alǵanda ınstıtýttyń qurmet taqtasyndaǵy shákirtteriniń portretteriniń ishinde aǵaıyndy Fazyl men Jánibek Káribjanovtardy kórgende tóbem kókke jetkendeı qýandym. Orystardyń arasynda ósip, «men qazaqpyn» degen ulttyq namystaryn jyqpaǵan minezderi, týǵaly jaılap ósken atamekenderiniń bergeni dep túıindedim. Qasıetti Sharbaqkóldi kórgende, aýyz sýyna kerekti shaǵyn kóldi qorǵap qoıǵan eski sharbaqtyń qaldyqtaryn da kórdim. Shaǵyn qoınaýdaǵy sol kóriniste aýdannyń aty jatyr. Janan aýylyndaǵy qazaqtardyń minez-qulqynda ishki namystary mol baýyrmaldyq zaty jatyr. Tap osy tebirenisti kúnderde:

Aq qaıyń, qaraǵaıly kórkem jerdi,

Ushyrǵan qanat baılap óńkeı erdi.

Osy jurt Sharbaqkóldi bile me eken,

Jebegen Jumabaı, Fazyl, Qoshkelerdi, –

degen ekenmin. Janandyqtardyń bir keremeti: mańaılaryndaǵy tap-tuınaqtaı ásemdelgen úıleri, muntazdaı etip tazalap qoıǵan kósheleri bar orys, nemis poselkelerinen óz aýyldaryn kem ustamaıdy eken. Ekinshiden bir unaǵany, «Biz Reseıge kirme emespiz, Ermaktyń qýǵynynan esen qalǵan óz atajurtymyzda otyrmyz», – dep ashyq aıtyp, mańaıyndaǵylardy kóndirip alǵan eken. Mine, osynyń bári, árıne, jas Fazylǵa óz áserin tıgizdi. Ultjandylyqtyń, atajurtyn súıgishtiktiń boıyna tereń sińgeni de osy aýyldyń bergeni.

F.K.Káribjanov aýylsharýashylyq ınstıtýtyn bitirisimen Omby oblysynyń Znamen­skıı aýdanynda agronom-polevod bolyp 1938 jyly eńbek jolyn bastapty. Kóp keshikpeı ol Kókshetaý qalasyndaǵy dándi daqyldar tuqymyn suryptaıtyn bólimshege meńgerýshi retinde jiberiledi, az ýaqyt ishinde odan da joǵarylatylyp, Petropavl qalasyndaǵy tuqym suryptaý ýchaskesine dırektor bolyp taǵaıyndalady. Onyń bul jerge kelý sátin osy mekemeniń burynǵy jetekshisi Petr Stolıarovtyń qyzy Rımma Stolıarova ádemi baıandaıdy. «Ákem bizge jańa bastyq keldi, dep habarlady. Kıimi jupynylaý, aryqsha deneli jas qazaq keldi. Biraq ári qaraı ol óziniń kim ekenin bildire bastady, sózge júırik, ashyq minezdi, ójet eken, ázil sózben kúlkige de qandyrdy. Jumysqa shyn berilip, qolynyń bos emestigine qaramastan, Fazyl Kárimuly bizdiń úı ishine kómektese bastady, balalardyń oqýyna sebi tıdi, bizdermen oınaýǵa da ýaqyt tabatyn boldy», dep jazypty. Ol kezde Rımma alty jastaǵy bala, úlken ápkesi Valentına 16-da, al ortanshysy Lıdııa 14 jasta bolypty. Fazyl Kárimuly Stolıarovtardyń otbasymen kórshi bólmede tatý-tátti birge turyp, barynsha kómegin aıamapty. Ortanshy qyzy Lıdııamen tatý júrip, erekshe qurmet, kómek kórsetip kóńil qosypty. Aqyry, 1944 jyly ekeýiniń mahabbattary jarasyp, shańyraq qurypty. Osylaı Lıdııa Petrovna qazaqtyń kelini bolyp shyqty.

Uly Otan soǵysy jyldary F.K.Káribjanov armııaǵa alynbaı, el ishindegi jumystardy atqaryp, qajyr-qaıratyn aıamaı eńbektenip, ár tamshy terin Jeńistiń jolyna adal taza arnady. F.Káribjanov basqaryp júrgen Petropavl qalasyndaǵy tuqym suryptaý ýchaskesiniń shyǵa­ratyn dándi daqyl tuqymy halyq sharýa­shylyǵynyń tabystary kórmesinde jeńip shyǵyp, VDNH-nyń Qurmet gramotasymen marapattaldy. 1941 jyly ol Soltústik Qazaqstan oblystyq partııa komıtetine nusqaýshy retinde qyzmetke joǵarylatylady. Úsh jyldyń ishinde aýylsharýashylyǵy bólimi meńgerýshisiniń orynbasary, meńgerýshisi qyzmetterin abyroımen atqarypty. Áne, sonyń nátıjesinde 1945 jyly Káribjanov Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń aýylsharýashylyq bólimi meńgerýshisiniń orynbasary qyzmetine bekitildi. Al, 1946 jyly Qaraǵandy oblystyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy bolyp saılandy. Ol jumysqa usynylǵanda berilgen minezdemede: «Ortalyq komıtettiń apparatynda qyzmet istep júrgen kezinde Káribjanov joldas óziniń saýatty, mádenıetti jáne belsendi qyzmetker ekenin kórsetti», delinipti. Bul minezdemege zer salsaq, aıtylǵan sózder jonnan túsken joralǵy sóz emes, shyndyqtan alynǵan oryndy sóz ekenin túsinemiz. Ol kezdegi jalpy mamandarmen salystyrǵanda, árıne, Sibir aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn bitir­gen maman kósh joǵary turady. 1945 jyly F.Káribjanovtyń adal eńbegine zor baǵa bere otyryp, joǵary bılik ony «Qurmet belgisi» or­de­­nimen marapattady. Ol kezde tap osyndaı or­denge ıe bolý zor tabysqa jetkendiktiń belgisi-tin.

Qaraǵandy oblysyndaǵy F.Káribjanovtyń ár kúni el úshin de, óziniń ulty úshin de eń qajetti iske bólendi. Ol halyq sharýashylyǵynyń barlyq salalaryn kúrt kóterýge atsalysty, soǵystan keıingi jyldar úshin bul ońaı sharýa emes edi. Ekinshi hatshynyń ekpindi qyzmeti, erekshe eńbekqorlyǵy eleýli dárejege jetkizdi. Qarsaqbaı, Balqash, Jezqazǵan, Temirtaý, Qaraǵandy qarqyndy kezeńderin bastap, ındýstrııalyq Qaraǵandynyń dúbirin álemge tanytty. Ol kezde Qaraǵandy Kómir basseıninde jańa alty shahta iske qosyldy, kómir óndirý isi soǵystyń aldyndaǵy kóleminen 2,5 ese ósti. Qaraǵandy Qazaqstannyń ındýstrııalyq ortalyǵyna aınaldy. Atqarǵan eren eńbegi úshin 1947 jyly F.Káribjanov ekin­shi ret «Qurmet belgisi» ordeniniń ıegeri bol­dy. 1951 jyly ol oblystyq atqarý ko­mı­tetiniń tóraǵalyǵyna taǵaıyndalsa, dál sol jyly Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq ko­mıtetiniń aýylsharýashylyq bóliminiń meń­ge­rý­shiligine bekitildi. Al 1953 jyly Qazaq KSR-iniń Aýyl sharýashylyǵy mınıstri qyzmetine ta­ǵa­ıyndaldy.

1954 jyly qańtar-naýryzda ótken KOKP Ortalyq komıtetiniń plenýmynda dándi daqyldardyń ónimin arttyryp, Qazaqstanda tyń jáne tyńaıtylǵan jerlerdi ıgerý týraly áıgili sheshim qabyldandy. Árıne, bul ońaı sharýa emes, alda turǵan qıyndyqtar, ásirese, qazaq halqy úshin qatty soqqy bolaryn bilip, tyń ıgerýdi tym bolmasa eki etapta oryndaıyq degen respýblıka basshylary Ortalyq komıtettiń birinshi hatshysy J.Shaıahmetovten bastap qyzmetterinen bosatylyp, tómengi oryndarǵa jiberildi. Qa­zaq­­stan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń 1-shi hatshylyǵyna P.K.Ponomarenko, 2-shi hat­shy­lyǵyna L.I.Brejnev, aýyl sharýashylyǵy jó­nindegi hatshylyǵyna F.K.Káribjanov saılandy. Ol tarıhı kezeńdegi eń kúrdeli tarıhı naýqan tyń ıgerý bolǵandyqtan aýyl sharýashylyǵyn bas­qarýǵa Fazyl Kárimulyn taǵaıyndaý eń durys sheshim edi, qajyrly qazaq qadirli tańdaýǵa ilikti.

1956 jyly Qazaqstan eń birinshi mıllıard put astyqty tapsyrdy. F.K.Káribjanov tyń ıgerý naýqanynda basty jaýapkershilikti atqardy. Tyń ıgerý naýqanyndaǵy alǵashqy shtabty L.I.Brejnev basqarǵanmen, ol bul jumysty aýylsharýashylyq salasynyń hatshysyna tikeleı tapsyrdy. 1955 jyldyń aıaǵynda Qazaqstanda 631 sovhoz bolsa, onyń 337-si bir jyldyń ishinde jańadan qurylǵan keńsharlar, olardy tek qana aýylsharýashylyq tehnıkasymen jabdyqtaý emes, ondaǵy adamdardyń qajetin ý-shýsyz oryndaý úlken qıyndyqtar týǵyzdy. F.Káribjanov qaı qyzmette júrse de eń basty másele – adamnyń muqtajy dep bilgen ustanymyn tyń ıgerý naýqanynda da júzege asyra bildi. Sol úshin de ony tyń ıgerýshiler joǵary baǵalady. Káribjanov maman, oqymysty-agronom retinde jyrtýǵa arnalǵan jerlerdi zerttep, tańdap alyp, iske jaratý jolynda úlken bilgirligin tanytty. Ol bul jumysqa syrttan emes, óz elimizdegi topyraq zertteý mamandaryn, jer tańdaǵysh, jer óńdegishter men agronomdardy, gıdrogeologtardy jumysqa qyzý jumyldyrdy.

Tyń ıgerýdiń qazaq halqy úshin, ásirese, ulttyq tildiń aıasy tarylyp, ózge halyqtarmen salystyrǵanda san paıyzynyń tómendeýi sııaqty qıyndyqtary az bolmasa da, Qazaqstan astyqty alqapqa aınaldy. Búgingi tańdaǵy jańa tehnıka men tehnologııalardy paıdalaný arqyly «búkil odaqtyń» burynǵydaı kómeginsiz bizdiń el álemdegi eń aldyńǵy qatarly astyq óniminiń ordalarynyń birine aınaldy. 2011 jyly tek qana Soltústik Qazaqstan oblysy 9 mln. tonna astyq berdi. Tyń ıgerýdiń ultymyz úshin ákelgen keselderi Táýelsizdiktiń arqasynda óz zardabyn azaıtyp keledi, biraq til máselesi áli de alańdatyp otyr.

Tyń ıgerý kezindegi orasan eńbegi úshin F.K.Káribjanov Lenın ordenimen marapattaldy. Bul Qazaqstan aýyl sharýashylyǵynyń kósh basyndaǵy bas sardarynyń aıqyn tanylǵany dep bilemiz. 1957 jyly F.K.Káribjanov Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń ekinshi hatshysy bolyp saılandy. Qazaq ultynyń aıtýly ókili úshin bul zor dáreje-tin, óıtkeni, ol kezde 1-shi hatshyny únemi Máskeýden jiberetin. Bul jaýapty jumysty laıyqty atqarý jolynda Káribjanovtyń aýyl sharýashylyǵynyń barsha qyry men syryn tereń biletindigi sebin tıgizdi. Al Qazaqstannyń ındýstrııalyq órleýin odan ári alǵa bastyrý úshin Qaraǵandy oblysynda alǵan tájirıbesi qanaǵattandyrdy. Halyqtyń turmystyq, úı-jaılyq, medısınalyq jaǵdaılaryn túzeý jolynda jańa ekinshi hatshy óziniń bar ynta-jigerin saldy. El eńsesi kóterile bastady.

Jańa jumystyń barysynda jasynan ádebıet pen mádenıetke úıir bolǵan Fazyl aǵa shyǵarmashylyq uıymdaryna, jazýshylarǵa, sýretshilerge, sáýlet óneri men músinshilerge kóńil aýdarýdy ulǵaıtty. 1958 jyly Almaty telestýdııasy iske qosyldy, bul ol kezdegi úlken jańalyqtyń basy-qasynda F.K.Káribjanovtyń bolǵany kópshilikke aıan is. 1958 jyldyń 12 jeltoqsanynda Fazyl Káribjanovtyń «Pravda» gazetinde «Uly ıdeıalar qanattandyrǵan mádenıet» atty maqalasy jaryq kórdi. Bul eńbeginde aq patshaǵa otar kezimizde birde-bir teatr bolmaǵanyn ashyq aıtty. Sonymen birge, Qazaqstannyń óner salasyndaǵy jetistikterin atap, kemistikteriniń joıylý jolyn kórsetti. Osy maqalasynda mýzyka zertteýshi kompozıtor A.V.Zataevıchtiń qazaq halqynyń 2300 mýzykalyq shyǵarmalaryn jınaqtap, mýzykalyq notaǵa túsirgenin maqtanysh retinde keltiripti. О́ıtkeni, Zataevıchtiń bul eńbegi qazaq óneriniń zor baılyǵyn búkil álemge pash etti. О́zindik órisi bar mýzyka salasynda qazaq halqynyń erekshelikteriniń keń tanylǵanyn derekti sóz etipti.

F.Káribjanovpen elimizdiń eń iri jazýshylary Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov jáne basqa da qalamgerleri óz týyndylary jaıly aqyl-keńes qurysyp, Fazekeńniń ádebıet pen ónerdiń órkendeýine arnalǵan oılarymen tikeleı baılanysty bolypty. Muhtar Áýezov: «Fazyl Kárimulyna ábden senýge bolady, onyń rýhy bıik, adamgershiligi zor, meıirban hám ystyq júregi bar. Osyndaı adamǵa kezdeskenime qýanyshtymyn», – dep aǵynan jarylypty.

Qaltaı Muhamedjanovtyń «Bóltirik bórik astynda» atty alǵashqy dramatýrgııalyq spektakli sol kezdegi ıdeologııalyq jumysty basqaratyn Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń hatshysy N.Jangeldınniń qatty synyna ushyrapty. Qınalǵan Qaltaı aǵamyz Muhtar Áýezovke baryp hal-ahýalyn baıandapty. Muhań: «Men bilsem, saǵan tek qana Fazyl Káribjanov kómektesedi, ony spektaklińe ertip ákelemin», depti. 1959 jyl­ǵy 6 sáýirde spektakldiń tusaýkeserine Muh­tar Áýezov, Fazyl Káribjanov ekeýi jáne basqa laýazymdy kisiler kelipti. Spektakl bitkennen soń ony talqylaýǵa jınalǵanda Faze­keń: «Jaraısyń, jigitim! Spektakl jaqsy eken, ózi jastarǵa arnalypty, al bizder sııaqty qarttar úshin qashan jazasyń? Qalamyńa nur jaýsyn, qaryshtaı ber!», dep quttyqtapty. Kelesi kúni barlyq gazetter Qaltaıdyń shyǵarmasyn aspanǵa jetkize maqtapty. Qaltaı: «Onyń rýhanı kómegi meniń ári qaraı jaltarmaı qadam basýyma jol ashty. Qazaqtyń mádenıetiniń alǵa basýyn anyq tilegen ol men úshin kisiliktiń etalony edi», dep Fazyl Káribjanov jaıly artyna ataly sóz qaldyrǵan eken. Tap osyndaı óner adamdaryn qanatynyń astyna alyp, qorǵaı bilgen mysaldar az emes. Ol tek memleket qaıratkeri, saıasatker ǵana emes, úlken adam, asyl kisi, zor tulǵa ekenin ónersúıgish el aldynda keńinen, esh búkpesiz tanyta bildi.

1960 jyldyń naýryzynda Fazyl Kárimuly Qazaq KSR-i Joǵarǵy Keńesi tóralqasynyń tóraǵasy bolyp saılandy. Bul qyzmette de ol óziniń búkil respýblıka úshin jáne onyń ár adamy úshin adal, taza jasaıtyn qyzmetin úlgili túrde júrgizdi. «Saılaýshylardyń hattaryna jiti qarańyzdar, onyń ar jaǵynda jeke taǵdyr tur, adam tur», – degen sózi qanatty sózge aınaldy. Bul sózi jaýapkershiligi kúshti resmı joǵary orynda qyzmet istep júrgen shendilerdi rýhanı jaýapkershilikke shaqyrǵany dep bilemin.

Joǵarǵy Keńestegi laýazymy óte bıik qyzmette Fazyl Káribjanov kóp isteı almady. 1960 jyldyń 25 tamyzynda 48 jasynda dúnıeden ozdy. Qazaqtyń asyl perzenti, ultymyzdyń ulaǵatty nar tulǵasy, asa kórnekti qoǵam jáne memleket qaıratkeri, adam úshin, ar úshin jaralǵan uly azamat dúnıeden kenetten ótti. Medısınalyq sheshimderde ókpeniń isigi (rak legkıh) delingen. Bul qaǵazǵa túsken derektiń ar jaǵynda qazaqtyń talaı asyldaryn alyp ketken alǵashqy atomdyq jarylystardyń zardaby jatqanyn zaıyby Lıdııa Petrovna Haırat Káribjanovqa aıtqan eken.

Fazekeńdi Abaı atyndaǵy opera teatrynan sońǵy saparǵa shyǵaryp salǵan kúni tabıǵat yzǵar bildirip, asyldy jutqan zamanǵa asa qatal qabaq túıipti. Ol kezdegi kózderi tiri Qanysh Sátbaev, Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Jumabek Táshenev syndy aǵalarymyz shyn júrekten shyqqan kóz jastaryn tógildire qoshtasypty. Fazyl Káribjanov Almatydaǵy 28 gvardııashy-panfılovshylar parkindegi Máńgi alaýdyń qasyna jerlenipti. Bul da eń zor qurmettiń aıqyn belgisi bolyp kórinedi.

Ataqty tarıhshy akademık Manash Qozybaev: «Fazyl Káribjanovty óz zamanynyń uly adamy retinde baǵalaımyz, kórnekti memle­ket qaıratkeriniń respýblıkamyzdyń ekono­mı­ka­sy­nyń órkendeýine qosqan úlesiniń zor ekenin umyt­paımyz», depti. О́te durys aıtylǵan. Fazyl aǵany halqymyzdyń eń aldyńǵy qatardaǵy asyl perzentterimen teń ustaýymyz el paryzy.

Kákimbek SALYQOV.

ASTANA.